thumb|Dzban (Wappenkrug) wykonany w warsztacie Johanna Baldemsa Mennickena. Raeren, 1598. Muzeum Narodowe w Warszawie Kamionka niemiecka – wyroby ceramiczne z kamionki wytwarzane w Niemczech.

Charakterystyka ogólna thumb|Dzban częściowo pokryty szkliwem solnym. Siegburg, przełom XIV i XV wieku. Metropolitan Museum of Art Niemcy były najwcześniejszym i przez długi czas najważniejszym ośrodkiem produkcji kamionki w Europie. W stosunku do nie w pełni zwitryfikowanych wyrobów z końca XII i XIII wieku używa się czasem nazwy „proto-kamionka”. Całkowicie zwitryfikowana kamionka pojawiła się pod koniec XIII w. Ta nowa nieprzesiąkliwa ceramika nie mogła być pokryta tradycyjnym szkliwem ołowiowym, to bowiem spalało się w temperaturze witryfikacji kamionki. Rozwiązaniem tego problemu okazało się wynalezione ok. 1350 , które powstawało podczas wypalania na drodze reakcji dwutlenku krzemu zawartego w czerepie z wprowadzaną do pieca solą kuchenną. W wyniku tego procesu powierzchnia naczynia pokrywała się cienką warstwą krzemianu sodu () tworzącego szkliwo.

Jak pisze :Tembr i czucie tych naczyń miały zasadnicze znaczenie dla ich estetycznego sukcesu: dotknięta, zimna, szklista powierzchnia przyjmowała i zatrzymywała dłoń, zaś naczynie rezonowało i odpowiadało z orzeźwiającą twardością. Jednocześnie z ciągłym wzrostem liczby tawern, karczem, zajazdów i sklepów z napojami w siedemnastowiecznej północnej Europie pojawiła się technologia, która sprawiała, że klienci cieszyli się piciem nie tylko z powodu alkoholu. thumb|Dzban (Schnabelkanne) wykonany w warsztacie . Siegburg, 1597. Metropolitan Museum of Art

W XVI wieku ta podstawowa technologia została udoskonalona poprzez rozwój dekoracji reliefowej, której głębia i wyrafinowanie pozwoliło zmienić zwykłe naczynia we wspaniałą ornamentowaną ceramikę. Początkowo jako dekoracji używano niewielkich maszkaronów, kwiatów i obrazów Dziewicy zaczerpniętych z monet, marcepanowych modeli i brakteatów. Później rozwinęła się dekoracja w formie nakładek tworzonych za pomocą pustych w środku forem. Te figuralne przedstawienia miały charakter zarówno świecki, jak i religijny. Ich mitologiczna i alegoryczna tematyka, tak samo jak ta o charakterze heraldycznym, prawdopodobnie opierała się na drukach, takich jak te tworzone przez Sebalda Behama, lub ornamentalnych miedziorytach Heinricha Aldegrevera. To czy to sami ceramicy wycinali formy oparte na tych motywach pozostaje niejasne. Wiadomo natomiast iż były one często wymieniane pomiędzy warsztatami, a nawet ośrodkami produkcji. Oprócz nakładek jako dekorację stosowano również ryte motywy geometryczne (Kerbschnitt), a czasami także wzory wyciskane lub wydrapywane, niektóre w połączeniu, a inne zamiast nakładek. Z początkiem XVIII wieku w Westerwald zaczęto stosować Redtechnik (dekorację wydrapywaną) oraz Knibistechnik, która polegała na łączeniu ze sobą nadruków z niewielkiego, drewnianego, ostro zakończonego stempla tak by tworzyły fale lub wstęgi. Z końcem XVI wieku pojawiła się dekoracja wykonywana błękitem kobaltowym, która stała się czymś charakterystycznym dla wyrobów z Raeren, a przede wszystkim Westerwaldu. Pod koniec XVII wieku zaczęto używać również szkliwa manganowego.

thumb|Dzban z dekoracją ze scenami biblijnymi i malaturą wykonaną błękitem kobaltowym. Raeren lub Westerwald, pierwsza ćwierć XVII wieku. Muzeum Narodowe w Krakowie Niemieccy rzemieślnicy pilnie strzegli sekretu szkliwa solnego, czemu sprzyjała organizacja cechowa, w ramach której wytwarzano ceramikę, otwarta jedynie dla obywateli niemieckich miast. Produkcja kamionki szkliwionej solą wymagała rozwiniętej technicznej infrastruktury oraz dostępu do soli i paliwa, jak również dobrej jakości gliny. W Niemczech znajdowało się około dwudziestu ważnych ośrodków produkcji. Najważniejsze były te położone w Nadrenii, takie jak Siegburg, Kolonia, Frechen i Raeren (to ostatnie w dzisiejszej Belgii). W rezultacie znajomość technologii wytwarzania niemieckiej kamionki zaczęła rozchodzić się na inne kraje dopiero w XVII wieku, a do tego czasu niemieccy wytwórcy kamionki zachowywali przewagę nad swoimi europejskimi konkurentami. Niemiecka kamionka była ważnym towarem eksportowym, wysyłanym zwłaszcza do Anglii, Węgier i Skandynawii. Poza prostymi wyrobami o utylitarnym charakterze wytwarzano również przedmioty o wysokich walorach artystycznych, które były przeznaczone do wystawiania, w szczególności na książęcych dworach.

Historia thumb|. Kolonia, ok. 1530–1570. Rijksmuseum Nadrenia była prawdopodobnie miejscem narodzin niemieckiej kamionki. Z kolei najwcześniejszym ośrodkiem jej produkcji był prawdopodobnie Siegburg, który utrzymał swoją dominację aż do 1632, kiedy podczas wojny trzydziestoletniej miasto zostało zniszczone przez Szwedów. Niemniej na początku XVI wieku artystyczne przewodnictwo zostało przejęte przez Kolonię, gdzie wyroby zdobiono plastycznymi motywami zwierzęcymi, arabeskami i maszkaronami. , dzbanek o dużym brzuścu ozdobionym maszkaronem z szeroko rozpostartą brodą, stał się najszerzej znaną formą kolońskiej ceramiki, dla której charakterystyczną była również glinka o brązowym zabarwieniu. W połowie XVI wieku wskutek lokalnych antagonizmów kolońscy ceramicy opuścili miasto i przenieśli się do innych ośrodków, przede wszystkim Frechen. Po tym wydarzeniu Siegburg ponownie stał się najważniejszym centrum produkcji, która jednak w dużej mierze kontynuowała linię rozwoju zapoczątkowaną w Kolonii.

thumb| z dekoracją ze scenami z życia Tobiasza wykonana w warsztacie Hansa Hilgersa. Siegburg, ok. 1580. Muzeum Narodowe w Krakowie Ceramikę z Siegburga wyrabiano z białej, bardzo czystej glinki, dzięki której wyciskana dekoracja reliefowa miała wyjątkowy charakter. Drugie obok bartmannskrug naczynie najczęściej kojarzone z niemiecką kamionką to (snella). Snella to wysoki, smukły kufel zdobiony reliefem, zazwyczaj wykonany właśnie z jasnej kamionki. Naczynia charakterystyczne dla Siegburga to Trichterbecher, puchar w kształcie balasu z lejkowatym dziobkiem, oraz przede wszystkim Tüllenkannen, dzban z dużym dziobkiem. Produkcją artystycznej kamionki w Siegburgu zajmowało się tylko kilka rodzin, z których najważniejszą byli .

W drugiej połowie XVI w. rosło znaczenie ceramiki z Raeren, gdzie rozwinęła się produkcja wysokiej jakości kamionki, często w formie dużych naczyń, zazwyczaj dzbanów, z aplikowaną dekoracją i brązową polewą. Renoma jaką cieszyły się wyroby z Raeren miała swoje źródło głównie w twórczości kilku ceramików, przede wszystkim z rodziny Mennicken, spośród których szczególnie wyróżniał się (fl 1568 do 1594). Stworzył on typ dzbanka z szerokim pasem cylindrycznym, z dekoracją reliefową, krytego brązową polewą. Jako pierwszy ok. 1580 zastosował dekorację błękitem kobaltowym, co później stało się znakiem rozpoznawczym ceramiki z Westerwaldu.

thumb|Dzbany z dekoracją wykonaną w błękicie kobaltowym i fiolecie manganowym. Westerwald, druga połowa XVII wieku. Rijksmuseum Ok. 1590 ceramicy z Raeren i Siegburga przenieśli się do Westerwaldu, a ci, którzy pozostali w Raeren tworzyli całkowicie w stylu charakterystycznym dla Westerwaldu. Po tym zasileniu przez nowych ceramików kamionka z Westerwaldu weszła w okres artystycznego rozkwitu i region pozostał głównym centrum produkcji nadreńskiej ceramiki aż do XVIII wieku. Wpływy Raeren i Siegburga zostały zaadaptowane do charakterystycznej szarej ceramiki powstającej w wyniku wypalania redukcyjnego. W połowie XVII wieku ceramicy z Westerwald rozwinęli własną wersję dzbana z Raeren, w którym dekoracja na sferycznym lub częściej jajowatym kształcie przyjmowała układ strefowy, pojawił się też typowy kufel. Od końca XVII wieku specjalne miejsce w produkcji Westerwaldu zajmują dzbany nazywane „Anna Regina” i „Georgus Rex”, przeznaczone na rynek angielski. Poprzez migrujących garncarzy wpływy ceramiki z Westerwaldu docierały do innych regionów Niemiec, przede wszystkim rejonu Nadrenii wokół Bonn, Hesji, Bawarii i Alzacji.

thumb|Kufel z oprawą srebrną z wykonanymi emalią postaciami apostołów. Creußen, połowa XVII w. Muzeum Narodowe w Warszawie W XVII wieku ważnym ośrodkiem produkcji kamionki stało się Creußen, gdzie szybko rozwinięto oryginalne formy naczyń, w tym jajowate butle z reliefową dekoracją o motywach hagiograficznych. Wyrabiano je z żelazistych glin, które po wypaleniu zyskiwały zabarwienie czerwonawe i były kryte ciemnobrązową polewą. W trzeciej ćwierci XVII wieku zwiększyło się użycie emalii, co było pochodną powiązań z dekoratorami szkła z Czech i Fichtelgebirge.

W Saksonii od połowy XVI do początku XVII wieku ważnym ośrodkiem produkcji kamionki był Waldenburg. Używano w nim brązowej polewy podobnej do tej z Kolonii, ale naczynia takie jak małe kufle i baryłki wyróżniały się wydłużonymi, jajowatymi kształtami. Jako centrum produkcji ceramiki w Saksonii Waldenburg został zastąpiony przez Altenburg, gdzie aż do XVIII wieku na drodze wypalania redukcyjnego wytwarzano szarą kamionkę. Saksońska kamionka jest często oprawiona za pomocą pewteru, przy czym dotyczy to nie tylko podstawy i brzegu naczynia, ale również szyjki.

thumb|Dzbanek z dekoracją w formie nakładki. Bolesławiec, druga połowa XVIII w. Muzeum Narodowe w Krakowie Na Śląsku w XVII i XVIII wieku ważnym centrum produkcji ceramiki był Mużaków, gdzie wytwarzano zarówno kamionkę krytą brązową polewą, jak i o prostym, szarym ciele. Od połowy XVII wieku była ona niemal identyczna z tą wytwarzaną w Westerwaldzie, chociaż w Mużakowie ozdabiano ją powykręcanymi guzami i anielskimi głowami. Innym śląskim ośrodkiem ceramicznym był Bolesławiec, gdzie już na początku XVI wieku miejscowi garncarze wytwarzali ceramikę o czerepie porowatym pokrytą przypominającą szkliwo polewą lub szkliwem ziemnym. Najbardziej typowym kształtem były dzbanki o kulistym brzuścu. W połowie XVIII wieku ceramika bolesławiecka przybrała formę kamionki dekorowanej białymi nie szkliwionymi nakładkami. Po połowie XIX wieku wyrób ręczny zastąpiła produkcja przemysłowa.

thumb|Misa na poncz z pokrywką zaprojektowana przez Richarda Riemerschmida. Firma Reinhold Merkelbach, Höhr-Grenzhausen, ok. 1902 do 1915. Rijksmuseum W XVII wieku niemiecki monopol na wytwarzanie kamionki krytej szkliwem solnym został przełamany i konkurencyjne ośrodki ceramiczne pojawiły się w północnej Francji, Anglii, Czechach i Belgii. W tym samym stuleciu kamionce wyrosła konkurencja w postaci fajansu, zaś w następnym w Niemczech pojawiła się porcelana (niemiecki odkrywca sekretu wytwarzania porcelany, Johann Friedrich Böttger, był również twórcą receptury oryginalnej czerwonej kamionki, nazywanej kamionką böttgerowską). Status kamionki jako reprezentacyjnej ceramiki został ograniczony do mieszczańskiej klasy średniej i w XVIII wieku jej produkcja skoncentrowała się na naczyniach przeznaczonych do picia i przechowywania. W XIX wieku kamionka w coraz większym stopniu była traktowana jako ceramika budowlana, sanitarna i przemysłowa. Jednocześnie w ramach ruchu odrodzenia tradycji niemieckiej kamionki reprodukowano stare kształty (szczególnie w Westerwaldzie) lub tworzono nowe naczynia w stylu renesansowym. W reakcji na te poczynania artyści tworzący w stylu , tacy jak Peter Behrens i Richard Riemerschmid, starali się ożywić produkcję opartą na współczesnych wzorach, bazujących na tradycji rzemieślniczej.

Przypisy

Bibliografia

Niemiecka Kategoria:Ceramika niemiecka