Stanley Kubrick (ur. 26 lipca 1928 w Nowym Jorku, zm. 7 marca 1999 w Harpenden) – amerykański reżyser, scenarzysta, montażysta, twórca efektów specjalnych i producent filmowy. W ciągu swojej kariery zrealizował trzynaście pełnometrażowych filmów fabularnych. Jego prace były szeroko komentowane przez krytyków filmowych pod kątem strony wizualnej, symboliki oraz stopnia kontroli reżysera nad procesem produkcji.

Kariera Kubricka rozpoczęła się fotografii prasowej w czasopiśmie „Look” w latach 40. XX wieku, następnie obejmowała realizację krótkometrażowych dokumentów, a później wielkich produkcji hollywoodzkich. Do jego filmografii należą m.in.: Ścieżki chwały (1957) – antywojenna opowieść o I wojnie światowej, Spartakus (1960) – film historyczny, Lolita (1962) – adaptacja powieści Vladimira Nabokova, Doktor Strangelove (1964) – satyra na zimną wojnę; 2001: Odyseja kosmiczna (1968) – film z gatunku science fiction, Mechaniczna pomarańcza (1971) – dystopia podejmująca tematykę przemocy i wolnej woli, Lśnienie (1980) – psychologiczny horror, Full Metal Jacket (1987) – studium wojny w Wietnamie, oraz Oczy szeroko zamknięte (1999) – jego ostatni film o małżeństwie i seksualności.

Kubrick był znany z perfekcjonizmu i wielokrotnego powtarzania ujęć podczas realizacji zdjęć. W swojej pracy stosował różne rozwiązania techniczne – m.in. obiektywy pierwotnie opracowane dla NASA przy produkcji Barry’ego Lyndona (1975), efekty specjalne w 2001: Odysei kosmicznej oraz system Steadicam przy realizacji Lśnienia. Od połowy lat 60. mieszkał w Wielkiej Brytanii i rzadko opuszczał swój dom w Harpenden. Część jego filmów wzbudzała kontrowersje obyczajowe lub cenzuralne. Kubrick jest przez wielu krytyków i historyków kina uznawany za jedną z najważniejszych postaci w historii kina.

Lata młodości

Rodzina Pochodził z rodziny aszkenazyjskich Żydów, która wywodziła się z Europy Środkowej; jego dziadkiem był urodzony na terenie obecnej Ukrainy Eliasz Kubrik. Ojciec reżysera, Jakob Leonard Kubrik, znany również pod imionami Jack i Jacques, był z zawodu lekarzem, a hobbystycznie także szachistą, matką zaś – Gertrude Perveler. Stanley Kubrick przyszedł na świat 26 lipca 1928 w klinicznym szpitalu położniczym Lying-In Hospital na ManhattanieBaxter 1997, s. 17.; niespełna sześć lat później urodziła się jego siostra, Barbara MaryDuncan 2003, s. 15..

Uczeń i fotograf mały|lewo|skaluj|Kubrick w wieku 16 lat Kubrick dorastał w żydowskiej dzielnicy Nowego Jorku, na West Bronksie. W wieku 12–13 lat zaczął interesować się fotografią, wpoił sobie odziedziczoną po ojcu pasję do szachów. W liceum poznał kolegów, z którymi miał okazję współpracować przy swych filmach, np. Alexandra Singera, Geralda Frieda oraz Howarda Sacklera. Interesował go również jazz; w szkolnym combo swingowym na Taft High School grał na perkusji. W 1946 został zatrudniony przez pismo fotograficzne „Look”, którego redaktorem naczelnym był Arthur Rothstein, również żydowskiego pochodzenia.

Nie przykładał się szczególnie do nauki szkolnej; ukończył szkołę średnią Taft z wynikiem 70%, co uniemożliwiło mu naukę uniwersytecką. Poświęcił się całkowicie współpracy z „Look”; w latach 1946–1950 wykonał dla czasopisma około 26 000 fotografii. W 1948 ożenił się z koleżanką Tobą Metz; nowożeńcy przeprowadzili się z Bronxu do artystycznej dzielnicy Greenwich Village. Był częstym gościem Museum of Modern Art i lokalnych kin. Ponieważ słabo zarabiał z pracy w „Look”, w 1950 zrezygnował z kariery fotografa, by poświęcić się karierze filmowej.

Kariera Dzień walki, Latający ojczulek, Marynarze mały|Stanley Kubrick oraz Rosemary Williams, 1949 Kubrick i Alexander Singer utrzymywali ze sobą kontakt po ukończeniu szkoły średniej. Kubrick postanowił rozpocząć od realizacji krótkometrażowego obrazu dokumentalnego i w 1950 z pomocą Singera zrealizował 16-minutowy film dokumentalny Dzień walki (Day of the Fight), dokumentujący jeden dzień z życia boksera Waltera Cartiera. Koszt realizacji filmu wyniósł około 3900 dolarów; dystrybutor RKO-Pathé, który prezentował go w kinach w cyklu krótkometrażówek This Is America i który dał Kubrickowi 1500 dolarów na jego realizację, wykupił go za 4000 dolarów.

Zarobione pieniądze zainwestował w kolejny dokument – Latającego ojczulka (Flying Padre), opowiadającego o Fredzie Stadtmuellerze, katolickim księdzu z Mesquero w północnym Nowym Meksyku, który przemieszczał się za pomocą samolotu pomiędzy różnymi podległymi mu kościołami, by wygłaszać kazania. W 1953 zrealizował ostatni krótkometrażowy dokument – Marynarzy (The Seafarers), reklamówkę nakręconą na zlecenie międzynarodowego związku zawodowego marynarzy. Była to pierwsza praca na zlecenie w karierze Kubricka; do powodów podjęcia się jej należały możliwość pracy po raz pierwszy na taśmie kolorowej 16 mm oraz zdobycie środków na debiut fabularny, który również ujrzał światło dzienne w 1953.

Strach i pożądanie

mały|lewo|Kubrick, George Lewis i jego zespół muzyczny. Zdjęcie wykonane dla magazynu „Look”, 1950 Pracę nad fabularnym debiutem Kubrick rozpoczął w 1951. Scenariusz The Trap – alegorycznej opowieści o czterech zwykłych żołnierzach uwięzionych za linią frontu podczas nieokreślonej wojny i próbujących wrócić do swoich – napisał znajomy Kubricka, Howard O. Sackler. Pierwszym dystrybutorem miał być Richard de Rochemont, ale ostatecznie jego obowiązki przejął Joseph Burstyn. Film został ukończony w 1952 i był wyświetlany na Festiwalu Filmowym w Wenecji w sekcji dokumentalnej, a rok później trafił na ekrany kin amerykańskich pod tytułem Strach i pożądanie (Fear and Desire).

Sam Kubrick wypowiadał się o swoim debiucie zawsze negatywnie, uważając go za niewarty uwagi film amatorski. Gdy jego kariera nabrała rozpędu, wstrzymał prezentacje dzieła, a kiedy na początku lat 90. prawa autorskie wygasły i film można było pokazywać bez jego zgody, wykupił i zniszczył wszystkie kopie, do jakich udało mu się dotrzeć. Jedyna kopia w dobrym stanie przetrwała w prywatnej kolekcji i stanowi podstawę wersji DVD. Strach i pożądanie wprowadził kilka tematów przewijających się przez całą twórczość Kubricka: okrutny fenomen wojny, szaleństwo i okrucieństwo jako stałą część ludzkiej natury, jednostkę ulegającą stłamszeniu przez otoczenie oraz fatalistyczne przeświadczenie, że człowiek nie ma wpływu na swój los.

Pocałunek mordercy

W 1952, rok po rozwodzie z Tobą Metz, poznał starszą o trzy lata austriacką tancerkę Ruth Sobotkę, która wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych tuż po wybuchu II wojny światowej. Zamieszkali wspólnie i pobrali się w 1954. W 1953, po ukończeniu Marynarzy, Kubrick ponownie we współpracy z Sacklerem rozpoczął pracę nad kolejnym filmem fabularnym. Jako że pracując nad fotoreportażami i filmem dokumentalnym Dzień walki poznał dokładnie środowisko bokserów, głównym bohaterem uczynił boksera na życiowym zakręcie, zakochanego w tancerce, którą uwodzi jej brutalny pracodawca.

Pocałunek mordercy (Killer’s Kiss), nakręcony w trzynaście tygodni, trafił na ekrany 28 września 1955 jako mroczna, ponura historia kryminalna utrzymana w poetyce filmu noir. Znów pojawiał się wątek przypadku determinującego ludzki los – gdy bohater oczekuje na ukochaną na ulicy, grupa pijanych wyrostków kradnie mu szalik, a gdy oddala się z miejsca spotkania, by go odzyskać, zbiry nasłane przez brutalnego pracodawcę dziewczyny mordują zupełnie przypadkową osobę, która miała pecha się tam znaleźć. Uwagę zwracały przede wszystkim zdjęcia; jak pisał biograf reżysera David Mikics, Kubrick „ukazuje ulice Nowego Jorku jako nijakie i oniryczne, pełne surowych, miejskich osobliwości”. Sam Kubrick był jednak niezadowolony z filmu, uznając go za „śmieszny” i na poziomie prac studenckich.

Zabójstwo

Kolejnym dziełem Kubricka – a przy tym pierwszym pełnometrażowym – była adaptacja powieści Clean Break Lionela White’a – historia skoku na pieniądze z zakładów bukmacherskich i jego konsekwencji. Był to ostatni film Kubricka oparty na oryginalnym pomyśle, wszystkie późniejsze dzieła były adaptacjami. Alexander Singer przebywał w Hollywood, gdzie poznał młodego producenta i reżysera Jamesa B. Harrisa, którego wkrótce przedstawił Kubrickowi. Harris osobiście doręczył scenariusz Jackowi Palance’owi, ale ten zignorował propozycję, więc główną rolę zagrał Sterling Hayden. Powstały film Zabójstwo (The Killing) trafił na ekrany 20 maja 1956. Kubrick, pierwszy raz pracujący z zawodową ekipą i aktorami, zmienił wymowę powieści – główni bohaterowie nie są zatwardziałymi kryminalistami, lecz pechowcami, których na drogę przestępstwa popycha desperacja i brak innych wyjść z kłopotów. Kubrick kręcił film niekonwencjonalnie, stosując szerokokątne obiektywy używane do planów zewnętrznych również we wnętrzach, nadając im niezwykłą ostrość i specyficzną perspektywę. Po raz pierwszy dał o sobie znać perfekcjonizm reżysera, który bardzo dokładnie rozpisał wszystkie szczegóły techniczne. Doprowadziło to do konfliktu z doświadczonym operatorem Lucienem Ballardem – gdy ten użył zwykłego obiektywu zamiast szerokokątnego, Kubrick zareagował natychmiast, nakazując mu postąpić według wskazówek albo opuścić plan na zawsze.

Najwięcej trudności nastręczyła realizacja sceny skoku, zwłaszcza momentu startu koni z boksów. Nie mając pieniędzy na wynajęcie toru, reżyser namówił Alexandra Singera, by wtargnął z kamerą na tor podczas prawdziwego wyścigu i sfilmował start, zanim służby porządkowe go wyrzucą – udało się za pierwszą próbą. Zabójstwo było nowatorskim eksperymentem formalnym jak na ówczesny film kryminalny: poszczególne zdarzenia relacjonowano nieliniowo, a nie chronologicznie. Choć ówcześni krytycy narzekali, że utrudnia to zrozumienie obrazu, eksperyment po latach znalazł licznych naśladowców – choćby Quentina Tarantino we Wściekłych psach. W filmie pojawił się też istotny dla Kubricka motyw przypadku determinującego ludzkie losy: w finale plany bohaterów krzyżował mały piesek, który przypadkowo znalazł się w niewłaściwym miejscu.

Ścieżki chwały

mały|lewo|skaluj|Kubrick na planie Ścieżek chwały Kolejnym filmem Kubricka była adaptacja powieści Paths of Glory Humphreya Cobba – historia trzech francuskich żołnierzy niesłusznie oskarżonych o tchórzostwo podczas I wojny światowej. W wyniku chorej ambicji dowódcy wyznaczono im zdobycie niemożliwego do wzięcia Mrówczego Wzgórza, a gdy natarcie się załamało, potrzebowano kozłów ofiarnych, by ukryć, że atak od początku nie miał szans powodzenia. Jak opowiadał Kubrick, powieść znalazł przypadkiem w poczekalni gabinetu lekarskiego ojca. Wytwórnia United Artists zgodziła się sfinansować film tylko dlatego, że w głównej roli pułkownika Daxa – adwokata trzech skazanych żołnierzy – obsadzono Kirka Douglasa, którego nazwisko i wsparcie umożliwiło realizację. Aby zmieścić się w budżecie, Kubrick nakręcił film w Europie – w rozległych nieużytkach w podmonachijskim Geiselgasteig. Przygotowania sekwencji bitewnych zajęły Kubrickowi ponad miesiąc.