200px|right|thumb|Alawita w tradycyjnym stroju, XIX w.
Alawizm (, alawijja), nusajryzm (, nusajrijja, nasirijja), także ansaryzm (ansarijja), namiryzm (namirijja) – synkretyczny prąd religijny wyrosły na gruncie wczesnego szyizmu, którego centralną ideą jest deifikacja Alego. Sami alawici uważają się za muzułmanów, chociaż wydawane w tym zakresie oficjalne deklaracje nie muszą być szczere i mogą wynikać z pobudek politycznych (w myśl zasady takijji). Równocześnie jednak prawdy wiary alawickiej z islamem łączy w praktyce tylko podkreślanie zasady jedynobóstwa.
Alawici zamieszkują głównie Syrię (wybrzeże w regionie Latakii, okolice Hims i Hamy, region Tartusu), w której są największą mniejszością wyznaniową (przed wojną domową w Syrii ponad 2 mln osób – ok. 11% społeczeństwa), są obecni także w Turcji (prowincje południowe), Libanie oraz w Izraelu na Wzgórzach Golan. Łączną liczbę Alawitów na świecie szacowano na ok. 4 mln.
Alawici odmiennie od sunnitów i szyitów imamitów interpretują zarówno Koran, jak i pięć filarów islamu. Wierząc w jednego Boga, wierzą również w cykliczne inkarnowanie się boskości na ziemi w postaci kolejnych objawień. W każdym z nich boskiej postaci towarzyszą prorok i pomocnik. Ostatnią boską postacią i najdoskonalszym objawieniem był Ali, któremu towarzyszyli Mahomet i Salman al-Farisi. Wierzą również w reinkarnację, której ostatecznym efektem jest powrót do pierwotnej postaci świetlistego ciała, opiewającego Boga w czystej formie.
Alawici nie posiadają hierarchii duchownej, ani jednolitej organizacji wyznaniowej. Na czele wspólnot lokalnych stoją szajchowie. Całość doktryny ujawniana jest jedynie niektórym wiernym po przejściu dodatkowych rytuałów. Alawici nie ujawniają również szczegółów swoich praktyk religijnych, ani nie zgadzają się na publikację większości świętych ksiąg. Nie ma możliwości przyjęcia religii z własnej woli, decyduje bowiem urodzenie w rodzinie alawickiej.
Będąc mniejszością wyznaniowo-etniczną, alawici odgrywali szczególną rolę w Syrii po zamachu stanu, zorganizowanym w 1963 przez Komitet Wojskowy partii Baas. Wywodzący się z tej grupy religijnej oficerowie (przede wszystkim Salah Dżadid i Hafiz al-Asad) objęli po przewrocie faktyczną władzę w kraju, utrwaloną jeszcze po drugim zamachu stanu w Syrii. W 1970 Hafiz al-Asad ostatecznie zwyciężył w rywalizacji o władzę w państwie i rządził Syrią w sposób autorytarny do śmierci w 2000. Po jego śmierci władza przeszła w ręce jego syna Baszszara. Pod rządami partii Baas alawici syryjscy zdominowali siły zbrojne i służby bezpieczeństwa, nie eliminując jednak innych grup wyznaniowych całkowicie z życia publicznego. Podczas wojny domowej w Syrii alawiccy cywile padali ofiarą zbrodni dokonywanych przez Państwo Islamskie w Iraku i Lewancie oraz inne grupy fundamentalistów sunnickich.
Doktryna Źródła wiary Wierzenia alawitów są synkretyczne. Określając się jako muzułmanie, alawici akceptują jedynie niektóre elementy doktryny islamu w interpretacji bliskiej ismailizmowi. Z pięciu filarów islamu w praktyce zachowują jedynie zmodyfikowaną szahadę (do której dodają odwołanie do osoby Alego), pozostałe uznając za symboliczne i nieobligujące wiernych do konkretnych zachowań. Dżihad ma w alawizmie status kolejnego filaru wiary i rozumiany jest jako walka z wrogami Alego: dawniej tymi, którzy odsunęli go od władzy, a następnie ze wszystkimi, którzy przeczą jego boskości.
Alawici uznają Koran za świętą księgę, lecz interpretują ją w odmienny niż szyici i sunnici sposób, określany przez badaczy jako symboliczny, alegoryczny lub nawet ezoteryczny. Kolejną świętą księgą jest Księga heptady i cieni, znana również pod alternatywnymi tytułami Księga duchów i cieni oraz Szlachetna księga heptady. Zachowało się kilka egzemplarzy tego tekstu, które różnią się między sobą, ponadto każdy z nich jest niepełny, co może wynikać z zaginięcia fragmentu albo z rozmyślnego utrzymywania go w sekrecie. Autorem Księgi heptady i cieni jest prawdopodobnie Abu Dżafar Muhammad ibn Sinan az-Zahiri z Kufy. Kolejną świętą księgą alawitów jest spisana przez at-Tarabaniego Księga świąt. Innym znaczącym tekstem jest Życie Szarifa Dżafara as-Sadika. Korpus świętych tekstów alawickich jest szerszy, jednak wiedza o pozostałych księgach jest ściśle chroniona, a ich publikowanie zabronione. Nie funkcjonuje szariat.
Doktryna alawicka czerpie zarówno ze zmodyfikowanej tradycji sunnickiej, jak i z nauczania starszych radykalnych prądów w szyizmie: hattabijja i aljaijja; z tego ostatniego wywodzi się uznanie Alego za Boga. Według niektórych badaczy na rozwój wierzeń alawitów wpływ mieli sabejczycy z Harranu, dawne wyznania irańskie, zaratusztrianizm i gnostycyzm. W ocenie Katarzyny Pachniak wierzenie alawitów kształtowały osoby nieposiadające wiedzy filozoficznej, niezdolne do głębszych spekulacji i refleksji, jedynie starające się łączyć w całość elementy różnych koncepcji.
Współcześnie obszerne streszczenie nauczania alawitów wydane zostało w 1972 i podpisane przez 80 teologów tego wyznania.
Bóg W doktrynie alawitów unika się definiowania egzystencji i atrybutów Boga, którego transcendencja jest zbyt wielka, by opisywać ją za pomocą ludzkich pojęć. Bóg nie ma imienia, jest zawsze jeden i jedyny. Według alawitów osoba Boga objawia się na ziemi pod różnymi postaciami (ar. mana). Każdej towarzyszy prorok, który nazywany jest imieniem (ism) i zasłoną (hidżab) prawdziwego bóstwa, a także pomocnik (dosł. brama, bab). Boskość obecna jest zarówno w mana, jak i bab i ism. Alawici utrzymują, że takich objawień boskich było do tej pory siedem. Wyznaczają one podział historii całej ludzkości na siedem er (dosł. „kopuł”, ar. kubba)J. Danecki, Podstawowe..., s. 354.. W ostatnim wcieleniem Boga był kalif Ali, któremu towarzyszyły prorok – Mahomet i pomocnik – Salman al-Farisi. Było to najdoskonalsze z objawień, dopełnienie wszystkich dotychczasowych.
Wcielenia boskości w teologii alawickiejJ. Danecki, Podstawowe..., s. 355. Bóg (mana)Imię (ism)Brama (bab)AbelAdamDżibrilSetNoe (Nuh)Jail ibn FatinJózef (Jusuf)JakubHam ibn KuszJozueMojżesz (Musa)Dan ibn UsbautAsafSalomon (Sulejman)Abd Allah ibn SinanSzymon PiotrJezus (Isa)Razwaba ibn al-MarzubanAliMahometSalman al-Farisi
Cześć oddawana Alemu, który jest samym Bogiem, określa się mianem walijja. Zobowiązuje ona wiernego do całkowitego oddania się Alemu, oddawania mu czci i walki z jej wrogami, z tymi, którzy zaprzeczają jego boskości. Na przestrzeni wieków znaczenie osoby Alego było jednak pojmowanie różnie i było przedmiotem kontrowersji, czy nawet walk religijnych. W różnych interpretacjach Ali był uważany za boskiego namiestnika na ziemi lub samego Boga. Różnie pojmowano znaczenie objawień bożych czy kwestię miejsca przebywania Alego po śmierci (na słońcu lub na księżycu). Opowiadający się za słońcem określani są jako szamsijja, za księżycem – kamarijja. Niektórzy alawici nauczali, że każdego człowieka można uważać za Boga, lub też że istnieje jedynie Mądrość Boża, a nie on sam jako osoba. Niezależnie od przyjmowanej szczegółowej interpretacji, pozycja Alego w systemie wierzeń alawitów jest nieporównywalnie większa niż w jakimkolwiek innym radykalnym nurcie szyickim. Tylko alawici dokonują bowiem jego deifikacji i utożsamienia z Bogiem, o którym mowa w Koranie.
Po objawieniu Alego postacie Boga objawiały się w osobach kolejnych jedenastu (z dwunastu) imamów szyickich. Według nauczania alawitów zostali oni stworzenie przez Boga tysiące lat przed człowiekiem, w postaci duchów asystujących przy boskim tronie i stale głoszących jego chwałę. Za boskie inkarnacje uważa się również władców perskich. Według niektórych tekstów alawickich boskość obecna jest we wszystkich członkach Ahl al-Bajt. W szczególny sposób pojmuje się niekiedy postać Fatimy, którą uważa się za mężczyznę przyjmującego postać kobiecą i nazywa imieniem Fatir. Potomkowie Alego w doktrynie alawitów nie jedzą ani nie piją, nie biorą ślubów i nie rodzą się, lecz są zsyłani wprost od Boga. Niektóre elementy tradycji alawickich związanych z kolejnymi wcieleniami Boga i relacjami między poszczególnymi mana, ism i bab są niejasne czy wręcz niespójne. Funkcjonują również różne wersje opowieści o poszczególnych postaciach, które uważa się za wcielenia boskie.
W doktrynie alawickiej funkcjonuje również kult świętych. Świętości dostępować mogą jedynie mężczyźni, w nich również następuje inkarnacja boskości, kobiety bowiem rodzą się w grzechu. Oprócz proroka i pomocnika, każda z boskich postaci miała również swojego przeciwnika, występującego przeciwko jego działaniom na ziemi. On również wcielał się każdorazowo w trzy osoby.
Hierarchia bytów Alawici wierzą w istnienie dwóch światów – wielkiego świetlistego świata, czyli niebios, oraz małego ziemskiego świata, w którym żyją ludzie. Został on stworzony w ostatniej erze dziejów ludzkości przez pięciu jatimów – wyjątkowych istot, stworzonych według jednych autorów przez Salmana al-Farisiego, według innych – istniejących w każdej z er w różnych wcieleniach. Jatimowie stworzyli świat, są przyczyną wszystkich zdarzeń we wszechświecie, a każdy odpowiada za inny aspekt życia. Oprócz pięciu jatimów-twórców świata na ziemi żyje jeszcze dalszych pięciuset. Niżej w hierarchii bytów znajdują się nakibowie i nadżibowie (zwierzchnicy, przywódcy, szlachetni); łącznie jest ich 700, do grupy tej zalicza się m.in. imamów szyickich. Kolejne miejsca zajmują muhtassun (szczególni) w liczbie 800, muhlisun (szczerze oddani, łącznie 900), mumtahanun (doświadczeni, 1100 mężczyzn)J. Danecki, Podstawowe..., s. 356-357.. Niższe stopniem kategorie to mukarrabun (przybliżeni, 14 tysięcy mężczyzn), cherubini (15 tys.), ruhijjun (duchowi, 16 tys.), mukaddasun (uświęceni, 17 tys.), saihun (wędrujący, tj. asceci, 18 tys.), mustami'un (słuchający, 19 tys.), lahikun (podążający, 20 tys.). Według nauczania alawitów doskonalenie się w wierze i nauka teologii są drogą do przechodzenia do coraz to wyższych stopni hierarchii. Wierni, którzy osiągną szczególny stopień zaawansowania, mogą stać się nakibami i nadżibami, pozostającymi pod mistyczną opieką boskiej inkarnacji – bramy, następnie zasłony; ostatecznie zostają powierzeni osobiście Alemu. Alawici wierzą, że po osiągnięciu tego stanu człowiek nie potrzebuje już jedzenia ani picia.
Kosmogonia i reinkarnacja Według nauczania alawickiego wierzący byli pierwotnie gwiazdami i światłami, istniejącymi wiecznie. Nieustannie oddawali cześć Bogu, Alemu, który jawił im się w postaci czystej, bez potrzeby wcielania się. Okres ten trwał 7077 lat i siedem godzin, a zakończył się, gdy przebywający w niebie uznali się za najszlachetniejsze stworzenia, grzesząc pychą. Ali ukrył się wówczas na 7000 lat za zasłoną. Po upływie tego czasu świetliste istoty zaświadczyły o jego boskości, po chwili jednak popełniły kolejny grzech, uznały bowiem, że są mu równe. Bóg ponownie przestał im się ukazywać na 7077 lat i siedem godzin, po czym objawiał się w różnych postaciach (starca, dziecka, młodego mężczyzny) i w towarzystwie Mahometa i Salmana al-Farisiego. Wówczas jednak świetliste istoty nie były w stanie go rozpoznać. Za karę Ali zesłał je na ziemię (zamieszkiwaną już wcześniej przez inne byty) i zmusił do przyjęcia postaci ludzkiej. Stworzył również złe duchy, które z kolei dały początek kobietom. W przeszłości alawici odmawiali kobietom posiadania duszy, co wyłączało je z cyklu śmierci i ponownych narodzin, z tego też powodu nie uważano za konieczne przekazywanie im jakiejkolwiek nauki o wierze. Współczesna teologia alawicka przyjmuje, że kobiety posiadają duszę, nadal jednak nie dopuszcza się ich do wspólnych obrzędów. W procesie reinkarnacji kobieta może stać się tylko inną kobietą, niezależnie od tego, jakie życie prowadziła. Mężczyzny, który nie przestrzegał zasad wiary, Bóg nie karze wcieleniem w kobietę. Społeczności tego wyznania mają charakter patriarchalny.