Zbrodnia w Szymankowie – zbrodnia popełniona przez niemieckich funkcjonariuszy z gdańskiej policji i bojówek SA na 22 polskich kolejarzach, celnikach i członkach ich rodzin w miejscowości Szymankowo na terenie Wolnego Miasta Gdańska w piątek 1 września 1939 roku niedługo przed rozpoczęciem działań zbrojnych związanych z inwazją Niemiec na Polskę.

Tło Szymankowo () w okresie międzywojennym wchodziła w skład Wolnego Miasta Gdańska na terenie powiatu Wielkie Żuławy (niem. ). Była bardzo ważnym elementem węzła kolejowego pomiędzy polskim Tczewem a niemieckim wówczas Malborkiem na przebiegającej tędy magistrali kolejowej Berlin – Królewiec (tzw. Pruska Kolej Wschodnia; niem. ). Na stacji w Szymankowie funkcjonował polski punkt odpraw towarów, z kolei w Kałdowie (niem. )Leżącego na tej samej linii kolejowej przy granicy gdańsko-niemieckiej w bezpośrednim sąsiedztwie z Malborkiem., znajdowała się polska placówka odpraw komunikacji osobowej. Oba posterunki koordynowały działania ze sobą, strzegąc polskich interesów celnych na terenie Wolnego Miasta Gdańska.

W marcu 1939 roku gdy groźba wojny stawała się coraz bardziej realna, dowódca Armii „Pomorze” gen. Władysław Bortnowski nakazał zaminować mosty w Tczewie, aby w porę je wysadzić i nie dopuścić do wkroczenia Niemców z tej strony do Polski oraz wyeliminować możliwość przerzutu sił niemieckich z Rzeszy do Prus, co równałoby się z silnym atakiem na Polskę od północy i oskrzydleniem polskich armii. W związku z tym celnikom z Szymankowa wydano rozkaz bacznego lustrowania torowiska ze strony Malborka i informowania o wszystkich nietypowych zajściach.

Dowództwo Wehrmachtu także zdawało sobie sprawę ze strategicznego znaczenia mostów tczewskich, w związku z tym opracowali oni plan ich zdobycia któremu nadali kryptonim „Dirschau” – był to element planu wojny z Polską. Niemcy wiedząc że mosty zostały zaminowane, zamierzali zdobyć je podstępem.

Okoliczności i przebieg zbrodni Nocą na 1 września 1939 roku, mimo napiętej sytuacji, z Malborka przez terytorium Wolnego Miasta Gdańska do Tczewa miał wyruszyć o godzinie 2:08 planowy tranzytowy pociąg osobowy nr 9-6-3, a następnie drugi pociąg osobowy nr 9-6-5. W celu ich poprowadzenia wysłano na granicę dwa parowozy Ty23 z polskimi załogami. Niemcy przejęli w Malborku oba parowozy, przebierając się w mundury polskich kolejarzy. Pierwszy parowóz Ty23-521 wyruszył z Malborka o godzinie 3:45 z wagonami towarowymi, w których znajdował się oddział szturmowy pionierów, a dziesięć minut później ruszył drugi z pociągiem pancernym. Szturmowcy gdańskiego SA ostrzelali wówczas polską placówkę celną w KałdowieMieszczącą się wówczas w dwóch wagonach osobowych stojących na nasypie kolejowym, po spaleniu przez Niemców budynku celnego w maju 1939 roku., i ujęli pracujących tam inspektorów celnych. Inspektorzy zdążyli jednak zaalarmować telefonicznie o niezidentyfikowanym pociągu stację w Szymankowie, zanim nie odcięto linii.

Polski dyżurny ruchu Alfons Runowski pracujący w Szymankowie, zaalarmowany dużym opóźnieniem pociągu, fragmentem meldunku z Kałdowa i zaginięciem jednego z inspektorów celnychKtóry prawdopodobnie wówczas już został zastrzelony., zauważył nierozpoznany ciemny pociąg. Zdecydował podać na semaforze wjazdowym sygnał „stój” i zablokować szlak przelotowy przez przerzucenie zwrotnicy na ślepy tor. Pociąg najpierw stanął, lecz po chwili zignorował semafor, w efekcie wjeżdżając na ślepy tor. Wówczas Runowski nakazał zablokować mu wyjazd, przerzucając z powrotem zwrotnicę. Równocześnie do budynku dworca wkroczyli lokalnych bojówkarze z SA. Ich celem było opanowanie punktu celnego i obezwładnienie przebywających tu Polaków. Polscy załoganci zdążyli powiadomić telefonicznie Tczew o niebezpieczeństwie i wystrzelić czerwoną flarę sygnalizacyjną.

Wściekli oporem i opóźnieniem Niemcy zaczęli napadać i zabijać Polaków w Szymankowie – w miejscach pracy i w mieszkaniach. Inspektorzy Stanisław Szarek i Ignacy Wasielewski, którzy wystrzelili flarę, zostali zabici zaraz po jej wystrzeleniu ok. godziny 4.30. W sumie w zbrodni zginęło 21 osób, 13 kolejarzy, 5 inspektorów celnych, jeden oficer wywiadu i dwie kobiety (w tym jedna w ciąży). Kilka osób zostało rannych. 20 osób pochowano w zbiorowym grobie w Szymankowie.

Według nowszych źródeł, ogółem w Szymankowie rozstrzelano 23 osoby, z czego 20 ekshumowano po wojnie.

O godzinie 4:34 trzy bombowce nurkujące z 3. Stg 1, zaatakowały mosty w Tczewie. Misternie przygotowany plan niemiecki, w myśl którego pociąg miał minąć mosty przed bombardowaniem, nie udał się. Po około dwugodzinnej obronie, mosty zostały wysadzone o godzinach 6:10 i 6:40.

Lista zamordowanych mały|Pomnik kolejarzy i celników zamordowanych w Szymankowie na cmentarzu na Zaspie. Lista nazwisk osób zamordowanych w trakcie zbrodni:

Paweł Szczeciński Helena Szczecińska Elżbieta Lessnau Alfons Runowski Paweł Kraiński Gerhard Wilgowski Artur Okroy Roman Grubba Jan Żelewski Maksymilian Gołębiewski Mieczysław Olszewski Aureli Strzempkowski Marian Chmielecki Alojzy Łukowski Paweł Plath Władysław Kamiński Stanisław Szarek Eugeniusz Jarszyński Ignacy Wasielewski Jan Michalak N.N. „Kordian”

Upamiętnienie Szczątki ofiar zbrodni zostały po wojnie przeniesione na gdański cmentarz na Zaspie, gdzie spoczywają do dziś.

Śledztwo Według śledztwa prowadzonego przez Gdański oddział IPN do 2014 roku, ustalono, iż akcją w Szymankowie kierował starszy wachmistrz żandarmerii Wolnego Miasta Gdańska Hermann Gröening. Po wojnie strona polska wystąpiła o jego ekstradycję z Niemiec, ale wniosek nie został uwzględniony przez brytyjskie władze okupacyjne. Zmarł on w 1958 r. Drugim sprawcą, który odegrał istotną, kierowniczą rolę w wydarzeniach był Otto Palenzatis, niemiecki kolejarz i członek SA. Uniknął on odpowiedzialności karnej i zmarł w 1957 r. Ustalono dane większości typowanych sprawców, którzy brali udział w zdarzeniu. Jednakże zebrane dowody nie pozwoliły na jednoznaczne przypisanie im winy.

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Zbrodnie niemieckie w kampanii wrześniowej Kategoria:Wydarzenia w Wolnym Mieście Gdańsku Kategoria:Szymankowo (województwo pomorskie)