thumb|Zamek Stillfriedów z XIV w.
thumb|Os. Piastowskie z latach 70. XX w. thumb|150 px|Herb Stillfriedów thumb|150 px|Herb baronów Stillfriedów thumb|150 px|Herb hrabiów Stillfriedów thumb|Herby Stillfriedów i z ul. Cmentarnej Nowa Ruda (, w gwarze kłodzkiej Noiroode, ) – miasto w Polsce, w województwie dolnośląskim, w powiecie kłodzkim, siedziba miasta i gminy wiejskiej Nowa Ruda, wchodzi w skład aglomeracji wałbrzyskiej; nad rzeką Włodzicą.
Nowa Ruda uzyskała lokację miejską przed 1360 r. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa wałbrzyskiego. Obecnie Nowa Ruda pełni funkcję ponadgminnego ośrodka administracyjno-edukacyjnego dla mikroregionu noworudzko-radkowskiego.
Nową Rudę zamieszkuje niemal 20,7 tys. mieszkańców, co czyni ją drugim miastem, po Kłodzku, pod względem liczby ludności w powiecie kłodzkim oraz 18. miastem w województwie dolnośląskim. Nowa Ruda jest ważnym węzłem komunikacyjnym, krzyżują się tutaj trasy wojewódzkie. W mieście znajduje się stacja kolejowa, dzięki czemu można do Nowej Rudy dotrzeć koleją, busami Beskid i autobusami PKS-u oraz CDS s.r.o. z Broumova.
Położenie
Nowa Ruda położona jest w Sudetach Środkowych, nad rzeką Włodzicą i jej dopływami; pomiędzy Górami Sowimi, Bardzkimi, Suchymi i Stołowymi, w dolinach i obniżeniach pomiędzy wzniesieniami Wzgórz Włodzickich. Pod względem historycznym Nowa Ruda leży w ziemi kłodzkiej.
Miasto podzielone jest na trzy dzielnice: Centrum, Drogosław i Słupiec.
Sąsiednie gminy to: Nowa Ruda (gmina wiejska), Radków.
Historia Nowa Ruda, miasto położone w dolinie rzeki Włodzicy i jej dopływów, swą historią sięga XIII w. Miasto założone zostało za czasów kolonizacji na prawie niemieckim pod rządami króla czeskiego Przemysława Otokara II (1233–1278), który panował od 1253 do swojej śmierci. Pierwsza pisemna wzmianka o Nowej Rudzie, zamieszczona w najstarszej księdze fundacji miejskiej Kłodzka, datowana jest na 1337 Dziesięć lat później, w 1347 osada należała do Hannusa Wustehubego, który w 1352 sprzedał noworudzkie dobra rodzinie Donynów. W latach 1350–1470 w mieście znacząco rozwinęło się rzemiosło takie jak tkactwo, szewstwo, oraz sukiennictwo. Od 1368 było siedzibą okręgu sądowego, którym zarządzał wójt. Poskutkowało to nadaniem statutu cechowego szewcom noworudzkim w 1404 oraz miejskim sukiennikom w 1416. Podczas wojen husyckich (1419–1436) miasto było parokrotnie najeżdżane w latach 1427–1429, co doprowadziło do jego zniszczenia. Po śmierci księcia Jana (1390–1428), ostatniego Piasta z linii ziębickiej, w 1428 miasto przeszło w ręce czeskie. Odbudowywało się ono długo i powoli na podstawie nowo nadanych praw w 1434 przez rodzinę Donynów. W tym samym roku po raz pierwszy wzmiankowana była kopalnia węgla kamiennego w mieście. W 1457 miasto uzyskało przywilej eksportu płótna, sukna i wyrobów z nich przygotowanych. Nowa Ruda w 1472 przeszła pod władanie Jerzego Stillfrieda, jednego z rycerzy króla Czech, Jerzego z Podiebradów. Jerzy Stillfried zaślubił także Annę von Donyn, splatając w ten sposób dzieje miasta i swojej rodziny na trzy kolejne wieki. Wiek XVII zapisał się w historii miasta najazdem gen. hrabiego w 1622. Z racji tego, iż Bernard I Stillfried i jego syn Henryk byli orędownikami wyznania protestanckiego, miasto zostało zniszczone w czasie wojny trzydziestoletniej (1618–1648). Uwięzieni Stillfriedowie nawrócili się jednak na katolicyzm, w efekcie czego odzyskali wolność i prawo do dóbr noworudzkich. Miasto w 1742 zostało włączone do Prus, wskutek nabycia ziemi kłodzkiej przez króla Prus Fryderyka II. Stillfriedowie w ciągu następnych lat stali się właścicielami ⅓ obszaru ziemi kłodzkiej. Jednakże w 1810 Nowa Ruda wraz z przyległościami przeszła na własność rodziny von Magnisów. Pozostali oni właścicielami miasta aż do 1945.
Wcześniej, bo już w 1855 Nowa Ruda stała się siedzibą powiatu, który obejmował dwa miasta – Nową Rudę i Radków, oraz 37 osad wiejskich. Nastąpiło ożywienie gospodarcze, związane z prężnym rozwojem przemysłu włókienniczego, lecz przede wszystkim rozwijało się intensywnie górnictwo węgla kamiennego. Powstało wiele kopalń na terenie miasta m.in. kopalnia „Ruben” w Nowej Rudzie (później kopalnia „Nowa Ruda”), „Johann Baptysta” w Słupcu, „Rudolph” w Przygórzu oraz „Wenceslaus” w Ludwikowicach Kłodzkich. Od 1871 miasto należało do II Rzeszy Niemieckiej, od 1873 rozpoczęto wydobywanie łupków ogniotrwałych oraz kontynuowano eksploatację złoża czerwonych piaskowców. W 1879 doprowadzono do miasta kolej z Kłodzka, a w 1880 na stację w Nowej Rudzie wjechał pociąg z Wałbrzycha. Korzystny rozwój gospodarczy przerwał najtragiczniejszy pożar w dziejach miasta, który miał miejsce 23 maja 1884. Spłonęła wówczas spora część śródmieścia, m.in. rynek i kościół parafialny. Działania wojenne podczas I wojny światowej ominęły miasto, jednak wielu mieszkańców miasta, zaciągniętych do armii niemieckiej, brało w niej udział i straciło życie. Miasto odczuło dość poważnie powojenny kryzys gospodarczy. Nastąpiła stagnacja gospodarcza, która doprowadziła do odebrania statusu miasta powiatowego Nowej Rudzie. Doszło do tego w 1932, na skutek reformy administracyjnej Niemiec. Po dojściu Hitlera do władzy w Niemczech ruch narodowosocjalistyczny zaczął wkraczać w życie miasta. W 1937 obchodzono uroczyście 600-lecie Nowej Rudy, a mieszkaniec miasta prof. Joseph Wittig wydał obszerną jego kronikę. Okres ten to także czas największej katastrofy górniczej w historii noworudzkiego górnictwa. W kopalni „Ruben” na skutek zawału w 1941 zginęło 187 górników.
II wojna światowa ominęła miasto nie niszcząc jego zabudowy. Niemcy obsadzili miasto 17 Armią „Mitte”, ale rejon ten został okrążony przez 21 i 59 Armię 1 Frontu Ukraińskiego. Ostatecznie Armia Czerwona zajęła miasto bez walki dopiero po kapitulacji Niemiec 8 maja 1945. Miesiąc później, w czerwcu, przybyli pierwsi Polacy. Początkowo prowadzone były spory z Czechami o to, do kogo ma należeć Ziemia kłodzka. Ostatecznie Nowa Ruda pozostała w granicach Polski. Obecną nazwę miasta zatwierdzono administracyjnie 7 maja 1946. Pierwszym polskim burmistrzem został Edward Miernik. Administracja polska dokonała wysiedlenia dotychczasowej ludności miasta do Niemiec; w jej miejsce napływali Polacy z centralnej części kraju oraz przesiedleńcy z Kresów Wschodnich. Pojawili się też polscy górnicy z Francji oraz Polacy z innych krajów. Spowodowało to trudności integracyjne społeczeństwa Nowej Rudy, z którymi miasto zmagało się przez wiele lat.
Nowa Ruda po wojnie znacznie się rozbudowała. Powstało wiele zakładów przemysłowych dających pracę mieszkańcom, głównie w przemyśle wydobywczym i włókienniczym. Powstały kopalnie (Kopalnia Węgla Kamiennego „Nowa Ruda”; dawny „Ruben”, oraz Kopalnia Węgla Kamiennego „Słupiec”; dawny „Johann Baptysta”). Wybudowano Zakłady Przemysłu Jedwabniczego „Nowar” (specjalizujące się w produkcji sztucznego jedwabiu) oraz oddział Dzierżoniowskich Zakładów Radiowych „Diora”. W 1954 Nowa Ruda po raz drugi w swej historii została stolicą powiatu. Do 1975, w którym ten status utraciła, była stolicą najmniejszego powiatu w ówczesnym województwie wrocławskim. W 1970, noworudzianie otrzymali nowy budynek Miejskiego Ośrodka Kultury, a w 1972 po raz pierwszy zorganizowano w Nowej Rudzie Festiwal Studentów Szkół Artystycznych. W 1973 Nową Rudę połączono administracyjnie w jeden organizm miejski z sąsiednim miastem Słupiec (który niespełna kilka lat wcześniej uzyskał prawa miejskie). Druga połowa lat 70. XX w. to okres kolejnych tragicznych wypadków górniczych. W 1976, w KWK „Nowa Ruda” zginęło 17 górników, a w 1979 kolejnych 7. W okresie stanu wojennego w kopalni miał miejsce strajk, który zakończył się aresztowaniami i procesami. Okres transformacji ustrojowej zaznaczył się licznym udziałem mieszkańców miasta. Kandydaci Komitetu Obywatelskiego uzyskali w czasie pierwszych wolnych wyborów samorządowych wszystkie 28 mandatów w Radzie Miejskiej Nowej Rudy. Burmistrzem został Stanisław Łukasik. W lipcu 1990 ukazał się pierwszy numer lokalnej „Gazety Noworudzkiej”. W 1991 podpisano umowę o współpracy partnerskiej z niemieckim miastem Castrop-Rauxel oraz francuskim Wallers-Arenberg. Rok później z sąsiednim czeskim miastem Broumov podpisano podobną umowę. Transformacja ustrojowa odbiła się negatywnie na mieście. Zlikwidowano wszystkie większe zakłady przemysłowe. W 1992 w stan likwidacji postawiona została KWK „Nowa Ruda”, w 1994 zamknięto także pole „Piast”. Pole „Słupiec” działało do 2000, kiedy także uległo likwidacji. Los taki spotkał także pozostałe zakłady przemysłowe miasta. W 2001 upadły Zakłady Przemysłu Jedwabniczego „Nowar”, a nieco wcześniej filia dzierżoniowskiej „Diory”. Przez wiele następnych lat bezrobocie było głównym problemem miasta. W latach 1945–1975 Nowa Ruda należała do województwa wrocławskiego, lata 1975–1998 to okres przynależności do województwa wałbrzyskiego, a od 1999, Nowa Ruda należy do powiatu kłodzkiego, województwa dolnośląskiego.
Właściciele Nowej Rudy 1472–1482 – Georg (Jerzy) I von Stillfried und Rattonitz (1420–1482), wł. Nowej Rudy 1482–1483 – Paweł von Stillfried und Ratienitz 1482–1492 – Georg (Jerzy) II von Stillfried und Ratienitz (1459–1492), syn Jerzego I, wł. Nowej Rudy, Ścinawki Śr. 1492–1518 – Georg (Jerzy) III von Stillfried (zm. 1518), syn Jerzego II, wł. Nowej Rudy, Ścinawki Śr. 1518–1524 – Jakob Stillfried (1483–1529), syn Jerzego II, wł. Ścinawki Śr., Tłumaczowa, Włodowic, Woliborza, Krajanowa, Dzikowca 1524–1554 – Georg (Jerzy) IV Stillfried (1506–54), syn Jerzego III, wł. Nowej Rudy, Zacisza, Drogosławia, Ludwikowic, Świerk, Jugowa 1554–1566 – Rosina (Schaff)Gotschin, żona Jerzego IV 1566–1572 – Georg (Jerzy) V von Stillfried (1548–1586), wł. Nowej Rudy Jugowa, Zacisza, Drogosławia od 1572, Ścinawki Śr. od 1554 1572–1580 – Henryk Stillfried (1529–80), syn Jakoba (1483–1529), brat Jerzego V, wł. Nowej Rudy od 1572, Kapitanowo Ścinawce Śr. 1586 – Georg (Jerzy) VI von Stillfried 1586–1615 – Henryk Starszy Stillfried (1519–1615), syn Jakoba (1483–1529); żonaty z Elisabeth Pannwitz (1525-73)Elisabeth von Pannwitz (1525-1573), córka Ludwika von Pannwitza (zm. 1567), właściciela Wambierzyc, żonatego z Anną baronową von Weissenbach z Wilkanowa.; Hans (Jan) von Stillfried Rattonitz (1549–1609), syn Henryka Starszego, wł. Drogosławia, Jugowa od 1600 Heinrich, syn Hansa, wł. Górnego Jugowa 1609 Tobiasza, syn Hansa, wł. Drogosławia1609 Adam, syn Henryka Starszego, wł. Woliborza i Ołdrzychowice Kł. od 1600 Hans Heinrich, syn Adama, wł. Woliborza Adam Friedrich, syn Adama, wł. Woliborza od 1615 Henryk Młodszy, syn Henryka Starszego, wł. Nowej Rudy, Dolnych Włodowic i Ludwikowic od 1600 Heinrich, syn Henryka Młodszego, wł. Dolnych Włodowic od 1618 Georg, syn Henryka Młodszego, brat poprzedniego, wł. Dolnych Włodowic od 1622 1615–1637 – Bernhard I von Stillfried (1567–1537), syn Henryka Starszego, wł. Górnych Włodowic, Świerk, Bartnicy 1637–1669 – Bernhard II von Stillfried (1611–1669), syn Bernhard I 1669–1702 – Bernhard III von Stillfried und Rattonitz (1641–1702) 1702–1720 – Raymund Erdmann Anton baron Stillfried von Rattonitz (1672–1720) ∞ Catharina von Wischnik (1674-1725) Marianne von Stillfried (1695–1760) ∞ (1693–1738) 1720–1739 – Johann Joseph I baron Stillfried von Rattonitz (1695–1739) 1739–1761 – Anna von Stillfried hrabina von Salburg (1703–1761), żona Johanna Josepha I 1761–1767 – Michael Raymund baron Stillfried und Rattonitz (1730–1796) 1767–1773 – Augustyn von Stillfried 1773–1796 – Michał Rajmund von Stillfried 1796–1805 – Johann Joseph II (Jan Józef), hrabia Stillfried und Rattonitz (1762–1805) 1805–1810 – Fryderyk August von Stillfried 1810–1945 – rodzina von Magnisów
Zabytki 12px Do wojewódzkiego rejestru zabytków, nr rej.: A/934/499 z 24.08.1959, na listę wpisane są obiekty:
Inne obiekty
Inne ciekawe miejsca thumb |upright|Fontanna – posąg Jezusa i Jana Chrzciciela thumb|Panorama miasta