Brzeźnica Książęca – wieś w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie lubartowskim, w gminie Niedźwiada.
Miejscowość położona jest w odległości 14 km od Lubartowa. Leży na Równinie Lubartowskiej we wschodniej części Małego Mazowsza, która należy do Krainy Wielkich Dolin. Brzeźnica Książęca sąsiaduje z Nadzieją, Gródkiem Szlacheckim, Zabielem-Kolonią, Brzeźnicą Bychawską, Niedźwiadą oraz Brzeźnicą Książęcą-Kolonią (potocznie nazywanym Karczunkiem II).
W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa lubelskiego.
Wieś jest siedzibą rzymskokatolickiej parafii św. Mikołaja.
Powierzchnia i zasoby przyrodnicze Brzeźnica Książęca zajmuje powierzchnię 577, 63 ha (z tego obszar użytków rolnych wynosi 502,38 ha. Natomiast na powierzchnię ogólna składają się: łąki i pastwiska 131,92 ha; grunty orne 368, 49 ha; sady 1,97 ha; zabudowania 15, 49 ha; lasy 16,03 ha; pozostałe (tj. wody, rowy, nieużytki, tereny komunalne) 43,73 ha.
Wieś otoczona jest lasem, w większej części jest to las mieszany (dębowy, brzozowy i sosnowy). Pomiędzy Niedźwiadą a Brzeźnicą w górnym biegu Piskornicy znajduje się Las Wycinki (w nim zamieszkują dziki i sarny). Zaproponowano objęcie ochroną pomnikową: klonu zwyczajnego (Acer platanoides) przy drodze z Niedźwiady do Brzeźnicy Książęcej na skraju lasu i dębu szypułkowego (Quercus robur) w dolinie Piskornicy. Przez teren miejscowości przepływa rzeka Piskornica, w której żyją bobry. Zgodnie z nowym podziałem kraju na jednolite części wód powierzchniowych (JCWP) obszar gminy znajduje się w obrębie 5 JCWP, granice których pokrywają się z granicami naturalnymi zlewni cieków powierzchniowych. W Brzeźnicy jest to obszar PLRW200017248329 – Piskornica – potok nizinny piaszczysty – zagrożona nieosiągnięciem celów środowiskowych (wpływ działalności antropogenicznej na stan JCW generuje konieczność przesunięcia w czasie osiągnięcia celów środowiskowych z uwagi na brak rozwiązań technicznych możliwych do zastosowania w celu poprawy stanu JCW).
Piskornica jest lewobrzeżnym dopływem rzeki Tyśmienicy; jest rzeką uregulowaną i posiada rozległą dolinę. Dolina Piskornicy posiada szerokość od 300 do 900 m. Dno doliny jest płaskie i podmokłe. Różnice wysokości pomiędzy dnem doliny a wierzchowiną są rzędu kilku metrów. W dolinie Piskornicy w okolicy wsi wydobywa się torf – tutaj znajdują się największe zasoby tego surowca (w dolinie górnej Piskornicy znajduje się 3512 m³, a w dolnej dolinie Piskornicy około 1700 m³). Występuje tutaj także wiele chronionych gatunków roślin i zwierząt. W rowach melioracyjnych w okolicy miejscowości znajdują się zespoły roślinności pływającej Lemnetum minoris z dominującą rzęsą drobną; w dolinie Piskornicy zespół Lemno-Spirodeletum polyrrhizae z przewagą spirodeli wielokorzeniowej i mniejszym udziałem rzęs: trójrowkowej Lemna trisulca oraz drobnej. Oprócz tego w dolinie Piskornicy występują zbiorowiska łąkowe i pastwiskowe z klasy Molinio-Arrhenatheretea. Przeważają zbiorowiska z dużym udziałem traw. Na obrzeżach torfianek i starorzeczy, wzdłuż rowów melioracyjnych znajdują się zbiorowiska szuwarowe. W dolinie Piskornicy, na zachód od Brzeźnicy Książęcej wykształciły się zarośla wierzbowe Salicetum pentandro-cinereae z dominującą wierzbą szarą Salix cinerea i domieszką wierzby pięciopręcikowej Salix pentandra, rzadziej kruszyny, olszy czarnej i wierzby rokity Salix rosmarinifolia; zachowały się typowo wykształcone olsy z zachowaną budową kępkowo-dolinkową. W starych wyrobiskach torfu w dolinie Piskornicy w pobliżu Brzeźnicy Książęcej zachowały się zbiorowiska torfowiskowe z klas: Schuchzerio-Carice-tea i Oxycocco-Sphagnetea.
Do obszarów objętych ochroną na terenie miejscowości zalicza się: rezerwat Bagno Jezioro zajmuje powierzchnię 167,8 ha (24 ha to rezerwat). W skład rezerwatu wchodzi torfowisko wysokie trwa tzw. Bagno Jezioro i przylegające do niego torfowisko niskie z zakrzewieniami, potorfiami, łąkami oraz zadrzewieniami. Obszar ten chroniony jest ze względów przyrodniczych i krajobrazowych. Użytek ekologiczny Piskornica zajmuje powierzchnię 65, 5 ha. Tworzony jest przez potorfia i łąki w dolinie Piskornica. Przed drugą wojną światową powierzchnia Brzeźnicy Książęcej wynosiła 744 morgi (w tym ziemia orna miała 407 morgów, łąki 68 morgów, pastwiska 141 morgów, lasy 108 morgów, torfowiska 18 morgów oraz zbiorniki wodne 2 morgi).
Ludność Według danych USC Niedźwiada w 2021 roku Brzeźnicę Książęcą zamieszkiwało 401 mieszkańców. W dniu 31 października 2011 r. liczba mieszkańców wynosiła 460 osób. Struktura wiekowa przedstawiała się następująco: do 19 roku życia mieszkało tu 58 kobiet i 72 mężczyzn; w wieku od 19 do 60 lat 115 kobiet i 126 mężczyzn; powyżej 60 lat było 61 kobiet oraz 28 mężczyzn.
Około 1626 roku Brzeźnica Książęca liczyła sześciu zagrodników oraz kmieci. W 1787 wieś liczyła 183 osoby narodowości polskiej (katolicy) oraz 7 Żydów. W 1801 miejscowość posiadała 44 domy oraz 284 mieszkańców, a w 1827 liczyła 29 domów mieszkalnych, mniej więcej około 1880 38 domów (oraz 514 morgów ziemi włościańskiej). W 1905 wieś wraz z kolonią liczyła 120 domów oraz 781 mieszkańców. Jak wynika z powszechnego spisu ludności przeprowadzonego 30 września 1921 (wyniki opublikowane zostały w 1924 r.) w Brzeźnicy Książęcej było 97 budynków mieszkalnych i 560 mieszkańców (w tym 282 mężczyzn oraz 278 kobiet). 549 mieszkańców było wyznania rzymskokatolickiego i 11 mojżeszowegoSkorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dnia 30 września 1921 roku i innych źródeł urzędowych t. IV Województwo Lubelskie, Warszawa 1924, s. 59.. W 1933 roku w Brzeźnicy było 597 mieszkańców wyznania rzymskokatolickiego oraz 12 wyznania mojżeszowego. W 1961 roku miejscowość liczyła 488 osób.
Infrastruktura i gospodarka Miejscowość Brzeźnica Książęca podobnie jak cała gmina Niedźwiada leży na uboczu od głównych szlaków handlowych. Komunikacja zbiorowa dla miejscowości raczej zaspokaja potrzeby mieszkańców, chociaż większość z nich korzysta z własnych środków transportu. Stan dróg i nawierzchni gminnych jest dość dobry. Drogą powiatową, która przebiega przez miejscowość jest 1555 L (od drogi powiatowej 1553 L Niedźwiada-Brzeźnica Książęca- Gródek Szlachecki, która ma 7,263 km) i droga 1554 L (prowadząca od drogi wojewódzkiej 815 Brzeźnica Książęca – Zabiele – Brzeźnica Bychawska – droga powiatowa 1553 L); natomiast drogą gminną jest droga 103507 o długości 0,40 km. W 2013 roku przebudowano ciąg dróg powiatowych Tarło – Berejów – Brzeźnica Bychawska – Zabiele – Brzeźnica Książęca – Niedźwiada. Ta inwestycja uzyskała dofinansowanie w wysokości 3 mln złotych z Narodowego Programu Przebudowy Dróg Lokalnych i zrealizowano ją przy współudziale Gminy Niedźwiada.
Głównym operatorem telefonii stacjonarnej działającej na terenie miejscowości jest Orange Polska (dawniej Telekomunikacja Polska S.A.). Mieszkańcy nie mają problemów z dostępem do sieci telefonicznej. Wielu abonentów telefonii stacjonarnej zrezygnowało z tej formy telefonii na rzecz telefonów komórkowych. Dostęp do internetu jest zadowalający. W ramach projektu Regionalna Sieć Szerokopasmowa Lublin północny wschód na terenie gminy zainstalowano punkty publicznego dostępu do internetu. W Brzeźnicy Książęcej taki HotSpot zainstalowano przy szkole podstawowej.
Większość domów ogrzewana jest piecami na paliwo stałe (węgiel, drewno). W miejscowości brak jest sieci gazowej przez co nie ma możliwości ogrzewania domów gazem ziemnym. Miejscowość zaopatruje się w wodę z ujęcia i stacji uzdatniania wody w Zabielu. Początkowo stacja ta obsługiwana była przez Gminny Zakład Komunalny w Niedźwiadzie, a po zmianach od kwietnia 2011 roku przez Gminę Niedźwiada. Gospodarka odpadami w gminie opiera się na systemie pojemnikowym. Odbiorem, transportem oraz utylizacją śmieci zajmuje się od lipca 2013 radomska firma ATK Recycling (wcześniej zajmował się tym Związek Komunalny Gmin Ziemi Lubartowskiej). Od 1 stycznia 2016 wywozem śmieci z Brzeźnicy Książęcej, a także pozostałej części Gminy Niedźwiada (w 2015 roku Gmina Niedźwiada wystąpiła ze Związku Komunalnego Gmin Ziemi Lubartowskiej) zajmie się PGK Sp. z o.o. z Lubartowa.
Na koniec 2011 r. we wsi działalność prowadziło 8 podmiotów gospodarczych m.in. usługi tartaczne, kominiarskie, elektryczne, wodno-kanalizacyjne, budownictwo oraz handel. Większość mieszkańców zatrudnionych poza rolnictwem pracuje w zakładach zlokalizowanych w Lubartowie oraz Lublinie.
Miejscowość tak samo jak cała gmina jest terenem typowo rolniczym. Rolnictwo opiera się na indywidualnych gospodarstw rolnych. Większość gruntów ornych występujących w Brzeźnicy Książęcej stanowią gleby o dość dobrej kulturze. W głównej części uprawia się zboża takie jak żyto, owies, pszenżyto, ziemniaki, owoce miękkie. Rolnicy chowają trzodę chlewną oraz bydło mleczne (trzeba zaznaczyć, że zmniejsza się liczba gospodarstw hodujących bydło). Ze względu na małą opłacalność rolnictwa dla większości mieszkańców wsi jest to jedynie dodatkowe źródło dochodu (czasami zdarza się, że trzeba do niego dokładać). W miejscowości istnieje jedno specjalistyczne gospodarstwo mleczarskie.
Kultura i zabytki W Brzeźnicy Książęcej znajduje się zabytek kultury zewidencjonowany, aczkolwiek niewpisany do rejestru zabytków. Jest nim kościół parafialny pod wezwaniem św. Mikołaja i św. Zofii wybudowany w latach 1935–1940. Kościół został wybudowany z czerwonej cegły, nietynkowany, jednonawowy z węższym prezbiterium, zamknięty półkoliście kruchtą przylegającą do prezbiterium od strony zachodniej. Ponadto zabytkiem są dwa krucyfiksy z XIX–XX w.; dwa krzyże żelazne, kute i ozdobne. Oprócz tego za zabytki zostały uznane ogrodzenie murowane z bramą z 1939 r.; drewniana organistówka i cmentarz parafialny.
Charakterystycznym elementem Polski są krzyże i kapliczki. Spełniają one funkcje kultowe dla danej społeczności. Stawiano je z różnych powodów. Po pierwsze jako prośba o ochronę lub pamiątka cudu; po drugie jako wotum wdzięczności za otrzymane łaski, po trzecie by upamiętnić jakieś wydarzenie. W końcu służyły jako drogowskaz. W Brzeźnicy Książęcej najstarszą z nich jest kapliczka ponepomucmeńska, w której obecnie znajduje się figura Matki Boskiej. Obok tej starej, bielonej kapliczki pod koniec XX w. wybudowano nową kapliczkę, w której znajduje się rzeźba Św. Jana Nepomucena. Obie kapliczki leżą przy mostku obok Piskornicy, przy drodze prowadzącej do Niedźwiady. Na skrzyżowaniu, przy szkole znajduje się inna kapliczka.
W miejscowości znajduje się również krzyż powiązany z historią cudu. Znajduje się on przy drodze, w lesie na trasie Brzeźnica Książęca-Niedźwiada (jego zdjęcia znajdują się na forum poszukiwaczy). Oprócz tego znajdują się inne krzyże, jeden przy cmentarzu parafialnym. Napis na nim brzmi W 1900 lecie odkupienia ludzkości, 1934 r.