thumb|Mantra Ahuna Wairja w Aweście według edycji Geldnera.Ahuna Wairja (awestyjskie Ahuna Wairiia, średnioperskie Ahunwar) – najważniejsza mantra zaratusztriańska. Nazwa pochodzi od początkowych słów yaθā ahū vairyō. Tekst mantry znajduje się w Jasnie 27.13 i należy do najstarszych utworów zaratusztriańskichHintze, The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism, s. 32. Ze względu na archaiczność języka, skrótowość i złożoną składnię jej dokładne znaczenie pozostaje przedmiotem sporów badawczych.

Znaczenie Ahuna Wairja należy do czterech najważniejszych mantr zaratusztriańskich, obok Aszem Wohu, Jenghe Hatam i . Trzy pierwsze z nich poprzedzają Gathy w układzie Jasny, natomiast Airjaman Iszja następuje po nich. Według Ahuna Wairja jest prawdopodobnie najstarszą mantrą i stanowiła podstawę praktyki religijnej już w czasach Zaratusztry lub w czasach jego bezpośrednich następców. Według zaratusztriańskiej tradycji formuła ta została wypowiedziana przez Ahurę Mazdę jeszcze przed stworzeniem świata materialnego. Benveniste określa mantrę jako najświętszą formułę modlitewną, która miała zapewniać ochronę i powodzenie wiernym, którzy ją poprawnie recytują.

Ahuna Wairja była i jest ważna w praktyce religijnej – zarówno indywidualnej, jak i zbiorowej. Jest pierwszą modlitwą, której uczy się dzieci, i może być odmawiana przy różnych okazjach, także czynnościach dnia codziennego. Zaleca się jej recytację przy okazji oddawania moczu, odbywania stosunku seksualnego, wchodzenia do domu, obcinania paznokci, picia, kichania, kaszlenia i wielu innych. Mantra towarzyszy liturgiom i ceremoniom, na przykład Jasnie czy . Recytuje się ją także w trakcie rytuałów, na przykład podczas czy .

Zaratusztriański kapłan i uczony podaje, że według tradycji jedna poprawna recytacja Ahuna Wairja odpowiada odśpiewaniu stu Gath, a błędna recytacja jest złym uczynkiem. Celowa niedbałość przy wypowiadaniu formuły jest uznawana za wysoce obraźliwą przez wyznawców zaratusztrianizmu.

Awesta

W relacji do innych tekstów awestyjskich Ahuna Wairja należy do najstarszych zachowanych utworów zaratusztriańskich obok Aszem Wohu, Airjaman Iszja, Jenghe Hatam, Gath i Jasny Siedmiu Rozdziałów. Formuła została spisana w języku staroawestyjskim i ma metrum takie samo jak (rozdziały 28–34 w Jasnie), którą poprzedza i której dała nazwę. Niektórzy badacze interpretują mantrę jako wstęp do Gathy Ahunawaiti i zawartych tam motywów przewodnich, zwłaszcza problemów wyrażonych we fragmencie znanym jako „Lament Bydła”Jasna 29. Bydło, zdaniem badaczy, reprezentuje tutaj stworzenie, przede wszystkim ludzi. W tym fragmencie Jasny Bydło żali się stwórcy na swój ciężki los i prosi o kogoś, kto mógłby je chronić przed zagrożeniami.Skjærvø, The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism, ss. 64 – 65.

Tekst Mantra pojawia się w Jasnie 27.13. W wersji Geldnera tekst mantry brzmi:

W wersji Humbacha są drobne różnice:

Egzegeza Ahuna Wairja była przedmiotem egzegezy już w okresie Młodszej Awesty. Komentarze do mantry znajdują się na przykład w Jasnie 19, wchodzącej w skład tak zwanego Bajan JasztuOkreślenie to ma dwa znaczenia. W pierwszym przypadku chodzi o tę część trzeciego nasku (Bag nask) sasanidzkiej Awesty, której elementy przetrwały w Jasnie 19 – 21. W drugim o czternasty nask sasanidzkiej Awesty. W tym wypadku chodzi o pierwsze znaczenie. Mantra jest przedstawiona jako przekazana Zaratustrze przez Ahurę MazdęHintze, The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism, s. 36. Jasna 19.12 – 14 interpretuje mantrę jako formułę związaną z uznaniem Ahury Mazdy za Pana i Sędziego świata. W tej egzegezie mantra wiąże Ahurę Mazdę z opieką nad dobrymi stworzeniami Istniejące zwierzęta i rośliny dzielono na "dobre" i "złe". Jak zauważa Mary Boyce, zazwyczaj podstawą do takiej klasyfikacji było to, czy dana roślina/ zwierzę jest przydatna dla człowieka i/lub czy wzbudza w nim pozytywne odczucia., w tym ludźmi.

Informacje z Awesty Według Jasny 19 Ahuna Wairja została po raz pierwszy wypowiedziana przez Ahurę Mazdę po stworzeniu Amszaspandów, lecz przed stworzeniem materialnego świata. W tym samym fragmencie Jasny podaje się, że prawidłowa i dokładna recytacja mantry ma zapewniać wiernemu wsparcie i dary Ahury Mazdy. Według tej tradycji Bóg miał przekazać formułę frawaszi Zaratusztry, a Zaratusztra po narodzeniu podzielił się nią z resztą ludzkości.

W Jaszcie 17.20 Aryman przyznaje, że Zaratusztra może go pokonać za pomocą tej mantryDarmesteter (tłumacz), The Zend-Avesta, vol. 2, s. 275. 11.3 opisuje ją jako formułę chroniącą ciało człowiekaDarmesteter (tłumacz), The Zend-Avesta, vol. 1, s. 139. Jasna 57.22 przedstawia ją jako broń Sraoszy. W innych tekstach jest określana jako najskuteczniejsza z mantr, a nawet jako obiekt kultu. W Aweście sasanidzkiej szczególna pozycja Ahuna Wairja była wyrażona symbolicznie przez układ nasków. Według Denkardu było ich 21, po jednym na każde słowo mantryMacuch, The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism, s. 290. Denkard podaje także, że w 21 słowach formuły zawarte jest całe nauczanie MazdyVevaina, The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism, s. 226. W Aweście sasanidzkiej aż cztery naski zawierały rozdziały poświęcone objaśnieniu Ahuna Wairji.

Późniejsza tradycja W późniejszej literaturze zaratusztriańskiej Ahuna Wairja była traktowana jako formuła szczególnie skuteczna przeciw dewom, a także chroniąca życie i majątek wiernych. W Bundahisznie została powiązana ze zwycięstwem Ahury Mazdy nad Arymanem, po którym ten drugi zapadł w letarg na trzy tysiące lat. W tradycji średnioperskiej bywała utożsamiana z samą religią, ponieważ jako przedwieczna modlitwa miała zawierać najważniejszą treść zaratusztrianizmu.

Interpretacje Mills , podobnie jak wielu innych badaczy, był zdania, że Ahuna Wairja jest związana z Gathami, szczególnie Jasną 29.6, gdzie pojawia się motyw braku ahū i ratu. Mills widział w Ahuna Wairji formułę moralno-rytualną o wyborze właściwego ahū i ratu, o uczynkach wykonywanych dla Mazdy z dobrej intencji oraz o królewskiej władzy Ahury, której praktycznym znakiem jest opieka nad ubogimi. Nie czytał jej jako tekstu o Zaratusztrze, tylko jako zwartą formułę o prawie, dobrym umyśle, uczynkach dla Mazdy i władzy Ahury.

Mills mocno korzystał z wcześniejszych przekładów – średnioperskiego i sanskryckiego. Nie traktował ich jako ostatecznie rozstrzygających. Uważał, że są niedoskonałe, lecz bardzo cenne, bo zachowują najstarsze ślady egzegezy i sposoby w jakie przez lata rozumiano mantrę. Podkreślał, że tekst średnioperski nie jest „zepsuty” bardziej niż inne podobne komentarze i że prawie każde użyte tam słowo zachowywało jakąś poprawną ideę źródłową.

Mills tłumaczył formułę następująco:

Benveniste Benveniste uważał, że Ahuna Wairja jest ściśle związana z Jasną 29, w której Dusza Bydła szuka ahū i ratu, które rozumiał jako opiekuna oraz autorytet zdolny zapewnić stworzeniu ochronę. Egzegezę z Jasny 19 uważał za ciekawą, ale późniejszą i nieoddającą pierwotnego znaczenia mantry. W Jasnie 29.6 Dusza Bydła uzyskuje odpowiedź, że w tej chwili nie ma dla niej ani ahū, ani ratu. Ahuna Wairja ma natomiast jakoby wskazywać, że teraz już jest i jest to Zaratusztra.

Benveniste rozumiał drugi wers jako informację, że Zaratusztra poświęca Mazdzie swoje życie i czyny, a dokładniej czyny wynikające z dobrego umysłu. „Dobry Umysł” nie oznacza tu według niego Wohu Manaha jako Amszaspanda, lecz umysł samego Zaratusztry, jakość myślenia i źródło jego działania. Trzeci wers interpretował jako stwierdzenie, że władza Zaratusztry jako ahū i ratu jest sprawowana dla Ahury Mazdy, a Zaratusztra zostaje ustanowiony pasterzem drəgu/drigu, czyli ludzi ubogich, pokornych i potrzebujących boskiej opieki.

Benveniste tłumaczył formułę następująco:

Ostatecznie Benveniste uznał, że Ahuna Wairja jest bardziej formułą ochronną niż wyznaniem wiary: wierny, będący w sytuacji drəgu/drigu, znajduje w Zaratusztrze swojego ahū i przez niego otrzymuje opiekę Mazdy.

Duchesne-Guillemin odrzucił interpretację, według której modlitwa dotyczy Zaratusztry. Jego zdaniem ahū to nie mianownik od „Pan”, tylko forma aŋhu- oznaczającego „istnienie, życie, świat”. Ratuš natomiast nie jest osobą, tylko czynnością/funkcją: „sądem”, „rozstrzygnięciem” lub „zdolnością sądzenia”. Ten sąd dotyczy czynów świata i jest zgodny z Aszą. Xšaθrəm Duchesne-Guillemin rozumiał jako władzę/panowanie, drugi element inwestytury, obok prawa do osądu.

Zdaniem Duchesne'a-Guillemina nie chodzi o Zaratusztrę, ale o Ahurę Mazdę. W tej interpretacji tekst mantry ma charakter teologiczny i jest swoistym credo, opisującym relację między Ahurą Mazdą i stworzeniem. Ma w nim chodzić o ustanowienie Mazdy panem świata, powierzenie mu prawa do sądzenia oraz uznanie go za opiekuna potrzebujących. Powierzającymi mają być Amszaspandowie.

Duchesne-Guillemin tłumaczył formułę następująco:

Gershevitch odrzucał odnoszenie ahū i ratu do Zaratusztry. Uważał przy tym, że końcowe „którego dali jako pasterza ubogim” odnosi się raczej do Ahury Mazdy. Według niego trzy wersy Ahuna Wairji odpowiadają na pytanie: „co ma zostać wybrane?”. Odpowiedź brzmi: ahū, ratu oraz władza Ahury Mazdy nad światem.

Gershevitch tłumaczył formułę następująco:

Hinz uważał, że Ahuna Wairja jest tekstem późniejszym niż sam Zaratusztra, napisanym w dialekcie gathyckim, a więc świadomie archaizującym. Punktem wyjścia dla Hinza jest, podobnie jak u Benveniste’a, związek pierwszego wersu z Jasną 29, gdzie mowa o braku ahū i ratu dla cierpiącego stworzenia. W Jasnie 29 Ahura Mazda stwierdza, że nie ma dla stworzenia „mistrza” (tak Hinz rozumie ahū) ani „rozsądzającego” (tak Hinz rozumie ratu).

W mantrze wspólnota ogłasza, że ktoś taki został znaleziony — jest to Zaratusztra. Hinz tłumaczy pierwszy wers w myśl założenia, że Zaratusztra jest upragnionym mistrzem i rozsądzającym. W dalszej części Hinz rozumie Zaratusztrę jako tego, który sprawia, że dla Mazdy dokonywane są pobożne czyny wypływające z Dobrego Umysłu. Wohu Manah oznacza tu zarazem Amszaspanda, przez którego Zaratusztra otrzymał objawienie, oraz dobre, pobożne nastawienie człowieka.

Hinz tłumaczył formułę następująco:

Insler również wychodził od związku z Jasną 29. U Inslera ahū oznacza „Pana”, ratuš — „sąd” lub „rozstrzygnięcie”, vairyō ma sens powinności – „musi być wybrany”, a aṣ̌āt̰ hacā znaczy „zgodnie z Ašą”. Insler interpretował Ahuna Wairję jako modlitwę wspólnoty zaratusztriańskiej, której głównym tematem jest wybór właściwego Pana i właściwego sądu zgodnego z Aszą. W tym wyborze fałszywi bogowie zostają odrzuceni, a wierny wybiera panowanie i osąd Ahury Mazdy. Druga część modlitwy mówi według niego o regule czynów wynikających z dobrego myślenia. Nie chodzi tu o czyny Wohu Manah jako jazaty, lecz o czyny wypływające z dobrego myślenia.

Zdaniem Inslera modlitwa nie jest tekstem samego Zaratusztry, lecz powstała po jego śmierci w kręgu bezpośrednich następców. Miała służyć jako krótka formuła streszczająca podstawowe nauki manthrana: tylko prawdziwy Pan, czyli Ahura Mazda, i tylko sąd zgodny z prawdą mają być wybrane. Właściwe działanie człowieka ma wypływać z dobrego myślenia, a wspólnota wiernych powierza się boskiemu porządkowi.

Insler tłumaczył formułę następująco:

Boyce Mary Boyce uważała, że autorem mantry był sam Zaratusztra. Wskazuje na to podobieństwo do języka użytego w Gathach. Zgadzała się też, że znaczenie formuły jest trudne do zrozumienia. Jej zdaniem drəgu/drigu, które pojawia się w tekście w formie drigubyō nie oznacza dosłownie osoby ubogiej czy potrzebującej. Interpretowała je ona jako „prawdziwy wyznawca wiary głoszonej przez Zaratusztrę, pokorny i pobożny człowiek, wyznawca Mazdy, który całkowicie się mu powierza”.

Boyce tłumaczyła formułę następująco:

Humbach