thumb|Marianne – symbol wolności chłoszcząca przedstawiciela kleru Antyklerykalizm (od „anty” i gr. klerikos, „mający władzę religijną”) – ideologia społeczno-polityczna i postawa życiowa wyrażająca się w niechętnym lub wrogim stosunku do udziału kleru w życiu społecznym i politycznym. Antyklerykalizm często mylnie utożsamiany jest z ateizmem.
Podstawą antyklerykalizmu jest sprzeciw wobec niektórych przejawów działalności duchowieństwa, a szerzej – instytucji wyznaniowych religijnych (w odróżnieniu od wierzeń i idei świeckich). Niezgoda na wpływ tych instytucji na pozareligijne życie społeczeństwa, napominanie lub ingerencję w sprawach dotyczących prawa.
Antyklerykalizm może występować z różnym nasileniem, w zależności od tego, na ile jest reprezentatywny dla społeczeństwa, i nawiązywać do różnych źródeł ideowych. Odnosi się do dowolnej instytucji religijnej, choć najczęściej pod tym terminem rozumiana jest krytyka klerykalizmu chrześcijańskiego.
Antyklerykalizm a inne pojęcia thumb|200px|Antyklerykalna demonstracja w czasie wizyty papieża w 2005 roku w Niemczech Antyklerykalizm nie jest postawą niechętną wobec wiary czy religii jako takiej. Może istnieć w połączeniu z ateizmem, ale również ze specyficzną formą religijności – oznacza on jedynie stosunek do działalności obdarzonych autorytetem hierarchów danej religii. Jest postawą krytyczną wobec działalności hierarchów danego związku wyznaniowego, najczęściej dominującego w danym państwie. Pojęciem używanym przez antyklerykałów jest deklerykalizacja – ogół działań zmierzających do ograniczenia instytucjonalnego wpływu duchowieństwa na życie społeczne, polityczne i kulturalne. Antyklerykalizm nie jest równoważny laicyzmowi i laickości.
Sfery krytyki
thumb|200px|Antyklerykalna manifestacja w 2008 roku we Włoszech Sprzeciw dotyczy, subiektywnie interpretowanych jako negatywne, wpływów hierarchów religijnych na zbyt luźno związane z religią i teologią dziedziny życia, takie jak polityka, kultura, edukacja i jest związany przede wszystkim z filozoficznymi i moralnymi podstawami determinującymi określone działania w tych dziedzinach. Jedynie sfery działalności socjalnej i humanitarnej wyjątkowo rzadko podlegają antyklerykalnej krytyce.
Antyklerykalizm krytykuje m.in.: łączenie religii z polityką (np. rozpoczynanie oficjalnych uroczystości państwowych od nabożeństwa lub modlitwy, święcenie przez osoby duchowne gmachów urzędów i innych państwowych obiektów); obecność religii w państwowych instytucjach (np. prowadzenie przez duchowych działalności religijnej w ramach państwowych instytucji, takich jak: szkoły publiczne [państwowe i prywatne], siły zbrojne itd.); nierówne (łagodniejsze) traktowanie instytucji wyznaniowych przez system prawny państwa (np. zwolnienia podatkowe, możliwość dostępu do mediów publicznych, prawo do umieszczania symboli religijnych w szkolnych salach lekcyjnych i środkach komunikacji publicznej).
Historia thumb|200px|Francuska ilustracja antyklerykalna (1908) thumb|200px|Morderstwo Isidoro Gutiérreza de Castro zapoczątkowało falę antyklerykalnych wystąpień w Hiszpanii Tendencje antyklerykalne pojawiają się we wszystkich religiach posiadających stan kapłański, jako reakcja na dążenie do podporządkowania duchowieństwu życia społecznego, polityki i kultury. W średniowieczu w Europie antyklerykalizm przejawiał się w walce o obalenie supremacji władzy duchownej nad świecką, związany też był ze wszystkimi ruchami antyfeudalnymi.
Średniowiecze W średniowieczu rozwinął się też na dużą skalę antyklerykalizm, tzw. wewnętrzny – propagowany przez ludzi Kościoła (reformatorów religijnych, ruchy religijne, także duchownych), jak: arnoldyściPraca zbiorowa: Słownik biograficzny historii powszechnej do XVII stulecia. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1968, s. 32., wiklefici, LollardziPiotr Greiner, Ewa Gronkowska, Ryszard Kaczmarek, Kazimierz Miroszewski, Marek Paździora Słownik historii Polski i świata, Katowice 2005, s. 637., husyci i spirytuałowie (obserwancki nurt w obrębie franciszkanów domagający się większej surowości ideału ubóstwa)Ambrogio Piazzoni, Historia wyboru papieży. Wydawnictwo M Kraków 2004, s. 212. i inne. Ich antyklerykalizm dotyczył: nadużyć kleru, celibatu księży i likwidacji majątków kościelnych. Waldensi natomiast odrzucali autorytet papieża, krytykowali zbytek wyższego kleru i żądali reform w Kościele. Natomiast Arnold z Brescii, John Wycliffe i Jan Hus podważali obowiązek płacenia dziesięciny na rzecz kleru.
Francja XVIII wiek Wrogość wobec kleru katolickiego we Francji w XVIII wieku wynikała m.in. z faktu, że kler wymagał od chłopów dziesięciny, czyli przymusowej opłaty, wynoszącej od 7–12% zbiorów. Ponadto kler posiadał 6–10% ziemi rolnej. W odróżnieniu od wszystkich innych grup społecznych kler katolicki nie płacił podatków. Zamiast tego płacił arbitralnie ustaloną sumę do skarbca królewskiego, każdego roku suma ta była negocjowana z królem i na ogół wynosiła bardzo niewielki procent dochodów hierarchii kościelnej. Z tych względów w okresach kryzysowych (np. po słabych zbiorach), gdy sytuacja ekonomiczna chłopów ulegała pogorszeniu, dochodziło do wybuchów wrogości wobec kleru, który obwiniano o kryzys i biedę.
Historia antyklerykalizmu we Francji związana jest z filozofią oświecenia, reformacją i wiąże się z racjonalizmem oraz rozdziałem religii od nauki. Myśliciele oświeceniowi krytycznie oceniali ogromną władzę hierarchii kościelnej. Hierarchia kontrolowała instytucje edukacyjne, pomoc dla ubogich i szpitale. Wyznania inne niż katolickie nie były tolerowane, protestanci nie mogli praktykować swojej religii i nie mieli praw obywatelskich, w 1762 roku dokonano egzekucji na pastorze protestanckim, dopiero w 1775 roku uwolniono grupę protestantów skazanych na pracę niewolniczą na galerach. Myśliciele Oświeceniowi krytycznie oceniali również cenzurę stosowaną przez kler katolicki. Kościół miał bowiem w XVIII wieku władzę cenzury, której próbowano używać w celu zablokowania publikacji prac naukowych takich jak Encyklopedia Francuska (nie wszyscy przedstawiciele kleru byli jednak wrogo nastawieni do Oświecenia, niektórzy księża popierali ideały oświeceniowe).
Rewolucja Francuska W pierwszych dwóch latach rewolucji francuskiej niektórzy księża uczestniczą w rewolucji, m.in. biorą udział w zdobywaniu Bastylii. Z czasem relacje między kościołem a rewolucjonistami ulegają pogorszeniu. Jeden z postulatów antyklerykalnie nastawionych rewolucjonistów dotyczył likwidacji zakonów kontemplacyjnych, które uznawano za społecznie nieprzydatne. W listopadzie 1789 roku postanowiono skonfiskować mienie kościelne, zlikwidowano także dziesięciny, które Kościół pobierał od chłopów.
Rewolucjoniści uznawali, że Kościół powinien być podporządkowany państwu. Ustawa cywilna duchowieństwa z lipca 1790 roku wprowadziła wybieralność księży przez zgromadzenia wyborcze w departamentach, następnie wprowadzono ustawę, która uznawała księży za urzędników państwowych, którzy mieli składać przysięgę lojalności wobec państwa. Uchwały te nie zostały jednak uznane przez papieża Piusa VI, księża nie złożyli przysięgi, co spowodowało nasilenie postaw antyklerykalnych.
W okresie rządów Jakobinów jesienią 1793 i wiosną 1794 roku prowadzono intensywną kampanię antyklerykalną. Religia została utożsamiona z fanatyzmem i oficjalnie potępiona. Księży zmuszano do rezygnacji ze swoich funkcji, niszczono obrazy religijne i zamykano kościoły. Przejawem walki z Kościołem było również stworzenie nowego oficjalnego kalendarza rewolucyjnego, który zlikwidował niedziele. W miejsce kościoła i religii katolickiej powołano religię państwową w postaci kultu Rozumu i Istoty NajwyższejChris Cook, John Stevenson, Leksykon nowożytnej historii Europy 1763-1999, Warszawa 2000, s. 57..
XIX i XX wiek W czasie restauracji Kościół stopniowo wzmacniał swą pozycję sprzed rewolucji, potępiał marginalizowanie swej roli, a papież Pius IX w 1864 r. opublikował dokument Syllabus Errorum w którym skrytykował między innymi idee wolności religijnejSyllabus Errorum, pn. 15-18. oraz zasadę rozdziału Kościoła od państwaSyllabus Errorum, pn. 39-55., co spowodowało gwałtowny wzrost antyklerykalizmu wśród masonerii i wolnomyślicieli we Francji, Belgii, Hiszpanii i Włoszech, którego nie powstrzymała powstała w 1876 r. organizacja Akcja Katolicka zwana Opera dei Congressi, powołana w celu zwalczania prądów liberalnych i antyklerykalnychZygmunt Poniatowski, Mały słownik religioznawczy, Warszawa:Wiedza Powszechna, 1969, s. 17..
Następne rządy republikańskie we Francji przyczyniły się do odsunięcia Kościoła od wpływu na sprawy państwa, ostateczny rozdział nastąpił w wyniku zerwania stosunków dyplomatycznych Francji z Watykanem. Ustawa z 9 grudnia 1905 wprowadziła rozdział Kościoła i państwa oraz państwowe szkolnictwo laickie, a wzmocnienie regulacji i kontroli państwowej nad szkolnictwem katolickim.
Hiszpania Po zamordowaniu przez kilku księży gubernatora Isidoro Gutierrez de Castro w 1869 roku w katedrze w Burgos z powodu jego antyklerykalizmu, przez całą Hiszpanię przetoczyła się fala antyklerykalnych demonstracji. W wielu miastach doszło do zamieszek podczas których wznoszono okrzyki, śmierć nuncjuszowi papieskiemu. Tłum z drzwi konsulatu zdarł godło papieskie, które następnie zostało spalone. Jeden z kilku oskarżonych księży w czasie procesu otrzymał wyrok śmierciCarl Sifakis, Encyklopedia morderstw, Kraków 2007, s. 127..
ZSRR i blok wschodni W Związku Radzieckim antyklerykalizm wyrażał się w działaniach państwa zmierzających do eliminacji wpływów religii i kleru nie tylko z życia publicznego, ale i prywatnegoJan Sowa: Inna Rzeczpospolita jest możliwa. Widma przeszłości, wizje przyszłości, Grupa Wydawnicza Foksal, Warszawa 2015, s. 148.. W przeciągu pierwszych pięciu lat po rewolucji bolszewickiej dokonano egzekucji 28 biskupów i 1200 duchownych.
Państwa bloku wschodniego były oficjalnie antyklerykalne (zob. ateizm państwowy), znosiły święta religijne, laicyzowały szkolnictwo, budynki klasztorne, kościoły oraz inne świątynie przeznaczały na budowle użyteczności publicznej, np. klasztory w Nowym Wiśniczu i Świętym Krzyżu przeznaczono na więzieniaPraca zbiorowa, Encyklopedia polityczna, Radom 2007, t. 1, s. 16. z tym że wcześniej pomieszczenia klasztorne na Świętym Krzyżu przeznaczono na potrzeby tzw. księży zdrożnych organizując dla nich dom poprawczyJerzy Daniel, Kalendarz Świętokrzyski 2005. Wydawnictwo Jedność Kielce 2004, s. 216. a dopiero później władze rosyjskie, a od 1918 władze polskie przeznaczyły klasztor na więzienie.
Inne Od II połowy XIX wieku antyklerykalne nurty upowszechniały się także wśród niektórych warstw społecznych w pozostałych państwach katolickich (zwłaszcza w północnej i zachodniej Hiszpanii), a także w niektórych państwach latynoamerykańskich. W 1898 roku w Anglii powstał film Mnisi w reżyserii Williama Paula, będący pierwszym dziełem wyraźnie antyklerykalnym. W I połowie XX wieku w niektórych z nich doprowadziły one na wzór francuski do laickich ustrojów i rozdziału Kościoła od państwa, jak np. w Portugalii (1910), Meksyku (1917), Urugwaju (1917) Niemczech (1919). Silny antyklerykalizm występował też w początkowym okresie życia Benito Mussoliniego, głównie w krytyce Kościoła i księży których nazywał czarnymi mikrobami, czyniącymi równie wiele szkód jak prątki gruźlicy (po objęciu władzy Mussolini zmienił jednak poglądy, wprowadził liczne przywileje dla kościoła, m.in. nakazał powiesić krzyże w salach szkolnych i szpitalnych, wprowadził surowe kary za obrazę duchownych).
Antyklerykalizm w Polsce Przed XVIII wiekiem thumb|200px|Stanisław Kostka Potocki, jeden z polskich antyklerykałów, autor Podróży do ciemnogrodu thumb|200px|Poseł Kazimierz Czapiński, autor antyklerykalnej książki Dokąd kler prowadzi Polskę? thumb|200px|Manifestacja antyklerykalna w Toruniu w 2008 roku