Kultura kurpiowska – zespół tradycji, obrzędów i sztuk ludowych, wykształcony na terenie Kurpiowszczyzny, czyli regionu położonego w północno-wschodniej Polsce, na pograniczu województw mazowieckiego i podlaskiego. Kurpie to jedna z najstarszych grup etnicznych w Polsce, a ich kultura jest żywa, praktykowana i dynamicznie kultywowana. Dzieli się ze względu na region na Kurpie Białe i Kurpie Zielonehttps://www.youtube.com/watch?v=KuklfuGhxk0..
Historia i pochodzenie Kurpie zamieszkiwali pierwotnie lasy Puszczy Białej i Puszczy Zielonej. W XV wieku zaczęli osiedlać się na ich obrzeżach, rozwijając odrębną kulturę. Dzięki izolacji geograficznej i braku silnych wpływów z zewnątrz, kultura kurpiowska zachowała unikalne cechyhttps://parafiajana.pl/kultura-kurpiowska-tradycje-i-historia-regionu/..
Tradycje i obrzędy mały|Procesja Bożego Ciała w Myszyńcu
Kultura kurpiowska jest bogata w tradycyjne obrzędy, takie jak Noc Kupałyhttps://magiapodlasia.pl/noc-kupaly-lub-noc-swietojanska-gdzie-na-podlasiu-jest-obchodzona/., święta dożynkowe czy obrzędy weselne. Ważnym elementem są także obrzędy religijne, np. odpusty w kościołach parafialnych, Procesja Bożego Ciała w Myszyńcu, konkurs „Palma kurpiowska” w Łysych, a także pusta nochttp://www.kurpiankawwielkimswiecie.pl/2022/03/boze-obiady-na-kurpiach-zielonych.html..
Muzyka i taniec mały|Kurpiowska Akademia Smyczkowa w strojach kurpiowskich
Kurpiowska muzyka ludowa jest pełna energii. Charakteryzuje się grą na skrzypcach, diabelskich skrzypcach, bębenkach, harmonii pedałowej, basetli, akordeonie, ligawce, fujarkach, a także wyrazistym śpiewem jak śpiew biały. Specyficzne dla rejonu są pieśni trampane. Do tańców należą m.in. oberek i polka, olender oraz powolniak. Są one często wykonywane w tradycyjnych strojach kurpiowskichhttps://powiatostrolecki.pl/70/muzyka-kurpiowska.html..
Strój kurpiowski Strój kurpiowski jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli kultury kurpiowskiej. Kobiety noszą bogato zdobione spódnice, gorsety, chusty oraz biżuterię z bursztynów, natomiast mężczyźni noszą typowe dla regionu kamizelki i kapelusze. Charakterystyczne obuwie to łapcie. Stroje kurpiowskie dzielą się ze względu na obszar zamieszkania na strój kurpiowski Puszczy Zielonej i strój kurpiowski Puszczy Białejhttps://kurpiowskiespecjaly.pl/kurpiowskie-zwyczaje/..
Kulinaria mały|Byśki
Tradycyjna kuchnia kurpiowska to m.in. sękacz pieczony w długiej formie, byśki, fafernuchy, miód kurpiowski, potrawy z ziemniaków, mleka i mąki, a także napoje takie jak piwo kozicowe. Kurpiowskie pieczywo, jak np. podpłomyki, jest wciąż wypiekane według tradycyjnych recepturhttps://www.zkuchnidokuchni.pl/2015/02/kurpiowskie-podpomyki-wegetarianskie.html..
Architektura Architektura kurpiowska charakteryzuje się wyjątkową dbałością o detal, geometryczną precyzją oraz unikalnymi zdobieniami snycerskimi, które nadają chałupom reprezentacyjny wygląd. Typowe dla architektury kurpiowskiej są: mały|Chata kurpiowska śparogihttps://archiwum.nikidw.edu.pl/2022/08/11/kurpiowskie-chaty-obiekty-o-niepowtarzalnym-charakterze/. – skrzyżowane zakończenia wiatrownic (desek osłaniających krawędź dachu) wysunięte ponad kalenicę. Przybierają fantazyjne kształty rogów, głów ptaków, koni lub motywów roślinnychhttps://witrynawiejska.org.pl/2008/09/17/architektura-tradycyjna-kurpie/..
Korony (szczyty) – trójkątne szczyty domów szalowane deseczkami układanymi w geometryczne wzory (np. w jodełkę, romby) i obramowywane ażurowymi, drewnianymi listwami. Nadokienniki i podokienniki – bogato rzeźbione, koronkowe listwy montowane nad i pod oknami, często z motywami roślinnymi lub sylwetkami ptakówhttps://zwiazekkurpiow.pl/puszcza/component/content/article/11-historia-obyczaje-1/36-budownictwo-drewniane-na-kurpiach?Itemid=101.. Okiennice – funkcjonalne i ozdobne, często malowane na kontrastowe kolory.
Rękodzieło Kurpie słyną z rękodzieła – wytwarzają m.in. wycinanki i leluje, oklejanki, zielka, pająki i kierce, koronki, hafty Puszczy Zielonej i hafty Puszczy Białej, ciasta obrzędowe, ceramikę oraz kosze wiklinowe. Zajmują się bursztyniarstwem, plecionkarstwem, tkactwem, garncarstwem. Tradycje i praktyki kurpiowskie znalazły się na krajowej liście niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCOhttps://kurpiowskipark.home.pl/kultura..
Polska krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO mały|Wycinaka kurpiowska, leluja Tradycje i praktyki kurpiowskie wpisane na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego – listę inwentaryzacyjną chronionego, niematerialnego dziedzictwa kulturowego krajuKrajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego..
Wycinankarstwo kurpiowskie z Puszczy Zielonej Wypiek byśków i nowych latek Kurpiów Puszczy Zielonej Bursztyniarstwo kurpiowskie z Puszczy Zielonej Hafciarstwo kurpiowskie z Puszczy Białej Hafciarstwo kurpiowskie z Puszczy Zielonej Tradycja wykonywania palm wielkanocnych Kurpiów Puszczy Zielonej Oklejanka kurpiowska z Puszczy Białej Procesja Bożego Ciała w Myszyńcu
Język i mowa W 2009 r. prof. Jerzy Rubach opracował zasady pisowni zielonokurpiowskiego dialektu literackiego. Uwzględniają one występowanie w tym narzeczu głosek nieznanych językowi ogólnopolskiemu, które zapisywane są literami: ï, é (znane też w dawnej polszczyźnie), ë, å (staropolskie á). Ó oznacza w dalszym ciągu głoskę osobną od u. W dialekcie zielonokurpiowskim nie występuje natomiast litera i, wobec czego spółgłoski miękkie ć, ś, ń, ź, dź zapisywane są wyłącznie jako ć, ś, ń, ź, dź. W związku z mazurzeniem nie występuje również litera ż. Nowe zasady pisowni zostały bardzo szybko przyjęte przez Związek Kurpiów i są rozpowszechniane i utrwalane w kolejnych publikacjach po kurpiowsku i na temat dialektu kurpiowskiegohttps://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kurpie&veaction=edit.https://www.dialektologia.uw.edu.pl/index.php?l1=opis-dialektow&l2=dialekt-mazowiecki&l3=kurpie..
Zobacz oddzielne artykuły: Gwara kurpiowska oraz Słownik wybranych nazw i wyrażeń kurpiowskich.
Ważne instytucje mały|Wnętrze RCKK w Myszyńcu mały|Pająk – CKK w Kadzidle Instytucje rządowe i pozarządowe propagujące kulturę kurpiowską to:
Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce
Muzeum Kurpiowskie w Wachu
Skansen Kurpiowski im. Adama Chętnika w Nowogrodzie
Zagroda Kurpiowska w Kadzidle
Regionalne Centrum Kultury Kurpiowskiej im. ks. Władysława Skierkowskiego w Myszyńcu Centrum Kultury Kurpiowskiej im. ks. Mieczysława Mieszki w Kadzidlehttps://kadzidlo.pl/92,centrum-kultury-kurpiowskiej.
Związek Kurpiów – Związek Kurpiów przyznaje corocznie nagrodę „Kurpiki”. Przyznawana jest w dziesięciu kategoriach: Talent, Nauka i pióro, Muzyka i taniec, Twórczość ludowa, Edukacja regionalna, Działalność publiczna, Pracodawca, Promowanie regionu, Budzenie tożsamości i Ochrona dziedzictwa kulturowego. Kurpiki nazywane są kurpiowskimi Oscaramihttps://zwiazekkurpiow.pl/index.php/kurpiki.. Związek Puszczański Kurpiowska Akademia Smyczkowahttps://www.instagram.com/kurpiowska_akademia_smyczkowa/. – placówka edukacyjna, zajmująca się ochroną zanikającej umiejętności gry na skrzypcach utworów kurpiowskich założona przez Pawła Dąbkowskiego.
Wydarzenia kulturalne Podczas wydarzeń kurpiowskich prezentowane są unikalne tradycje, stroje, muzyka, gwara oraz rzemiosło tego regionu. Do najważniejszych wydarzeń kultywujących Kurpiowszczyzny należą:mały|Widowisko „Wesele na Kurpiach” w Kadzidle Jarmark Kurpiowski im. Stanisława Sieruty w Myszyńcu – wydarzenie rozpoczyna się uroczystą mszą świętą w strojach ludowych, po której następuje barwny korowód. Główną częścią jest przegląd artystów ludowych, solistów, kapel i gawędziarzy, mający na celu ochronę autentycznego folkloru kurpiowskiegohttps://rckkmyszyniec.pl/index.php/menu-miodobranie/informacje-ogolne.. Wesele Kurpiowskie w Kadzidle – trzydniowy Festiwal Folkloru Weselnego, który jest inscenizacją sztuki Wesela na Kurpiach ks. Władysława Skierkowskiego, dawnych obrzędów weselnych. Wydarzenie łączy pokazy zespołów z całego świata z lokalnymi tradycjamihttps://kurpiowskiespecjaly.pl/aktualnosci/wesele-kurpiowskie/.. Miodobranie Kurpiowskie – największa impreza folklorystyczna w regionie, organizowana od 1976 r. i nawiązująca do tradycji bartniczych Puszczy Zielonej. Podczas wydarzenia prezentowane są ginące zawody, lokalne przysmaki oraz występy artystyczne. Procesja Bożego Ciała w Myszyńcu – jedna z najbardziej wyjątkowych i barwnych tradycji religijno-ludowych w Polsce, sięgająca 1774 roku. Uczestnicy biorą w niej udział w tradycyjnych, bogato zdobionych strojach kurpiowskich. Procesja Bożego Ciała w Myszyńcu wpisana jest na Krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCOhttps://mazowieckiszlaktradycji.pl/poi-lista/boze-cialo-w-myszyncu/.. Niedziela Palmowa – uroczystość w Łysych, przypadająca na niedzielę poprzedzającą Wielkanoc. Wydarzeniu, od 1969 roku, towarzyszy konkurs na najpiękniejszą palmę. Inicjatorem tego przeglądu był Adam Chętnikhttps://mazowieckiszlaktradycji.pl/artykuly/imprezy-folklorystyczne-i-swieta-na-kurpiach/.. Śladami Kurpiów (Darcie Pierza) – tradycyjne spotkanie mieszkańców nawiązujące do dawnych wieczorów roboczych, połączone ze śpiewem, tańcem, gwarą oraz poczęstunkiem tradycyjnymi wypiekami (np. fafernuchami)https://www.moja-ostroleka.pl/news/darcie-pierza-po-raz-dwudziesty-lelis-znow-zatetnil-kurpiowska-tradycja..
Znane postaci
W kulturze kurpiowskiej ważne postacie to m.in.: Władysław Skierkowski – duchowny katolicki, badacz i popularyzator kultury kurpiowskiej, członek Towarzystwa Naukowego Płockiego. Autor zbioru pieśni kurpiowskich Puszcza kurpiowska w pieśni, sztuki teatralnej Wesele na Kurpiach oraz innych opracowań dotyczących Kurpiów Zielonychhttps://rckkmyszyniec.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=521:puste&catid=2&Itemid=101.. Adam Chętnik – etnograf, muzealnik, działacz społeczny i polityczny. Badacz kultury kurpiowskiej, autor książek poświęconych Kurpiom, założyciel Skansenu Kurpiowskiego w Nowogrodziehttps://www.skansenkurpiowski.pl/adam-chetnik/.. Karol Szymanowski – polski kompozytor, pianista, pedagog i pisarz. Skomponował cykl pieśni na chór mieszany a cappella Sześć pieśni kurpiowskichhttps://culture.pl/pl/dzielo/karol-szymanowski-szesc-piesni-kurpiowskich., Dwanaście pieśni kurpiowskich op. 58 napisanych na głos solowy i fortepian, oraz kantatę, inspirowaną m.in. muzyką kurpiowską, Stabat Mater op. 53. Utwór ten został wykonany na pogrzebie kompozytora w Warszawie, przez Chór i Orkiestrę Polskiego Radia pod dyrekcją Mieczysława Mierzejewskiego. Witold Lutosławski - polski kompozytor, dyrygent, pianista. W 1952 r. skomponował Bukoliki - cykl pięciu fortepianowych miniatur dla dzieci, opartych wyłącznie na melodiach kurpiowskich ze zbioru księdza Władysława Skierkowskiego Puszcza kurpiowska w pieśni. Motywy kurpiowskie pojawiają się także w jego wcześniejszych zbiorach, takich jak Melodie ludowe (1945). poetka Maria Kownacka – polska pisarka, tłumaczka z języka rosyjskiego, redaktorka sztuk scenicznych i słuchowisk radiowych dla dziecihttps://kapica.org.pl/kownacka-maria-ludwika-1894-1982/.. Kultura kurpiowska ma wpływ nie tylko na Polskę, ale także jest znana poza granicami. Wystawiana jest na festiwalach światowych, a także obecna jest w licznych publikacjach i badaniach naukowychhttps://dzieje.pl/dziedzictwo-kulturowe/ksiazka-kurpie-legendy-i-opowiesci-ukazala-po-polsku-i-angielsku.https://repozytorium.upjp2.edu.pl/items/8183090e-8079-4d9e-81c2-ae181088db45/full.https://ostroleka.naszemiasto.pl/jubileusz-zespolu-piesni-i-tanca-kurpie/ar/c15-10106093.. Zespół Pieśni i Tańca Kurpie miał prywatną audiencję u papieża Jan Pawła II w 1988 oraz 1991 roku.
Przypisy
Bibliografia „Kurpie. Antropologiczno-historyczne studium kształtowania się tożsamości mieszkańców Puszczy Zielonej”. Autor: Krzysztof Braun. Wydawnictwo: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Data wydania: 2014.