Łuków – miasto będące gminą miejską w Polsce, w województwie lubelskim, w powiecie łukowskim; siedziba władz powiatu łukowskiego i gminy wiejskiej Łuków. Węzeł kolejowy ze stacją węzłową, przemysł obuwniczy, mięsny, spożywczy, lokalny ośrodek usługowy rolnictwa, największy ośrodek miejski między Lublinem, Siedlcami, Puławami a Białą Podlaską.
Według danych GUS z 30 czerwca 2022 r. Łuków liczył 27 569 mieszkańców. Liczba ludności Łukowa plasuje go na 155 miejscu wśród 954 miast w Polsce pod względem liczby mieszkańców (1 stycznia 2021 r.). Pod względem powierzchni miasto zajmuje 138. miejsce, tabl. 19, 22. Miasto stanowi 2,6% powierzchni powiatu i 27,7% jego ludności.
Łuków był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego w starostwie łukowskim w ziemi łukowskiej województwa lubelskiegoRejestr poborowy województwa lubelskiego (powiat lubelski i urzędowski z r. 1626, ziemia łukowska z r. 1620). Opracowali Jan Kolasa i Kamila Szuster pod redakcją Stefana Inglota. PWN, Wrocław 1957. .Karol de Perthées: Mappa szczegulna woiewodztwa lubelskiego [...] 1786. [ca 1 : 2 245 000]. [Paris: s.n., ca 1806] ., w północno-wschodniej części Małopolski. W XIII wieku Łuków położony był w ziemi sandomierskiej, gdzie stanowił kasztelanię oraz jeden z głównych grodówAgnieszka Teterycz-Puzio: Geneza województwa sandomierskiego. Terytorium i miejsce w strukturze państwa polskiego w średniowieczu. Pomorska Akademia Pedagogiczna w Słupsku, Słupsk 2001, s. 100. .
Położenie thumb|left|Położenie Równiny Łukowskiej na mapie Polski
Łuków położony jest w zachodniej części Równiny Łukowskiej, będącej częścią Niziny Południowopodlaskiej.
Według podziału na regiony historyczne Polski cała ziemia łukowska (z Siedlcami i Radzyniem) należy do Małopolski.
Łuków był stolicą ziemi łukowskiej, która przez ponad 500 lat znajdowała się na północno-wschodniej rubieży Małopolski. Przed przynależnością do Lubelszczyzny od 1474 roku, związana była z województwem sandomierskim. Po rozbiorach Polski, od utworzenia województwa podlaskiego, powiat łukowski często, wbrew tej długiej tradycji, zaliczany jest do Podlasia. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa siedleckiego.
Według danych z 1 stycznia 2021 powierzchnia miasta wynosi 35,75 km²
Przez os. Sienkiewicza i Nowy Łuków II (os. Mickiewicza) przebiega środkowy równoleżnik terytorium Polski. Miasto leży blisko wschodniej granicy strefy czasu środkowoeuropejskiego. Południe słoneczne w Łukowie wypada o godzinie 11:28 czasu środkowoeuropejskiego, a o 12:28 czasu południka 30°E (czas letni).
Łuków graniczy z 10 wsiami i kompleksem Lasów Łukowskich (Jata, od strony NW). Do pobliskich miast prowadzą drogi krajowe w trzech kierunkach i wojewódzkie w trzech kierunkach.
Warunki naturalne thumb|Krzna Południowa widziana z mostu na ul. Warszawskiej
Położenie topograficzne Gród łukowski zlokalizowany został w zakolu Krzny Południowej i znajdował się 160 m n.p.m. Dawny rynek lokowanego miasta (obecnie pl. Solidarności i Wolności) leży na wysokości 161 m n.p.m., a plac Narutowicza w nowszym centrum miasta – 162 m n.p.m. W granicach administracyjnych znajdują się tereny posiadające wysokości bezwzględne 157–170 m n.p.m. Jedno z północnych przedmieść sięga do Krzny Północnej (również 160 m n.p.m.).
Według danych z roku 2002 Łuków ma obszar 35,75 km², w tym: użytki rolne: 62% użytki leśne: 13%
W dolinie Krzny Południowej znajdują się zalew Zimna Woda, łąki, ogródki działkowe, bulwar, park, stadion, a na wschodzie oczyszczalnia ścieków. Tereny zabudowane otoczone są polami uprawnymi i nieużytkami. W większej odległości z wielu stron występują lasy.
Klimat (1979–2013)
Lasy i ochrona przyrody thumb|Dąb Wolności na placu Gabriela Narutowicza (posadzony w listopadzie 1918 r.), pomnik przyrody
W granicach miasta znajdują się lasy: Zimna Woda (po stronie pn.-zach.) Góry (pn.-wsch.) Zapowiednik (wsch.) lasek na zachód od wsi Podgaj lasek Kierkut (pd.) laski na pograniczu z wsią Świdry (pd.-zach.) lasek przy końcu ul. Strzelniczej (zach.) Ponadto przy pd.-zach. granicy Łukowa znajduje się Las Ryżkowski i Sochacz.
Pomniki przyrody Dąb Wolności – dąb szypułkowy posadzony w listopadzie 1918 r. głaz narzutowy (z tablicą 1233–1983. 750 lat Łukowa) Oba chronione obiekty przyrodnicze są jednocześnie pamiątkami historycznymi.
Część lasu Zimna Woda, będącego w granicach miasta, należy do Łukowskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu.
Nazwa miasta Nazwa Łuków pojawia się po raz pierwszy w notatkach z 1233 roku. W dokumencie Bolesława Wstydliwego, wydanym dla biskupa płockiego, książę uwolnił dobra kockie spod jurysdykcji Castelani nostri de Lucow. Nazwa Łuków pochodzi od słowiańskiego pnia słowotwórczego łuk, który jest zrozumiały na gruncie analizy materiału onomastycznego z całej Słowiańszczyzny. W przedhistorycznej epoce języka polskiego rdzeń łuk posiadał oboczne formy łęk (porównaj łąka) i ług. Nazwa Łuków początkowo określała miejsce położone na terenie podmokłym. Należy zatem do typu nazw topograficznych. Nazwa mieszkańca miasta to Łukowianin (forma drugiego przypadku liczby mnogiej: Łukowian), zaś mieszkanki – Łukowianka.
Historia
Średniowiecze thumb|left|Ziemie polskie w latach 1201–1241. Łuków był w tym czasie grodem przygranicznym
Pierwsze wzmianki pochodzą z 1233 roku, w Łukowie istniała małopolska kasztelania o strategicznym, nadgranicznym znaczeniu. W połowie XIII w. książę Bolesław Wstydliwy osadził w Łukowie templariuszy i wystarał się o utworzenie biskupstwa misyjnego – wymienianego w bulli papieża Aleksandra IV z 1 lutego 1257. Zadaniem rycerzy zakonnych miała być obrona grodu przed najazdami plemion pogańskich oraz stworzenie bazy dla ich chrystianizacji. Jednak wskutek interwencji Krzyżaków diecezja łukowska formalnie istniała tylko w latach 1254–1257 – papież cofnął pełnomocnictwo niedawno mianowanemu biskupowi, Bartłomiejowi z Pragi.
thumb|Władysław Jagiełło, król Polski, przenosi miasto Łuków z prawa polskiego i ruskiego na magdeburskie (Szczekarzew, 23 czerwca 1403 r.) Już w XIII wieku istniał w Łukowie drewniany zamek, obsadzony stałą załogą. Znajdował się w zakolu Krzny Południowej po jej lewej stronie, między dzisiejszymi ulicami: Kanałową, Laskowskiego i fragmentem ul. WyszyńskiegoW pracy źródłowej, opublikowanej w odcinkach w latach 1937–1938, autor pisze: „[...] pomiędzy teraźniejszymi ulicami – Chącióskiego, Jatkową, Kanałową i Szlachtuzową.” Ulice te nazywają się teraz (2022): ul. Chącióskiego → ul. Wyszyńskiego (przed wojną nazywała się ul. Chącińskiego, a nie Chącióskiego – literówka w przytaczanej pracy), ul. Jatkowa – nie istnieje, ul. Kanałowa – bez zmian, ul. Szlachtuzowa → ul. Laskowskiego.. Warownia istniała jeszcze w XVII wieku; została ostatecznie zniszczona w czasie najazdu wojsk siedmiogrodzkich z 1657. Tereny te stanowią zarazem najstarszą część miasta; do czasów współczesnych nie zachowały się tam jednak żadne zabytkowe budowle ani ich pozostałości.
Gród był wielokrotnie niszczony: przez Prusów, Tatarów, Jaćwingów i Litwinów, m.in. w latach 1241 (najazd mongolski na ziemie polskie), 1244, 1260, 1282 lub 1283, 1283 i 1350. Częste napady znacząco hamowały rozwój osadnictwa. Według badań T. Ladenbergera na początku panowania Kazimierza Wielkiego cała parafia łukowska liczyła 192 mieszkańców (Łuków i okoliczne wioski). Dopiero zawarcie w 1385 roku unii polsko-litewskiej dało względne uspokojenie sytuacji. W 1369 roku Kazimierz Wielki nadał Łukowowi prawa wolnego miasta. Przywilejem z 23 czerwca 1403 Władysław Jagiełło przeniósł Łuków z prawa polskiego na prawo magdeburskie. Z kolei w maju 1455 Kazimierz Jagiellończyk nadał miastu targ tygodniowy, mający się odbywać w każdy poniedziałek.
XVI–XVIII wiek
Aleksander Jagiellończyk 16 kwietnia 1505 nadał przywilej, zezwalający na zbudowanie w mieście ratusza i zaprowadzenie w nim wag. Budynek ten nie zachował się i nie wiadomo, gdzie dokładnie się znajdował.
Poważną przeszkodą dla rozwoju Łukowa były częste pożary – sprzyjał ich powstawaniu fakt, iż zdecydowana większość zabudowań była drewniana; dodatkowo ciasna zabudowa ułatwiała rozprzestrzenianie się ognia między sąsiadującymi budynkami. Z zachowanych do czasów współczesnych przekazów źródłowych wiadomo, że miasto uległo poważnym zniszczeniom w latach 1517, 1528, 1533 i 1601. Pożar z 1533 roku spowodował tak dotkliwe straty, że Zygmunt Stary w 1534 r. uwolnił na 18 lat mieszczan łukowskich od płacenia myta i szosu, a także od obowiązku dostarczania wozu wojennego, stawiając za warunek odbudowę w przeciągu pięciu lat przynajmniej większości domów i przywrócenie zniszczonych obwarowań do stanu sprzed pożaru. Ten sam władca nadał w 1543 r. na ogólny użytek miasta prawo propinacji wódki.
W okresie od XV do XVIII w. Łuków był miejscem, w którym odbywały się sesje sądów szlacheckich: ziemskiego i grodzkiegoM. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.. W XVI i pierwszej połowie XVII wieku miasto przeżywało rozkwit. W 1629 roku z inicjatywy starosty łukowskiego, Erazma Domaszewskiego, do miasta sprowadzono zakon bernardynów. Na przeznaczonym dla zakonników terenie wzniesiono najpierw drewniany kościół pw. Świętego Krzyża i takiż klasztor; następnie w roku 1655 zaczęto budować murowane: kościół oraz zabudowania klasztorne. Budowa świątyni trwała z przerwami aż do 1770 r. Bernardyni założyli w I połowie XVII wieku fabrykę sukna, która przetrwała do początku XIX wieku, a także duży ogród warzywny i sad. Zakon ten przyczynił się do rozwoju gospodarczego Łukowa.
thumb|Mapa ziemi łukowskiej (kolor żółty) i obszarów do niej przylegających w granicach z około 1620 roku Miasto zostało dotkliwie zniszczone najpierw przez kozaków podczas powstania Chmielnickiego, następnie przez najazd wojsk szwedzkich i siedmiogrodzkich z 1657 r. – spłonął wtedy zamek, ratusz i kościół, a liczba domów zmniejszyła się z dwustu do 37 w 1659 r. 1676 r. Łuków liczył zaledwie 304 mieszkańców. Przed okresem pożogi w mieście mogło mieszkać więcej niż tysiąc Żydów, zaś w 1676 r. – 74 osoby. Spadek liczebności tej grupy był przede wszystkim skutkiem pogromów: ze strony Kozaków w 1648 r., Moskali w 1655 r. oraz Szwedów i Siedmiogrodzian w 1657 r.. Wydarzenia z połowy XVII wieku spowodowały gospodarczy upadek miasta.
Ożywienie gospodarcze przyniósł wiek XVIII – w 1775 r. Łuków ponownie stał się kasztelanią. W 1760 r. miasto liczyło ok. 2,5 tys. mieszkańców, w tym 1563 Żydów, zaś w 1780 r. ok. 3 tys. mieszkańców, w tym ok. 2 tys. Żydów. Liczna społeczność żydowska ok. 1764 r. wzniosła murowaną synagogę (istniała do 1944 r.). Korzystną passę przerwał pożar z 1783 roku, który zniszczył większość miasta. W roku 1787 populacja wynosiła już tylko 1644 osoby, w tym 772 Żydów. W latach 1764–1780 urząd wicesgerenta grodu łukowskiego sprawował Grzegorz Chromiński herbu Lubicz.
Łuków może się poszczycić wiekowymi tradycjami edukacyjnymi. W 1696 r. z fundacji okolicznej szlachty w mieście osiedlili się pijarzy, którzy w roku 1701 założyli kolegium o wysokim poziomie nauczania. W roku 1733 uczelnia została rozbudowana o internat (konwikt Szaniawskich); szkoła jako jedna z pierwszych w kraju wprowadziła reformy Komisji Edukacji Narodowej. Wychowankami kolegium byli m.in. Franciszek Salezy Jezierski, Bronisław Ferdynand Trentowski i Jan Krzysztof Kluk. W miejscu istniejącego w latach 1704–1725 drewnianego pijarskiego kościoła, wzniesiony został między 1733 a 1762 r. murowany, pw. Przemienienia Pańskiego. Zaprojektował go królewski architekt, Antonio Solari, we współpracy z Pawłem Antonim Fontaną.
1795–1918