Zofia Rogoszówna (ur. w 1881 lub 1882 w Nowym Siole pod Stryjem, zm. 10 maja 1921 w Szczawnicy) – polska pisarka dla dzieci, tłumaczka i poetka. Zapoczątkowała adaptowanie utworów ludowych w literaturze dla dzieci.

Życiorys thumb|left|120px|Ostoja, herb rodziny Rogoszów. Zofia Rogoszówna urodziła się w Nowym Siole pod Stryjem w 1881 lub 1882, starsze źródła podają rok 1890.

Ojciec pisarki Józef Rogosz znany był jako publicysta i pisarz. Zofia, podtrzymując rodzinne tradycje, zajęła się pisarstwem. Wydała kilkanaście książek dla młodszych dzieci, nowatorskich i oryginalnych jak na ówczesne czasy, posiadając dużą świadomość językową. Swoją działalność traktowała jako pracę oświatową na rzecz nie tylko dzieci, ale i ich opiekunów.

W 1909 (lub 1911) ogłosiła Pisklęta, zbiór prekursorskich opowiadań czerpiących z prozy psychologicznej przełomu XIX i XX w., traktujący o małych dzieciach, teksty te były przeznaczone w większym stopniu dla dorosłych niż dla dzieci. Pod wspólnym tytułem znalazły się tu utwory takie jak: Jędruś – historia wiejskiego chłopca, pełna prostego humoru sytuacyjnego, Jureczek – opowiadający o tym, w jaki sposób budzi się świadomość dziecka wychodzącego z okresu niemowlęctwa, czy też Haluśka – szkic o wrażliwej i obdarzonej bogatą wyobraźnią dziewczynce, wychowywanej w środowisku artystów. Młoda pisarka dała w nich wyraz przenikliwej znajomości psychiki dzieci.

W 1911 wydała powieść dla starszych dzieci pt. Dziecinny dwór. Utwór czyta się z przyjemnością, szczególnie ze względu na dobrze zarysowane sylwetki dziecięcych bohaterów. W opiniach niektórych krytyków utwór wzbudzał jednak swego czasu zastrzeżenia co do wartości pedagogicznych.

Jako pierwsza wprowadziła do literatury drobne utwory ludowe, przeznaczone dla dzieci i wydała je w trzech zbiorach: Sroczka kaszkę warzyła (1920), Klituś bajduś (1920 lub 1925) i Koszałki Opałki (1920 lub 1928). Zawierały one gadki, piosenki i zabawy dziecięce, spisane z ust ludu lub zaczerpnięte z jej własnych wspomnień. Rogoszówna przedstawia się w nich jako wprawna zbieraczka wiejskiego folkloru. Dzięki niej znamy ludową wersję rymowanki Tańcowały dwa Michały, którą zaadaptował później Jan Brzechwa:

Tańcowała ryba z rakiem, a pietruszka z pasternakiem; cebula się dziwowała, że pietruszka tańcowała.

Kolejna rymowanka jest dawną wersją zabawy: Sroczka kaszkę warzyła dzieci swoje karmiła: Pierwszemu dała na miseczce, drugiemu dała na łyżeczce, trzeciemu dała w garnuszeczku, czwartemu dała w dzbanuszeczku a piątemu łeb urwała i frrrrrr... do lasu poleciała.

czy też: Gdzie jest wilk? – Za górą. Co robi? – Gęsi drze.

Wśród tekstów zabaw zgromadzonych przez Rogoszównę jest wiele tekstów obscenicznych – roją się one od drastycznych wydarzeń i wątków miłosnych. Nie przeszkadza to jednak dzieciom w adaptowaniu ich do swoich potrzeb ludycznych.

W zbiorku Sroczka kaszkę warzyła znajduje się oryginalny wierszyk, zaczerpnięty wprost z folkloru wiejskiego, którego następne wersje – rymowanki są już tylko literacką adaptacją tego fragmentu: Kaczka bieży po dolinie, za nią kaczor w kożuszynie. Czekaj kaczko, dam ci cacko. Nie postoję, bo się boję, bym nie wlazła w torbę twoję.

Te trzy zbiorki Rogoszówny ujawniają zainteresowanie autorki światem dziecka i dziecięcym folklorem. Okazuje się, że to, co przetrwało w tradycji ludowej, bawiło od zarania dziejów i bawi do dziś. Ze względu na wierszowaną formę, melodyjność i rytmikę zagnieździło się w pamięci kolejnych pokoleń. Właściwości mnemotechniczne tych tekstów współgrają z potrzebą umysłowego treningu i rozwoju dzieci. Autorka we wstępie do zbiorku Sroczka kaszkę warzyła sama uzasadniła cele budowania kolekcji:

Z przytoczonego cytatu wynika, że dla autorki nie było to zwyczajne kolekcjonerstwo, ale również chęć do wychowywania patriotycznego, do szerzenia wiedzy o bogactwie polskiego dorobku kulturowego – szczególnie tego, który zachował się na polskich wsiach. Był to także sposób na budzenie w dzieciach i rodzicach świadomości, że mimo długiej niebytności kraju polskiego na mapach, przetrwała polska tożsamość narodowa – język, a z nim dowcip i zamiłowanie do zabawy.

Po wydaniu prekursorskich utworów Rogoszówny przez polską literaturę dziecięcą przetoczyła się fala adaptacji i publikacji utworów ludowych. Stało się to w owych czasach pewną modą, która powróciła w latach 50. XX w., wtedy też pojawiało się najwięcej wznowień prac autorów literatury dziecięcej czasów dwudziestolecia międzywojennego.

Dużą popularnością cieszyły się wielokrotnie wznawiane Dzieci pana majstra (1921) – rymowane opowiadanie fantastyczne, odznaczające się żywą, barwną akcją. Treścią jego jest ucieczka dzieci z domu surowego i przemocowego majstra Tygodnia. Przygody doświadczone w świecie zewnętrznym mają nauczyć je posłuszeństwa i strachu przed dotkliwą karą, przykładowo za kradzież owoców w ogrodzie należącym do wróżki zostają zamienione w świnie, ale potem ratuje je najmłodsza siostra Sobótka. Myśl pedagogiczna książki skupia się na zagadnieniach poszanowania cudzej własności. Język utworu jest typowy dla poematów dla dzieci z tej epoki Książka została opatrzona w barwne i wyraziste ilustracje Zbigniewa Rychlickiego i stanowi przykry dokument historyczny dla współczesnych pedagogów.

Z utworów własnych Rogoszówny można wymienić jeszcze: Konfitury panny Michaliny ([911) i Wesołego ludka – zbiór krótkich realistycznych opowiadań prozą dla najmłodszych czytelników oraz wydane pośmiertnie: Pomyłkę jarzębią (1936) i Wesele Kuby (1936), a także napisane wespół z Józefiną Rogosz-Walewską opowiadanie Przez kolorowe okienko (1936).

Oprócz twórczości własnej i zbieractwa Rogoszówna uprawiała również przekład połączony z adaptacją. Na angielskim tekście oparła Przygody małego Murzynka i czterech łakomych tygrysów (1911). Przyswoiła w doskonałym tłumaczeniu kilka arcydzieł światowej literatury dla dzieci, m.in. O Gdakaczu, Gdakuli i Gdakuleńce Clemensa Brentano, Zazulkę Anatole’a France’a (wspólnie z Józefiną Rogosz-Walewską), Pierścień i Różę Williama Makepeace’a Thackeraya oraz Przygody Piotrusia Pana Jamesa Matthew Barriego.

Zofia Rogoszówna zmarła przedwcześnie 10 maja 1921 roku, w Szczawnicy. Pochowana została na cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

Lista dokonań literackich

1910 – Pisklęta (zbiór nowel) 1911 – Dziecinny dwór (powieść) 1911 – Przygody małego Murzynka i czterech łakomych tygrysów 1920 – Sroczka kaszę warzyła 1921 – Dzieci Pana Majstra (wierszowana bajka dla dzieci) 1920 lub 1925 – Klituś Bajduś 1920 lub 1928 – Koszałki Opałki. Gadki, piosenki i zabawy dziecięce 1911 – Konfitury panny Michaliny 1924 – Piosenki dziecięce (zbiór) 1926 – Wesoły ludek. 12 opowiadań dla małych dzieci 1936 – Pomyłka jastrzębia 1930 lub 1936 – Wesele Kuby 1936 – Przez kolorowe okienko (z Józefiną Rogosz-Walewską) 1938 – Uczta zwierząt

Tłumaczenia: Clemens Brentano O Gdakaczu, Gdakuli i Gdakuleńce (1911) Anatole France Zazulka (Abeille, wspólnie z Józefiną Rogosz-Walewską) William Makepeace Thackeray Pierścień i róża (The Rose and the Ring) James Matthew Barrie Przygody Piotrusia Pana (Peter Pan)

Przypisy

Bibliografia Halina Skrobiszewska Książki naszych dzieci, czyli o literaturze dla dzieci i młodzieży, Wiedza Powszechna, Warszawa 1971 Stefania Wortman Baśń w literaturze i życiu dziecka. Co i jak opowiadać?, Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, Warszawa 1958 W.M. Thackeray Pierścień i Róża, czyli historia Lulejki i Bulby z rysunkami autora. Pantomima przy kominku dla dużych i małych dzieci, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1984, Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, red. Julian Krzyżanowski, t. 2, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1984,

Linki zewnętrzne Tłumaczenia Zofii Rogoszówny w serwisie Wolne Lektury Utwory Zofii Rogoszówny w bibliotece Polona

Kategoria:Polscy poeci Kategoria:Polscy prozaicy Kategoria:Polscy pisarze dwudziestolecia międzywojennego Kategoria:Polscy twórcy literatury dziecięcej i młodzieżowej Kategoria:Polscy tłumacze literatury angielskojęzycznej Kategoria:Pochowani na cmentarzu Rakowickim Kategoria:Urodzeni w 1881 Kategoria:Zmarli w 1921 Kategoria:Polscy tłumacze literatury francuskojęzycznej Kategoria:Polscy tłumacze literatury niemieckojęzycznej