mały|Mapa przedstawiająca Izrael i Terytoria Palestyńskie zgodnie z Porozumieniami z Oslo. Rzeka Jordan znajduje się po prawej stronie, a Morze Śródziemne po lewej. From the river to the sea (; dosł. „od rzeki do morza”) – slogan polityczny odnoszący się do obszaru między rzeką Jordan a Morzem Śródziemnym. Teren ten był historycznie znany jako Palestyna, w latach 1922–1948 administrowany przez Brytyjczyków jako terytorium mandatowe Palestyny, a obecnie obejmuje państwo Izrael oraz okupowane terytoria palestyńskie: Zachodni Brzeg i Strefę Gazy. Zwrot i jego warianty były używane zarówno przez Palestyńczyków, jak i przez Izraelczyków, aby wyrazić ideę istnienia jednego państwa obejmującego cały ten obszar.

Historia i użycie W latach 60. Organizacja Wyzwolenia Palestyny (OWP) posługiwała się tym hasłem, domagając się – w jej rozumieniu – „dekolonizowanego” państwa obejmującego całość Palestyny Mandatowej. Od 1969, po kilku modyfikacjach, OWP wykorzystywała je jako wezwanie do rozwiązania jednopaństwowego, zakładającego powstanie „jednego demokratycznego, świeckiego państwa, które zastąpiłoby etnoreligijne państwo Izrael”.

Dla wielu propalestyńskich działaczy hasło to stanowi „wezwanie do pokoju i równości” po dekadach izraelskiej okupacji i wojskowej kontroli nad Palestyńczykami. Jednocześnie wielu Żydów odbiera je jako wezwanie do zniszczenia Izraela. Zwrot ten często pojawia się podczas propalestyńskich demonstracji na całym świecie. W 2017 Hamas umieścił go w swojej karcie ideowej; wykorzystanie hasła przez palestyńskie ugrupowania zbrojne stało się podstawą krytyki, według której slogan ten oznacza wezwanie do likwidacji Izraela oraz usunięcia bądź eksterminacji jego żydowskiej ludności. Część państw rozważała jego delegalizację, uznając go za antysemickie wezwanie do przemocy.

Podobne określenia pojawiały się również w kontekście syjonistycznym. Wczesne hasła syjonistyczne zakładały utworzenie państwa obejmującego oba brzegi Jordanu; gdy ten projekt okazał się nierealny, zastąpiono go ideą „Wielkiego Izraela”, rozciągającego się od Jordanu po morze. Zwrot ten był też wykorzystywany przez izraelskich polityków. W programie wyborczym prawicowego Likudu z 1977 znalazło się stwierdzenie: „Między morzem a Jordanem będzie panować wyłącznie izraelska suwerenność”. Podobne sformułowania, takie jak odniesienie do terenów „na zachód od Jordanu”, pojawiały się także w latach 20. XXI wieku w wypowiedziach innych izraelskich polityków, w tym premiera Binjamina Netanjahu, który użył tego zwrotu 18 stycznia 2024.

Warianty hasła Z biegiem czasu wykształciły się różne warianty sloganu „From the river to the sea”, akcentujące odmienne aspekty palestyńskiej tożsamości i walki politycznej. Wersja من النهر إلى البحر / فلسطين ستتحرر („od rzeki do morza / Palestyna będzie wolna”) koncentruje się na idei wyzwolenia i wolności. Formuła من المية للمية / فلسطين عربية („od wody do wody / Palestyna jest arabska”) odzwierciedla nurt nacjonalizmu arabskiego, natomiast من المية للمية / فلسطين إسلامية („od wody do wody / Palestyna jest islamska”) wyraża sentyment religijny. Dwie ostatnie wersje pojawiały się m.in. w graffiti z okresu pierwszej intifady w latach 80. XX wieku. Wersja rymowana w języku angielskim („From the river to the sea, Palestine will be free”) jest od lat 90. szeroko stosowana w środowiskach propalestyńskich na Zachodzie.

Podobne sformułowania występowały także w kontekście syjonistycznym. W pieśni Smal ha-Jarden autorstwa Ze’ewa Żabotyńskiego znalazło się wezwanie do uznania obu brzegów Jordanu za część państwa żydowskiego. W 1977 partia Likud w swoim manifeście wyborczym zadeklarowała, że „między morzem a Jordanem będzie panować wyłącznie suwerenność izraelska”. Do tej formuły odwołał się także premier Izraela Binjamina Netanjahu w styczniu 2024.

Zobacz też Śmierć Arabom

Przypisy

Kategoria:Slogany Kategoria:Konflikt izraelsko-palestyński Kategoria:Antyarabizm Kategoria:Antysyjonizm Kategoria:Morze Śródziemne Kategoria:Antysemityzm w Palestynie