Czarnowąsy (dodatkowa nazwa w j. niem. Czarnowanz) – jednostka urbanistyczna w ramach Dzielnicy I Borki, Brzezie, Czarnowąsy, Świerkle w Opolu. Położona w północnej części miasta, między Borkami a Wróblinem.

Miejscowość wraz z obrębem ewidencyjnym wsi włączono do Opola 1 stycznia 2017 roku.. Przed włączeniem miejscowość była wsią w gminie Dobrzeń Wielki, w powiecie opolskim, w województwie opolskimRozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ()..

Czarnowąsy położone są w Pradolinie Wrocławskiej, nad rzeką Małą Panwią, w pobliżu jej ujścia do Odry, 7 km na północny wschód od centrum miasta.

Nazwa Nazwa Czarnowąsy została nadana przez słowiańskich Opolan. Istnieje hipoteza, wedle której nazwa pochodzi od rozbójnika, który wraz ze swoją bandą grasował w tej okolicy Opola; rozbójnika tego zwano Cornowąs.

Wykaz Die schlesischen Ortsnamen, ihre Entstehung und Bedeutung pod redakcją Heinricha Adamy’ego, wydany w 1888 roku we Wrocławiu, wymienia znaną od 1228 starą nazwę – Czarnowasy, podając jej znaczenie jako Schwarzbart (pol. czarna broda) i określa ją, jako związaną z lasem. Z kolei słownik Nazwy geograficzne Śląska pod redakcją Stanisława Rosponda i Henryka Borka bazując na dokumencie z 1435 roku określa nazwę jako rodową od przezwiska Czarnowąs. Tej etymologii przeciwstawia bazujące na pracy Walentego Roździeńskiego z 1612 tłumaczenie, iż jest to nazwa topograficzna, względnie rodowa, od Czarnowąż, która przez mazurzącą wymowę została przekształcona w Czarnowąs. Rozważane jest też topograficzne pochodzenie nazwy, od przenośnego znaczenia słowa wąs – kręty las. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińską nazwę: Czarnovansium monasterium.

Ze względu na polskie pochodzenie dnia 10 sierpnia 1936 nazistowska administracja III Rzeszy w miejsce wcześniejszej, historycznej nazwy Czarnowanz wprowadziła nową, całkowicie niemiecką Klosterbrück. 12 listopada 1946 roku ustalono polską nazwę – Czarnowąsy.

Administracja W latach 1945–1954 i 1973–1974, wówczas miejscowość, była siedzibą gminy Czarnowąsy. W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Czarnowąsy. W obrębie miejscowości wyróżnionych było administracyjnie sześć integralnych części: Brody (niem. Försterei KlosterbrückRozporządzenie Ministrów Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 1 czerwca 1948 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości ().), Krzyże, Podlesie Lewe (niem. Am Walde links), Podlesie Prawe (niem. Am Walde rechts), Stara Droga i ZapłocieSIMC: Brody – 0493362, Krzyże – 0493379, Podlesie Lewe – 0493385, Podlesie Prawe – 0493391, Stara Droga – 0998748, Zapłocie – 0493400..

Historia mały|lewo|Widok klasztoru norbertanek; po lewej stronie Elektrownia Opole mały|lewo|Figura Jana Nepomucena z 1772 r. mały|Kościół pw. św. Norberta przy klasztorze norbertanek Pierwsze ślady osadnictwa pochodzą z okresu kilkuset lat p.n.e. Najstarszą osadą jest Opole położone na głównej przeprawie przez Odrę. Trasa z Opola, po prawej stronie Odry, miała mniejsze znaczenie niż dzisiejsza Skorogoszcz i była mniej uczęszczana z powodu niedogodności i sezonowości. Rozlewiska Odry, bagna i olbrzymie lasy powodowały, że prastara osada Czarnowąsy była osadą małą. Ludzie utrzymywali się z rybołówstwa, myślistwa i zbieractwa. Dopiero w czasach Silingów miejscowości rozwinęły się. Świadczą o tym liczne znaleziska, przede wszystkim fragmenty cmentarzy ciałopalnych i ślady produkcji ceramiki oraz żelaza odkryte w tych trzech największych miejscowościach. Większość znalezisk pochodzi z okresu I–IV w. n.e. Mało wiadomo o czasach prehistorycznych, głównie dlatego, że wyroby i budowle (poza ceramiką i niektórymi wyrobami z brązu i żelaza) były drewniane i nie zachowały się. Bogato natomiast udokumentowana jest ceramika użytkowa, cmentarna oraz ozdoby, broń i niektóre narzędzia. Silingowie odeszli na zachód w 406 roku, a plemiona słowiańskie, które przybyły na ten obszar już w VI w. n.e., zwane są w źródłach Opolinii, czyli Opolanie. Oznacza to, że gród na opolskim Ostrówku był już w tym czasie znaczącym ośrodkiem.

Najstarsze znane źródło, mówiące o Czarnowąsach, pochodzi z 1228 roku i jest to dokument, w którym książę Kazimierz I opolski potwierdza przywileje klasztoru norbertanek z Rybnika (utworzonego w 1211 r.), przeniesionego do klasztoru „Bosidom” w miejscowości Charnowz. Klasztor nie mógł powstać na dziewiczym obszarze, dlatego trzeba uznać, że miejscowości nadane klasztorowi przez księcia stanowiły bazę dla jego działalności, czyli funkcjonowały gospodarczo i zapewniały warunki do działalności klasztoru, istniały zatem już od dawna. Klasztor otrzymał przywilej zakładania nowych osad na obszarze lasu. Przywilej został potwierdzony w 1234 przez księcia śląskiego, Henryka I Brodatego. W dokumentach tych miejscowość występuje pod nazwami: Cirnivus i Carnovus. Dalsze wiadomości pochodzą z lat: 1284 – monasterie de Charnovanz, 1290 – Czarnowas i 1293 – Cernovans.

Najstarszą miejscowością gminy Dobrzeń (w granicach sprzed 2017 roku) jest prawdopodobnie Dobrzeń, ale największe znaczenie od XIII w. miały Czarnowąsy, z których znajdujący się tam klasztor promieniował na całą okolicę religijnie, gospodarczo i społecznie.

W roku 1784 w miejscowości znajdowały się m.in. folwark, 2 kościoły i szkoła. W 1830 odnotowano dodatkowo browar i gorzelnię; w szkole pracowało 2 nauczycieli. W 1845 odnotowano dodatkowo 2 młyny i tartak, natomiast w 1864 roku folwark, 2 kościoły, 2 szkoły, 154 budynki mieszkalne, 3 rzemieślnicze i 87 rolniczych.

Wieś posiadała pieczęć gminną, na której wizerunku przedstawiono biskupa z pastorałem - św. Norberta.

Do 1810 roku miejscowość, wraz z przyległościami, należała do fundacji klasztoru w Czarnowąsach; w wyniku sekularyzacji przeszła w posiadanie rządu pruskiego. W 1881 wielokrotnie odwiedzał Czarnowąsy Jan Kasprowicz – wówczas uczeń gimnazjum w Opolu. Celem jego wizyt była gospoda „Pod Arendą” (), w której spotykał się żywioł polski. Obiekt ten z nieznanych przyczyn został jednak rozebrany. Na pamiątkę tych wydarzeń poeta nazwał w późniejszym czasie swoją willę „Harenda”.

Do głosowania podczas plebiscytu uprawnionych było w Czarnowąsach 1186 osób, z czego 1030, ok. 86,8%, stanowili mieszkańcy (w tym 1024, ok. 86,3% całości, mieszkańcy urodzeni w miejscowości). Oddano 1158 głosów (ok. 97,6% uprawnionych), w tym 1155 (ok. 99,7%) ważnych; za Niemcami głosowało 779 osób (ok. 67,3%), a za Polską 376 osób (ok. 32,5%). W obszarze dworskim rozkład głosów prezentował się następująco: uprawnionych było 70 osób, z czego 61, ok. 87,1%, stanowili mieszkańcy (w tym 58, ok. 82,9% całości, mieszkańcy urodzeni w obszarze dworskim). Oddano 62 głosy (ok. 88,6% uprawnionych), w tym 62 (100%) ważnych; za Niemcami głosowało 58 osób (ok. 93,5%), za Polską 4 osoby (ok. 6,5%).

1 stycznia 2017 miejscowość została włączona do Opola., wbrew sprzeciwowi większości mieszkańców (w czasie konsultacji 99,12% osób, przy frekwencji 60,93%, opowiedziało się przeciw włączeniu do Opola).

Demografia W 1723 roku w miejscowości mieszkali sołtys i 17 kmieci. W 1743 r. – 18 kmieci, 7 zagrodników, 12 wolnych, 15 chałupników, 2 młynarzy, 2 krawców, 3 szewców, 2 karczmarzy, 2 tkaczy, rzeźnik i garbarz, w 1784 r. – 18 kmieci, 19 zagrodników, 26 chałupników i wielu rzemieślników, a w 1864 r. – 17 kmieci, 20 zagrodników, 96 chałupników i 60 komorników.

Rok1784183018451855186118901910192519331939196019652006 Liczba mieszkańców25775311431128123716892065W tym 1829 osób (ok. 88,6%) podało język polski jako macierzysty, 222 osoby (ok. 10,8%) – język niemiecki, a 14 osób (ok. 6,8%) – język niemiecki i inny.2322W tym 502 osoby (ok. 21,6%) podały język polski jako macierzysty, 458 osób (ok. 19,7%) – język niemiecki, a 1361 osób (ok. 58,6%) – oba języki.267635282339W tym 1362 osoby (ok. 58,2%) to kobiety; w wieku produkcyjnym 56,9%; z zajęć pozarolniczych utrzymywało się 81,6% osób. Liczba zamieszkanych budynków: 420.2547W tym 1465 osób (ok. 57,5%) to kobiety.3108 (Źródła:.)

Zabytki mały|Dom parafialny Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: zespół klasztorny norbertanek, wybudowany w latach 1234–1336, zwany Domem Bożym: kościół Bożego Ciała i św. Norberta, wybudowany w 1777 r. na pozostałościach XIII-wiecznego kościoła, zniszczonego w 1643 r. z barokowo-klasycystycznym wystrojem wnętrza. klasztor – dom zakonny, barokowy, wybudowany w 1682 r., J. F. Fröhlich, odnowiony w 1869 r. oraz w latach 1927–1928 cmentarz parafialny. inne zabytki: tzw. prałatówka, wybudowana w latach 1727–1730, odnowiona w latach 1927–1928 fragmenty muru z dwoma basztami, znajdujące się wokół klasztoru, z początku XVII w., XVIII w. kamienna figura Jana Nepomucena barokowa, z 1772 r., umiejscowiona na cmentarzu obok kościoła św. Anny. kościół pw. św. Anny, wybudowany w latach 1687–1688, odnowiony w 1772 r. z barokowym wystrojem wnętrza i polichromią z XVIII w. Spłonął w sierpniu 2005 roku, odbudowany w latach 2006–2007 w niemal identycznym kształcie; z zewnątrz; wyposażenie uległo niemal całkowitemu zniszczeniu. mały|Stadion LZS-u Swornica Czarnowąsy

Instytucje użyteczności publicznej Dom Pomocy Społecznej Publiczna Szkoła Podstawowa Publiczne przedszkole Miejska Biblioteka

Sport Pierwszy mecz drużyna reprezentująca Czarnowąsy rozegrała jesienią 1945 w Tułowicach. Na początku marca 1946 roku Związek Samopomocy Chłopskiej wydał uchwałę, nakazującą organizowanie sportu na wsi. Nazwę klub przyjął od płynącej obok ówczesnego boiska rzeki.

Uwagi

Przypisy Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości ().

Linki zewnętrzne Strona klubu sportowego Swornica Strona Parafii w Czarnowąsach

Kategoria:Administracyjne części Opola