Brdów

thumb|180px|Herb miasta Brdów, symbol miejscowości

Brdów – wieś w Polsce, w województwie wielkopolskim, w powiecie kolskim, w gminie Babiak; położona na pograniczu Kujaw i Wielkopolski, na Pojezierzu Kujawskim, na tzw. Kujawach Borowych, nad Jeziorem Brdowskim. Dawniej miasto: siedziba burmistrzów i wójtów. Prawa miejskie w latach 1436-1870; Miasto Królewskie Korony Królestwa PolskiegoMagazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 12.. W 1827 roku jako miasto rządowe Królestwa Kongresowego położone było w powiecie brzeskim, obwodzie kujawskim województwa mazowieckiegoTabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego, z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona w Biórze Kommissyi Rządowéy Spraw Wewnętrznych i Policyi. T. 1 : A-Ł, Warszawa 1827, s. 40.. Do 1971 roku siedziba gromady Brdów.

Części wsi stanowią miejscowości Grądy Brdowskie, Kolonia od Babiaka, Kolonia od Bugaja, Ostrowy Brdowskie.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa konińskiego.

Lokalny ośrodek kultu religijnego i turystyki. Znajduje się tu kościół i klasztor oo. Paulinów – sanktuarium Matki Bożej Zwycięskiej.

mały|280px|Centrum miejscowości - Plac Wolności; droga wojewódzka nr 270

Transport i komunikacja Miejscowość położona jest 20 km na północny wschód od Koła.

W Brdowie krzyżują się następujące drogi: wojewódzkie: Koło – Brdów – Izbica Kujawska – Lubraniec – Brześć Kujawski Słupca – Sompolno – Babiak – Brdów (południowa granica miejscowości) – Kłodawa – Dąbie lokalne: Brdów – Modzerowo – Przedecz Brdów – Modzerowo – Bierzwienna Długa Brdów – Polonisz – Babiak Brdów – Nowiny Brdowskie – Lipie Góry

W Brdowie znajdują się dwa przystanki autobusowe. Najbliższa stacja kolejowa mieści się w Babiaku, ok. 6 km na zachód od centrum miejscowości.

Powierzchnia Powierzchnia Brdowa wraz z integralnymi częściami miejscowości wynosi 8,28 km²; w tym tereny zabudowane 2,96 km² i użytki rolne 5,32 km².

Demografia

ŹródłaSkorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie pierwszego powszechnego spisu ludności z dnia 30 września 1921 r., Województwo łódzkie, Powiat kolski, Gmina Lubotyń.

1946* – Dane szacunkowe

Klimat Brdów znajduje się w strefie klimatu umiarkowanego przejściowego, który jest typowy dla Wielkopolski i środkowej Polski. Jest obszarem o bardzo małym opadzie rocznym ok. 502 mm, leży w krainie wiecznych wiatrów. Liczba dni z przymrozkami waha się od 50 do 75, temperatura całkowita 8,7 °C. Średnie miesięczne zachmurzenie wynosi 66%, najmniejsze w sierpniu 50% i w czerwcu 52%, a największe w listopadzie 82%. Dane uzyskane ze stacji meteorologicznej w Kole na początku XXI wieku wyniosły: średnia temperatura powietrza +8,7 °C średnia temperatura dla stycznia +1,4 °C średnia temperatura dla lipca +17,9 °C średnia wilgotność względna 81,2% roczna suma opadów 505,2 mm.

Toponimia Najstarsza pisemna wzmianka z 1136 roku określa Brdów jako Brdovo. Na Kujawach nazwy miejscowości zwyczajowo kończyły się na -owo.

Nazwa miejscowości wywodzi się od nazwy jeziora. W 1266 zapisywana jako Prdou, w 1399 Brdow, w 1499 Brdowo, w 1880 Brdów.

Nazwa miejscowości najprawdopodobniej pochodzi od brodu, czyli płytkiej przeprawy przez teren podmokły. Niegdyś Brdów otoczony był zewsząd mokradłami i należało brodzić w wodzie, by dostać się do osady. Takie położenie pełniło funkcje obronne i sprzyjało rozwojowi osadnictwa w dawnych wiekach.

Inna hipoteza sugeruje, że nazwa miejscowości może wywodzić się od starosłowiańskiego słowa brdo, które oznaczało, a w niektórych językach słowiańskich nadal oznacza wzgórze. Brdów jest położony na wzgórzach polodowcowych, więc i taka hipoteza zyskuje pewną dozę prawdopodobieństwa.

W XIX wieku funkcjonuje nazwa Brdów, a także Brdowsk, czy w lokalnej gwarze kujawskiej Brudowo. W czasie okupacji niemieckiej w latach 1939–1945 nazwa miejscowości została zmieniona na Seestetten. Po II wojnie światowej wrócono do nazwy Brdów.

Historia

mały|280px|Rynek brdowski w 1944 r. mały|280px|Dawna ulica Psarska (obecnie Braterstwa Broni) - jedna z głównych ulic Brdowa mały|150px|Gotyckie prezbiterium kościoła. mały|150px|Barokowy klasztor z końca XVII w.

Kalendarium Brdowa: Prahistoria: 5000–2000 p.n.e. – Pierwsze ślady człowieka pod Brdowem, o czym świadczą znalezione narzędzia z epoki kamienia: siekieromłot i nóż kamienny; odnalezione przez Michała Rawitę Witanowskiego na przełomie XIX i XX wieku, podczas budowy drogi w BugajuM. R. Witanowski, Katalog Zbiorów Towarzystwa Krajoznawczego na Zamku Królewskim w Piotrkowie Trybunalskim, Piotrków Trybunalski 1926, s. 29-30.. około 3500 p.n.e. – Ślady tzw. kultury pucharów lejkowatych w okolicach Brdowa, m.in. w Gaju Stolarskim, o czym świadczy zachowany grobowiec megalityczny, jeden z tzw. kopców kujawskich. XII w.: 7 lipca 1136 – Pierwsza pisemna wzmianka nazwy miejscowości, zawarta w liście od papieża Innocentego II do arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba„Dzieje Wielkopolski w wypisach”, PZWS, Warszawa 1963, s. 37.. Dokument określał terytoria podległe pod arcybiskupstwo gnieźnieńskie i obok wielu innych nazw własnych wymienia Brdovo. XIII w.: 1266 r. – Druga pisemna wzmianka o Brdowie w dokumencie z rozprawy sądowej, w którym wymieniono imię Albertus de Brdovo. Był on nadwornym duchownym Kazimierza I, księcia kujawskiego i łęczyckiego. XIV w.: 1326 r. – Pierwsza pisemna wzmianka o istnieniu parafii w Brdowie, wchodziła ona w skład dekanatu radziejowskiego i diecezji kujawsko-pomorskiej z biskupstwem we Włocławku. 1399 r. – Pisemna wzmianka w dokumencie z rozprawy sądowej o istnieniu kościoła św. Wojciecha w Brdowie zarządzanego przez plebana Jakuba. W charakterze świadka wystąpił Krystyn z Koziegłów, który posiadał wówczas w Brdowie swój dom. XV w.: 16 czerwca 1436 r. – Władysław III Warneńczyk ufundował klasztor oo. Paulinów. Według ustnej tradycji miał przekazać im obraz Matki Bożej, który z kolei miał stanowić część ekwipunku króla Władysława Jagiełły podczas bitwy pod Grunwaldem w 1410 r. Brak jednak dokumentów potwierdzających tę legendę. Nastąpił rozwój osady, po raz pierwszy Brdów nazwano miastem. 1437 r. – Pierwszym przeorem klasztoru paulinów w Brdowie został ojciec Mikołaj. 1450 r. – OO. Paulini założyli pierwszą szkołę klasztorną w Brdowie. 1476 r. – Ostatnia wzmianka o castrum Brdovo, czyli o zamku warownym, który miał istnieć w Brdowie i popaść w ruinę w połowie XIV w. Prawo do własności miasta Brdów przypadło księżnej mazowieckiej Annie; wcześniejszym właścicielem był Jan Hińcza z Rogowa. XVI w.: 1525 r. – Król Zygmunt I Stary nadał miastu przywilej dni targowych. 1530 r. – Na Akademii Krakowskiej studiował Wawrzyniec z Trzebuchowa, absolwent brdowskiej szkoły. 1562 r. – Król Zygmunt August lokował Brdów na prawie magdeburskim. 1584 r. – Z inicjatywy starosty Stadnickiego założono w Brdowie szpital miejski wraz z przytułkiem dla bezdomnych, starców i kalek. Zbudowano go poniżej ogrodu klasztornego nad jeziorem. XVII w. 1618 r. – W Brdowie pracowało tylko 8 rzemieślników i 3 rybakówPiotr Maluśkiewicz, Województwo konińskie : szkic monograficzny, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawn. Nauk, 1983, s. 123, ISBN 83-01-00534-3, OCLC 11783554. 3 lipca 1628 r. – Założono w Brdowie Bractwo Aniołów Stróżów. 1635 – Ojciec Andrzej Gołdonowski napisał i wydał drukiem legendę wiążącą obraz Matki Bożej Brdowskiej z bitwą pod Grunwaldem. 2 stycznia 1637 r. – Założono w Brdowie Bractwo Różańca i Szkaplerza Świętego. 1641 r. – Pierwszy znany zapis o cudzie za pośrednictwem obrazu Matki Bożej Brdowskiej. 1642 r. – Wzmianka o funkcjonowaniu cegielni w Brdowie. 23 sierpnia 1655 r. – Miasto zostało zniszczone przez Szwedów. 24 kwietnia 1656 r. – Szwedzi ponownie wrócili do miasta i je spalili. 9 września 1678 r. – Anna Wydzierzewska-Kiełczewska zrezygnowała z wójtostwa brdowskiego i funkcję wójta przekazała ojcom paulinom z miejscowego klasztoru. 1683 r. – Ojciec Lanczewski zbudował nową cegielnię na polach psarskich. 1698 r. – Przy kościele zbudowano barokowy budynek klasztoru. XVIII w.: W dokumentach miejskich z XVIII w. pojawiają się niektóre nazwy ulic: ul. Psarska, ul. Kołowa, ul. Rynek. 28 stycznia 1707 r. – Założono w Brdowie Bractwo Miłosierdzia. 1708 r. – Wzmianka o funkcjonowaniu stolarni w Brdowie. 1723 r. – Paulini brdowscy posiadali 4 browary, spośród których najlepiej wyposażony był browar psarski. Częste pożary w latach 1748, 1761, 1769 oraz w 1793 utrudniały rozwój miasta. 1748–1758 r. – Odnowa kościoła po pożarze w duchu baroku, najprawdopodobniej według projektu Jana Baptysty Cocchiego. 1748 r. – Pożar Brdowa przetrwał m.in. szynk, w którym sprzedawano piwo. 12 kwietnia 1773 r. – W księdze cudów i łask za pośrednictwem Matki Bożej Brdowskiej spisano relację o przywróceniu do życia córki Józefa i Marcjanny Nowińskich z Kłodawy. Wydarzenie zapoczątkowało pielgrzymkę z Kłodawy do brdowskiego sanktuarium. 21 października 1783 r. – władze miejskie wystąpiły z pismem do starostwa kolskiego o prawo do budowy drewnianego ratusza. Władze starostwa wyraziły swoją dezaprobatę, wobec czego starania mieszczan brdowskich zakończyły się niepowodzeniem. 1783 r. – Zbudowano nowy szpital miejski wraz z przytułkiem dla bezdomnych, starców i kalek. Ojciec Karwacki zbudował dwie cegielnie, gdzie wyrabiano cegły i dachówki. 1784 r. – Na Akademii Krakowskiej studiował Józef Świderski, absolwent brdowskiej szkoły. 28 stycznia 1787 r. – Założono w Brdowie Bractwo Trzeźwości. 1788-1790 r. – Do brdowskiego kościoła dobudowano okazałą wieżę zegarową. 1790 r. – Zlikwidowano stary cmentarz przykościelny, a kościół ogrodzono murem z dwiema barokowymi bramami. Założono nowy cmentarz grzebalny przy wyjeździe z miasta w kierunku Koła. 1793 r. – W mieście, mimo przywileju Privilegium de non tolerandis Judaeis, zaczęli osiedlać się pierwsi Żydzi. W końcu XVIII wieku Jan Tylkiewicz zbudował w Brdowie nowy wiatrak. XIX w.: 1808 r. – Przeor klasztoru brdowskiego Theürer ufundował dom z wiatrakiem. 1819 r. – Paulini zostali zmuszeni do opuszczenia brdowskiego klasztoru na mocy dekretu podpisanego przez prymasa Franciszka Malczewskiego pod naciskiem władz Królestwa Kongresowego. Projekt kasaty klasztorów przygotował minister Stanisław Kostka Potocki oraz Stanisław Staszic. Burmistrz Brdowa i rada miasta wydały petycje sprzeciwiające się wydaleniu paulinów z miejscowego klasztoru. Księgozbiór z biblioteki klasztornej został wywieziony do Włocławka, skąd miał trafić do Biblioteki Głównej w Warszawie. 1820 r. – W mieście istniało 89 gospodarstw, 13 warsztatów sukienniczych, 1 browar oraz odbywało się 12 jarmarków, mimo że miasto posiadało przywilej 3 jarmarków w ciągu roku. Zabudowa w mieście głównie drewniana, zaczęto brukować rynek. 1824 r. – Do Brdowa sprowadzili się niemieccy sukiennicy z Saksonii, którzy założyli w mieście fabrykę kuczbaju – kosmatej tkaniny wełnianej, działała ona do ok. 1860 roku. 1852 r. – Pierwsza pielgrzymka mieszkańców Izbicy Kujawskiej do brdowskiego sanktuarium. Ślubowali oni, że jeśli Matka Boża Brdowska uchroni ich miasto od zarazy wówczas każdego roku będą pielgrzymować do Brdowa w hołdzie wdzięczności. Tradycja utrzymywana jest do dziś. 1857 r. – Liczba mieszkańców Brdowa wyniosła 829 osób, z czego 96 stanowili Żydzi trudniący się głównie handlem. 1860 r. – Paulini powrócili do klasztoru w Brdowie. 29 kwietnia 1863 r. – W pobliskich Nowinach Brdowskich doszło do bitwy pod Brdowem, w której polskie oddziały, dowodzone przez Léona Younga de Blankenheima, poniosły klęskę z dwukrotnie liczebniejszymi oddziałami Moskali – dowodzonymi przez gen. Apostoła Spirydonowicza Kostandę. 1864 r. – Paulini ponownie zostali usunięci z klasztoru brdowskiego przez władze Imperium Rosyjskiego, jako kara za udzielone wsparcie powstańcom styczniowym. Projekt kasaty przygotował Władimir Czerkasski, a cesarz Aleksander II Romanow wydał ukaz kasacyjny.