Święciany () – miasto rejonowe na Litwie, na Wileńszczyźnie i w Auksztocie, położone ok. 60 km na północny wschód od Wilna. Ludność: 4208 mieszkańców (2025).

W mieście rozwinął się przemysł spożywczy, lekki oraz zielarski.

Demografia

Warunki naturalne Obecnie ziemia święciańska leży we wschodniej części Republiki Litewskiej i stanowi jej okręg administracyjny, który rozciąga się na powierzchni 1692 km2. Głównym miastem współczesnego regionu święciańskiego i siedzibą jego budowy władz administracyjnych są Święciany leżące w odległości 86 km na północny wschód od Wilna miasto obecnie zajmuje powierzchnię 610 hektarów. Środkowa część współczesnego obwodu leży na tak zwanej wyżynie święciańskiej, a jego obrzeża na wyżynie Auksztajtijskiej. Dzięki temu ziemia święciańska góruje nad całą wieleńszczyzną. Teren ten był miejscem kilkukrotnej działalności lodowcowej w związku z tym teren świeściaszczyzny nosi pagórkowaty charakter a jego wzniesienia wynoszą się od 160 do 170 m nad poziomem morza same Święciany są położone na równinie prawdopodobnie było i dolinie starej rzeki otoczonej niewielkimi wzgórzami największe z nich zwane górą Girdziuliską, znajduje się niedaleko od miasteczka i wznosi się na wysokość 250 m. n.p.m. Gleba na Święciańszczyźnie nie należy do najlepszych z punktu widzenia przydatności rolniczej. Od centrum obwodu w kierunku południowym i zachodnim przeważają piaski i żwiry, w kierunku północnym dominuje ziemia gliniasta z bardzo licznymi podziemnymi kamieniami. Pasmo czarnoziemu przechodzi jedynie przez północno-wschodnią część powiatu jednym słowem sporą część powiatu zajmują nieużytki co nie sprzyja prowadzeniu efektywnego i urozmaiconego rolnictwa .

Historia Prowadzone począwszy od połowy XIX wieku aż po czas II wojny światowej przez polskich i litewskich archeologów (Np. dr A. Girininkas) prace badawcze oraz wykopaliskowe pozwalają na stwierdzenie, że pierwsze osady ludzkie w okolicach dzisiejszych Święciań istniały już w okresie mezolitycznym i są datowane na 8 tysiąclecie p.n.e.

Inny późniejsze święciańskie znaleziska pochodzą już z okresu neolitu i późnej epoki brązu i przedstawiają sobą przedmioty użytkowe i ozdoby wykonane z kości rogu, ich wygląd pozwolił do zaliczenia ich twórców do kręgu tzw. kultury narwy.

Kolejny ślad osadnictwa w okolicach dzisiejszych święta pochodzą z końca okresu wędrówki ludów (IV - VII wiek n.e.). Należą do nich znaleziska archeologiczne dokonane w okresie międzywojennym w pobliżu miejscowości zaświsz na terenie dużego cmentarzyska znaleziono tam w 1936 roku mieliśmy przedmioty kultury materialnej pierwszych mieszkańców ziemi święciańskiej a wśród nich naszyjniki pasy napierśniki oraz wisiory znaleziska i ich zdobnictwo nosiły wyraźne zaznaczony charakter gocki co sakuruje osiadło i stałą obecność gotów na tych terenach w tym okresie. Przeprowadzone badanie naukowe a przede wszystkim analiza chronologiczna wykazało że zdobnictwo znalezisk wykazywało stopniowe przeobrażenie się tradycyjnego wzornictwa gockiego i wzbogacenie jego elementy elementy lokalne z całą pewnością można to uznać za potwierdzenie tego, iż część pierwotnej ludności nie opuściła swoich siedzib i nie podążyło za innymi ludami na zachód Europy lecz uznała zajmowane ziemie za swoją ojczyznę i zaczęła tworzyć zręby ludności miejscowej z której z czasem wykształci się naród litewski "Wilno i ziemia wileńska. Zarys monograficzny" tom=1 |miejsce=Wilno |wydawca=Wydawnictwo Wojewódzkiego Komitetu Regionalnego |rok=1930 |strony=114–115.

Pierwsze potwierdzenie i wiarygodne wiadomości o ziemi święciańskiej i święcianach pochodzą dopiero z początków XVI wieku.

Święciany są jednym z najstarszych miast na Litwie. Były one dogodnie położone na trakcie z Wilna do Połocka i Witebska. W XV w. znajdował się tam dwór księcia litewskiego Witolda. Był on również fundatorem pierwszego kościoła. Zasługą Witolda było również sprowadzenie do miasta Tatarów. Już w 1486 roku Święciany posiadały prawa miejskie.

Lata świetności miasto przeżywało w XV i XVI w. Od 1565 roku miasto było siedzibą sądu ziemskiego. W 1633 roku przybyli franciszkanie i na przedmieściach zbudowali swój kościół (zakonników usunięto w ramach carskich represji po powstaniu listopadowym).

Prywatne miasto szlacheckie położone było w końcu XVIII wieku w powiecie oszmiańskim województwa wileńskiegoВялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 80..

W 1812 roku podczas marszu na Moskwę, miasto odwiedził Napoleon i przyjął tam defiladę wojsk.

Podczas powstania listopadowego Święciany były głównym punktem oporu na Litwie. 20 kwietnia 1831 roku powołano tam Tymczasowy Rząd Polski na Litwie z hrabią Edwardem Mostowskim na czele. W 1839 roku po synodzie połockim w Święcianach powstała jedna z pierwszych parafii prawosławnych po zniesieniu unii brzeskiej. W 1898 roku na koszt państwa rosyjskiego w miejscowości wzniesiono cerkiew Świętej Trójcy. Parafia prawosławna liczyła w 1913 r. 709 wiernychG. Szlewis, Православные храмы Литвы, Свято-Духов Монастыр, Vilnius 2006, , s.480.

W dniach 13–14 maja 1919 r. wojska polskie stoczyły pod miastem zwycięską bitwę z wojskami sowieckimi. Miasto powróciło wówczas do Polski. W dniach 8–9 lipca 1920 r. wojska polskie przegrały bitwę z sowieckim 3 Korpusem Kawalerii Gaja. Za II RP Święciany były siedzibą gminy wiejskiej. 20 października 1933 roku do miasta włączono zaścianek Podligumy z gminy wiejskiej Święciany. 10 marca 1924 roku honorowym obywatelem miasta został Józef Piłsudski.

W 1931 w 802 domach zamieszkiwały 5 742 osoby.

1 września 1939 roku gdy Niemcy hitlerowskie zaatakowały Polskę zgodnie z założeniami mobilizacyjnymi w określonymi w planie "W", batalion KOP "Nowe Święciany" został zmobilizowany jako I 133 rezerwowego pułku Piechoty w składzie 33 Dywizji Piechoty rezerwy. Warto przy tym wspomnieć że plan mobilizacyjny przewidywał w składzie batalionu tylko 10% miejsc dla mniejszości narodowych wśród podoficerów oraz 20% dla szeregowych Do batalionu nie mobilizowano litwinów. Dywizje została skoncentrowana w rejonie Białegostoku skąd 9 września rozkazem naczelnego dowództwa skierowano ją transportami kolejowymi na południowy wschód kraju. Poszczególne bataliony dywizji dotarły w okolicy Lwowa gdzie wchodziły w skład załogi tego miasta"Materiały do historii Wojska Polskiego". T.Kryska-Karski. Londyn; 1986 to. nr. 20, str. 77. .

Po zajęciu przez Armię Czerwoną miasto zostało wcielone do Białoruskiej SRR i poddane surowym represjom. Większość Polaków działających politycznie i bogatych właścicieli ziemskich zostało wywiezionych w głąb ZSRR. Po włączeniu Litwy w skład ZSRR w 1940 roku miasto z rejonem zostało przekazane Litewskiej SRR. Po wkroczeniu Niemców w 1941 roku, represje dotknęły Żydów, którzy przed wojną stanowili ponad połowę mieszkańców miasta. Hitlerowcy zamordowali ponad 4 tys. Żydów. 19 i 20 maja 1942 roku niemieckie i litewskie formacje policyjne dokonały zbrodni na ludności polskiej, mordując około 400 Polaków.

W czasie okupacji niemieckiej mieszkająca w Święcianach rodzina Walulewicz udzieliła pomocy Goldzie Buszkaniec z d. Fejgel. W 2004 roku Instytut Jad Waszem podjął decyzję o przyznaniu Irenie i Zofii Walulewicz tytułu Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.

W pobliżu Święcian (w Zułowie) urodził się Józef Piłsudski, a w podświęciańskich Łyngmianach Ignacy Oziewicz. Miasto jest miejscem urodzenia m.in. asa polskiego lotnictwa – Franciszka Żwirki, generałów Wojska II RP: Rudolfa Niemiry i Wiktora Thomée. W latach 20. posłem na Sejm ze Święcian był Stanisław Cat-Mackiewicz.

Po II wojnie światowej i utracie miasta przez Polskę, do 1 listopada 1946 roku z rejonu święciańskiego w obecne granice Polski wysiedlono ok. 4,4 tys. Polaków, natomiast ok. 5,8 tys. zarejestrowanych do przesiedlenia Polaków pozostało w rejonie. Aktualnie Polacy stanowią ok. 27,4% mieszkańców rejonu święciańskiego.

W październiku 2011 roku na cmentarzu w Święcianach zniszczono 50 grobów polskich legionistów. Nacjonaliści zamazali krzyże i tablice pamiątkowe na grobach farbą, oraz namalowali na nich swastykiŚwiatełko dla Strażników Kresów.

Zabytki

Kościół pw. Wszystkich Świętych oraz stare polskie groby wokół kościoła Drewniana cerkiew pw. Zaśnięcia NMP (staroobrzędowców) Cmentarz katolicki z grobami 50 polskich legionistów Pałac Mostowskich na przedmieściu Cerkliszki – pałac zbudował hr. Edward Mostowski w l. 1823 – 1830. Budowla piętrowa na planie prostokąta, podpiwniczona. Front zdobi sześciokolumnowy portyk. We wnętrzu zachowały się stiukowe plafony i gzymsy oraz drewniane parkiety. Przed pałacem znajduje się duży owalny gazon. Z dawnych zabudowań gospodarczych przetrwały wzniesione z kamienia polnego lodownia na planie koła, kryta gontem i zwieńczona wieżyczką oraz kuźnia - z kolumnowym portykiem wgłębnym. Na teren rezydencji wiedzie aleja klonowo-wiązowa. Za pałacem rozciąga się park o pow. 34,5 ha założony ok. 1830 r., z kilkoma stawami oraz grodziskiem zwanym Górą PerkunaJolanta Kucharska. Ilustrowany przewodnik po zabytkach na Wileńszczyźnie i Żmudzi. Burchard Edition.2004. Dom w którym urodził się i mieszkał przez 19 lat (do 1914) polski pilot Franciszek Żwirko, ul. Partyzantów 7 Cmentarz tatarski (mizar) Cerkiew prawosławna pw. Świętej Trójcy z XIX wieku, parafialna

Ludzie związani ze Święcianami mały|Tablica pamiątkowa na ścianie domu Franciszka Żwirki Aleksander Adamowicz – polski polityk, rolnik, poseł na Sejm II RP Icchak Arad – izraelski wojskowy i historyk, dyrektor Jad Waszem Andrzej Czechowicz – polski agent wywiadu PRL Maksymilian Konrad Hajkowicz – pułkownik saperów Wojska Polskiego. Mordechaj Kaplan – amerykański filozof żydowski, reformator judaizmu Rudolf Niemira – polski dowódca wojskowy, generał brygady Wojska Polskiego Konstantas Ramelis – litewski prawnik, pedagog i polityk Wiktor Thommée – polski dowódca wojskowy, generał brygady Wojska Polskiego Zita Užlytė – litewska nauczycielka Romuald Jakub Weksler-Waszkinel – polski ksiądz katolicki i filozof żydowskiego pochodzenia, doktor filozofii, pracownik naukowy Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Franciszek Żwirko – polski pilot sportowy, porucznik pilot Wojska Polskiego

Miasta partnerskie Rumia, Świdnica, Wejherowo, Mrągowo, Postawy,

Przypisy

Linki zewnętrzne – Opis Święcian i okolic

Archiwalne widoki miasta w bibliotece Polona

Kategoria:Miasta w okręgu wileńskim Kategoria:Miejscowości w rejonie święciańskim