Psychologia anomalistyczna () – nurt badawczy w psychologii, który zajmuje się analizą doświadczeń i przekonań określanych jako paranormalne bez przyjmowania, że mają one rzeczywiście nadprzyrodzone źródło. Z perspektywy tej subdyscypliny relacje o spotkaniach z duchami oraz doświadczeniach związanych z mediumizmem, percepcją pozazmysłową, telepatią czy wyjściem poza ciało interpretuje się przede wszystkim przez odwołanie do znanych mechanizmów psychologicznych, poznawczych i fizycznych. Należą do nich halucynacje, sugestia, błędy poznawcze, dysocjacja (rozłączenie zwykle powiązanych procesów psychicznych) czy błędna interpretacja niejednoznacznych bodźców.
Psychologia anomalistyczna bywa zestawiana z parapsychologią, ale różni się od niej celem badań i założeniami wyjściowymi. O ile parapsychologia zwykle bada, czy zjawiska paranormalne rzeczywiście zachodzą, o tyle psychologia anomalistyczna koncentruje się na tym, dlaczego ludzie uznają określone doświadczenia za paranormalne oraz jakie mogą mieć one naturalne wyjaśnienia. W praktyce obejmuje to zarówno badanie samych relacji o zjawiskach niezwykłych, jak i badanie wiary w zjawiska paranormalne.
Historia mały|Henry Maudsley interpretował rzekome doświadczenia nadprzyrodzone jako wynik zaburzeń umysłu i błędnej obserwacji Choć sama nazwa subdyscypliny upowszechniła się dopiero pod koniec XX wieku, jej intelektualne źródła są starsze. Już w XIX wieku pojawiały się próby wyjaśniania rzekomych zjawisk nadprzyrodzonych za pomocą kategorii psychologicznych i medycznych. Henry Maudsley interpretował takie doświadczenia jako wynik zaburzeń umysłu i błędnej obserwacji, a Joseph Jastrow analizował wczesne formy myślenia magicznego oraz podatność ludzi na złudzenia i błędne wnioskowanie. Na przełomie XIX i XX wieku podobne podejście rozwijali też niemieccy autorzy związani z tzw. krytycznym okultyzmem, zwłaszcza i Albert Moll, którzy tłumaczyli rzekome zjawiska parapsychiczne oraz mediumiczne przez odwołanie do oszustwa, sugestii, nieświadomych wskazówek i innych mechanizmów psychologicznych. Analizując seanse obracania i opukiwania stołu, Moll przypisywał ruchy mebla działaniu rąk uczestników, a w jednym przypadku uznał, że sam nieświadomie przekazywał informacje przez nacisk dłoni na blat. Wraz z Dessoirem badał też, dlaczego racjonalni obserwatorzy uznawali takie zjawiska za autentyczne, odwołując się do nieświadomych sygnałów fizycznych i psychologii obserwacji.
mały|Christopher C. French, kierownik Anomalistic Psychology Research Unit przy Goldsmiths, University of London Termin spopularyzowali i Warren H. Jones w książce z 1989 roku. W rozwoju tej subdyscypliny znaczącą rolę odegrały prace (już z 1972 roku), oraz Christophera Frencha. W Wielkiej Brytanii ważnym ośrodkiem badań stała się Anomalistic Psychology Research Unit (APRU) w , kierowana przez Frencha. Od 2006 roku APRU organizuje serię otwartych wykładów . Poza Wielką Brytanią włoski psycholog i sceptyk Massimo Polidoro prowadził na Uniwersytecie Mediolańskim-Bicocca zajęcia poświęcone metodzie naukowej, pseudonauce i psychologii anomalistycznej.
Zakres badań Psychologia anomalistyczna bada zarówno konkretne doświadczenia, które bywają uznawane za paranormalne, jak i mechanizmy poznawcze oraz społeczne sprzyjające takim interpretacjom. Do najczęściej analizowanych obszarów należą: relacje o widzeniach duchów, przeżyciach w „nawiedzonych” miejscach oraz innych doświadczeniach interpretowanych jako kontakt z bytami nadprzyrodzonymi, twierdzenia o telepatii, postrzeganiu pozazmysłowym (ESP, od ), prekognicji (rzekomym poznawaniu przyszłości) i innych podobnych zjawiskach, doświadczenia poza ciałem, paraliż przysenny i inne zjawiska graniczne związane ze snem, percepcją i pamięcią, praktyki mediumiczne, seanse spirytystyczne oraz społeczne mechanizmy sugestii, związek między wiarą w zjawiska paranormalne a myśleniem magicznym, heurystykami (uproszczonymi regułami wnioskowania), pamięcią, osobowością i myśleniem spiskowym.
Badacze pytają nie tylko, czy ludzie relacjonują niezwykłe doświadczenia, lecz także dlaczego interpretują je jako paranormalne. Z tego powodu psychologia anomalistyczna często łączy narzędzia psychologii poznawczej, społecznej i psychologii klinicznej.
Podejście badawcze Psychologia anomalistyczna stara się wypracować możliwe do empirycznego sprawdzenia, nieparanormalne wyjaśnienia doświadczeń i przekonań opisywanych jako nadzwyczajne. W praktyce oznacza to badanie, w jaki sposób znane czynniki psychologiczne i fizyczne mogą łącznie wywołać wrażenie występowania zjawiska paranormalnego bez konieczności odwoływania się do wyjaśnień nadprzyrodzonych. Badacze tej subdyscypliny posługują się więc metodami eksperymentalnymi i badają błędy poznawcze, pamięć, dysocjację, halucynacje, sugestię oraz różnice indywidualne, zamiast uznawać relację o niezwykłym przeżyciu za dowód wystąpienia zjawiska paranormalnego.
Główne wyjaśnienia psychologiczne mały|„Twarz na Marsie” na zdjęciu o wysokiej rozdzielczości oraz na wcześniejszym obrazie (wstawka). Podobieństwo formy terenu do ludzkiej twarzy jest przykładem pareidolii, czyli dostrzegania znajomych kształtów w niejednoznacznych bodźcach Psychologia anomalistyczna odwołuje się przede wszystkim do wyjaśnień opartych na znanych mechanizmach poznawczych i percepcyjnych. Obejmują one między innymi: błędną interpretację niejednoznacznych bodźców i wzorców, wpływ sugestii oraz oczekiwań, rolę halucynacji, zwłaszcza stanów hipnagogicznych (na pograniczu czuwania i snu) i innych zjawisk związanych ze snem, wpływ pamięci rekonstrukcyjnej (odtwarzania wspomnień podatnego na zniekształcenia), błędów atrybucji (mylnego przypisywania przyczyn) i błędów poznawczych, znaczenie oszustwa, samooszustwa i technik takich jak tzw. zimny odczyt (pozyskiwanie informacji z reakcji rozmówcy; ) w przypadku części praktyk mediumicznych.
David Marks wskazywał, że przekonania paranormalne można interpretować przez odwołanie do takich czynników jak wyobrażenia mentalne, subiektywne potwierdzanie (odczytywanie niekorzystnych albo neutralnych danych jako potwierdzenia własnych przekonań), przypadek, ukryte przyczyny i oszustwo. Osobno wskazywał na myślenie magiczne. Z kolei wskazywał, że wiele doświadczeń nadzwyczajnych można wyjaśnić halucynacjami, paraliżem przysennym i zniekształceniami pamięci.
Przykładowe obszary badań Duchy i nawiedzenia W badaniach nad relacjami o duchach i nawiedzonych miejscach zwracano uwagę między innymi na rolę halucynacji hipnagogicznych, oczekiwań uczestników oraz warunków środowiskowych. Odosobnione halucynacje nie muszą oznaczać choroby psychicznej i mogą być zwykłymi błędami percepcji. Omamy hipnagogiczne i hipnopompiczne występują natomiast podczas zasypiania i budzenia się. Eksperyment Rensego Langego i Jamesa Hourana wskazywał, że sama sugestia, iż dane miejsce jest nawiedzone, może nasilać zgłaszane niezwykłe doznania. Dwudziestu dwóch ochotników oprowadzono po pięciu pomieszczeniach zamkniętego dla publiczności teatru. Połowie powiedziano, że budynek jest nawiedzony, a połowie – że jest remontowany. Grupa poinformowana o nawiedzeniu zgłaszała istotnie intensywniejsze doznania w dziewięciu z dziesięciu badanych skal. Badania Richarda Wisemana i współpracowników wskazywały również na rolę czynników środowiskowych, takich jak oświetlenie czy lokalne zmiany pola magnetycznego, które mogą wzmacniać podatność na tego rodzaju interpretacje.
Mediumizm i seanse W odniesieniu do mediumizmu i seansów spirytystycznych psychologia anomalistyczna akcentuje znaczenie sugestii, informacji zdobywanych w zwykły sposób oraz technik interpretacyjnych. i inni autorzy opisywali rolę zimnego odczytu, czyli wydobywania informacji z zachowania, stroju i reakcji rozmówcy. Eksperymenty Wisemana i współpracowników wskazywały, że osoby wierzące w zjawiska paranormalne były bardziej podatne na sugestię podczas upozorowanych seansów i częściej zgłaszały, że przedmioty się poruszyły, choć w rzeczywistości pozostawały nieruchome. W kontrolowanym badaniu O’Keeffe’a i Wisemana nie uzyskano wyników potwierdzających deklarowane zdolności badanych mediów.
Telepatia, psychokineza i inne twierdzenia paranormalne W przypadku twierdzeń dotyczących telepatii czy psychokinezy badacze wskazywali między innymi na rolę błędów interpretacyjnych, tendencyjności publikacyjnej (częstszego publikowania wyników pozytywnych) oraz sugestii słownej. W metaanalizie z 1999 roku zebrano 30 eksperymentów ganzfeld z siedmiu laboratoriów, obejmujących łącznie 1198 prób, i nie potwierdzono wcześniej raportowanego efektu: skumulowany wynik był nieistotny statystycznie, a średnia wielkość efektu wyniosła 0,013. Samo subiektywne przekonanie uczestników eksperymentu lub obserwatorów nie stanowi wystarczającego dowodu na istnienie zjawiska paranormalnego. Analiza opisów przypadków i kontrolowana próba kliniczna nie potwierdziły skuteczności badanych form uzdrawiania paranormalnego. David Marks wskazywał, że pozytywne wyniki eksperymentów nad widzeniem zdalnym (rzekomym postrzeganiem odległych miejsc, ) można było wyjaśnić obecnością niezamierzonych wskazówek zmysłowych, które zakłócały przebieg badań.
Relacja z parapsychologią Psychologia anomalistyczna bywa przedstawiana jako subdyscyplina badająca część tego samego materiału empirycznego co parapsychologia, ale przy odmiennych założeniach wyjściowych. Według Christophera Frencha parapsycholodzy zwykle poszukują dowodów na istnienie sił paranormalnych, podczas gdy psychologowie anomalistyczni wychodzą raczej od założenia, że należy najpierw sprawdzić wyjaśnienia psychologiczne i naturalistyczne. Różnica dotyczy więc przede wszystkim celu badań i sposobu interpretowania tego samego typu relacji.
+ Psychologia anomalistyczna a parapsychologia Cecha Psychologia anomalistyczna Parapsychologia Punkt wyjścia Szukanie wyjaśnień psychologicznych i naturalistycznych Badanie hipotez o zjawiskach paranormalnych Przedmiot Doświadczenia i przekonania interpretowane jako paranormalne Domniemane zjawiska paranormalne, np. ESP lub psychokineza Typowe pytanie Dlaczego ludzie uznają dane doświadczenie za paranormalne? Czy dane zjawisko paranormalne rzeczywiście zachodzi?
W Polsce Polski termin „psychologia anomalistyczna” jest używany w środowisku akademickim. W 2014 roku Christopher French wygłosił w Szkole Wyższej Psychologii Społecznej w Warszawie otwarty wykład „Dziwna nauka: wstęp do psychologii anomalistycznej” w ramach projektu popularyzującego naukę „Horyzonty poznania”.
W działalności dydaktycznej i popularyzatorskiej prowadzonej na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu (UAM) termin ten pojawia się zwłaszcza w kontekście psychologicznych wyjaśnień wiary w zjawiska paranormalne. W programie stacjonarnych studiów psychologicznych UAM na rok 2025/2026 znalazło się seminarium fakultatywne „Psychologia anomalistyczna”. Michał Kosakowski wymienia psychologię anomalistyczną wśród swoich zainteresowań badawczych i koordynował przedmiot „Wprowadzenie do psychologii anomalistycznej”. Psychologię anomalistyczną wskazuje jako swoje zainteresowanie badawcze również Agnieszka Wiatrowska z Wydziału Psychologii i Kognitywistyki UAM.
Zobacz też sceptycyzm naukowy paranauka apofenia efekt Barnuma zjawisko ideomotoryczne
Przypisy
Bibliografia Holt, Nicola; Simmonds-Moore, Christine; Luke, David; French, Christopher C.: Anomalistic psychology. Palgrave Macmillan, Basingstoke 2012. . French, Christopher C.; Stone, Anna: Anomalistic psychology: exploring paranormal belief and experience. Palgrave Macmillan, Basingstoke 2013. . Zusne, Leonard; Jones, Warren H.: Anomalistic psychology: a study of magical thinking. Lawrence Erlbaum Associates, Hillsdale, New Jersey 1989. .
Kategoria:Dziedziny psychologii Kategoria:Parapsychologia Kategoria:Sceptycyzm naukowy