Mopane (Colophospermum mopane (J.Kirk ex Benth.) J.Kirk ex J.Léonard) – gatunek drzew i krzewów z monotypowego rodzaju Colophospermum J.Léonard z rodziny bobowatych. Występuje w środkowo-południowej Afryce, gdzie w strefie suchych sawann i suchych lasów tworzy formacje zwane „lasami mopane”. Jest jednym z najważniejszych pod względem ekonomicznym i ekologicznym drzew południowej Afryki. Ma szeroki zakres zastosowań i ogromne znaczenie gospodarcze na obszarach, gdzie występuje. Dostarcza cennego drewna, szeroko stosowanego do budowy chat, ogrodzeń i kraali. Uchodzi za źródło najlepszego drewna opałowego w Afryce. Jest rośliną żywicielską larw motyli z rodziny pawicowatych (), często nazywanych „robakami mopane”, stanowiących przysmak i istotny zasób ekonomiczny południowej Afryki. Mopane zawiera związki bioaktywne o właściwościach prozdrowotnych i jest stosowane w leczeniu lub łagodzeniu różnych dolegliwości i chorób ludzi oraz innych zwierząt na całym obszarze występowania tego gatunku. Drzewo odgrywa też istotną rolę w kulturze i wierzeniach ludów tubylczych południowej Afryki.
Zasięg geograficzny Colophospermum mopane jest szeroko rozpowszechnione w subtropikalnych regionach południowej Afryki. Zasięg występowania gatunku rozciąga się od południowej Angoli i północnej Namibii przez północną Botswanę i Zimbabwe po południowy i środkowy Mozambik, a także od Prowincji Północno-Zachodniej Republiki Południowej Afryki do doliny Luangwa w Zambii i środkowego Malawi.
Występuje głównie w szerokich, płaskich dolinach rzek Limpopo, Zambezi, Okawango, Kunene, Shire i Luangwa.
Formacje roślinne zdominowane przez mopane zajmują powierzchnię 550 tys. km², jednak obszar, na którym występuje, jest większy i szacowany na ponad 1280 tys. km².
Morfologia Pokrój Występuje w różnych formach, w zależności od lokalnych warunków środowiskowych. W wilgotniejszych siedliskach wyrasta w drzewa o długich, smukłych, cylindrycznych pniach o średnicy 40–70 cm (u dużych okazów może osiągnąć 1 m), z wąską, wysoko osadzoną, gęstą koroną o rozpiętości do 8 m. W tej formie wyrasta na wysokość zwykle 5–14 metrów (w bardzo sprzyjających warunkach może osiągnąć 22 metrów). Bardziej powszechne, występujące na obszarach suchszych, są niskie formy, o wysokości około 1–2 metrów. W formie krzewiastej osobnik wytwarza około 10 do 15 odrostów, rozgałęzienia zaczynają się nisko, a tworzenie krótkich pędów zwiększa się wraz z pogarszającymi się warunkami wzrostu. Gładka kora młodych drzew ciemnieje z wiekiem do ciemnobrązowej lub ciemnoszarej, rozwijając charakterystyczne, głębokie, pionowe bruzdy.
Korzenie System korzeniowy jest zazwyczaj płytki, sięgając około 30–120 cm głębokości, rzadko do 200 cm, ale bardzo rozległy i dobrze przystosowany do suchych warunków. Korzenie boczne są dobrze rozwinięte, a czasami występuje korzeń palowy, który zamiera wraz ze wzrostem drzewa. Drobne korzenie są endomikoryzowe.
Liście Opadające, czasami pozostające na drzewie na początku pory suchej. Naprzemianległe, pierzaste liście składają się z jednej pary nagich listków, każdy o długości około (3–)4,5–9(–12) cm i szerokości (1,4–)2,5–5(–6) cm, często przyrównywane są do skrzydeł motyla. Między listkami obecny jest siedzący wyrostek, będący silnie zredukowanym trzecim listkiem, o długości do 5 mm. Boczne listki są połączone przegubowo u nasady, asymetryczne, o kształcie zbliżonym do trójkąta (opisywane jako półsercowato-jajowate). Wewnętrzny brzeg listków jest lekko wypukły (górna połowa listka) do wklęsłego (dolna połowa listka), zewnętrzny brzeg jest sercowaty lub ścięty u nasady i silnie wypukły, ostry lub tępy na wierzchołku. Listki składają się i zwisają w dół pod wpływem intensywnego słońca lub niedoboru wody. Młode liście są czerwonobrązowe i błyszczące, później górna powierzchnia staje się błyszcząca i ciemnozielona, a dolna jaśniejsza i matowa. Dorosłe liście stają się skórzaste. Przed opadnięciem zmieniają kolor na matowobrązowy. Użyłkowanie listków jest łukowate i składa się z 7–12 wydatnych nerwów wyrastających z miejsca przyczepu blaszki. Ogonek liściowy ma (0,6–)1,5–4(–4,8) cm długości i jest nagi. Na blaszce liściowej, która po roztarciu wydziela zapach terpentyny, znajdują się liczne, rozproszone, przezroczyste gruczoły. Przylistki mają do 5 mm długości i 3,5 mm szerokości, jajowaty kształt i szybko opadają.
Kwiaty Niepozorne, długości około 0,5 cm, zebrane w smukłe grono lub wiechę, o długości do 7 cm. Szypułki mają długość 4–8 mm. Podsadki są drobne. Pąki kwiatowe kuliste, średnicy 3–4 mm. Cztery działki kielicha są zielonkawobiałe lub zielonkawożółte, odgięte, dwa zewnętrzne mają wielkość mniej więcej 6×5 mm, a dwa wewnętrzne mniej więcej 5,5×4,5 mm. Korona kwiatu nieobecna. Pręcików jest 20–25, z wolnymi, nitkowatymi nitkami, o długości do 6 mm. Pylniki mają 2,5–3 mm długości. Zalążnia jest spłaszczona, naga, jednokomorowa oraz jednozalążkowa i ma mniej więcej 2 mm długości. Szyjka słupka położona jest bocznie i zwieńczona rozszerzonym znamieniem.
Owoce Spłaszczone, żółtawobrązowe, nerkowate lub skośnie półkoliste, lekkie, niepękające strąki o długości (2–)3,5–6 cm i szerokości 2–3,2 cm, z licznymi gruczołami żywicznymi na powierzchni, z jasnobrązowymi, papierzastymi klapkami. Każdy strąk zawiera jedno nasiono, które jest duże, spłaszczone, jasnobrązowe, zazwyczaj nerkowate i pofałdowane, z licznymi drobnymi, lepkimi, czerwonawymi gruczołami żywicznymi. Wzdłuż obwodu nasienia obecna jest osnówka, powstała częściowo ze sznureczka i częściowo z osłonki. Jest ona obficie zaopatrzona w wiązki przewodzące oraz w kanał powietrzny, który tworzą wysoce wydajny system transportu wody podczas imbibicji, ułatwiając uwalnianie się nasion z niepękających owoców.
Anatomia thumb|Mopane w porze suchej thumb|Pierzasty liść mopane thumb|Kwiaty mopane thumb|Strąk mopane thumb|Nasiono mopane Liście Blaszka liściowa o grubości 148–248 μm i budowie symetrycznej grzbietowo-brzusznej, miękisz palisadowy występuje po obu stronach liścia. Drobne żyłki głównie z licznymi włóknami towarzyszącymi. W komórkach epidermy niewidoczne rafidy i włoski. Naskórek abaksjalnie (odosiowo) niebrodawkowany. Komórki naskórka w przestrzeni nieużyłkowanej o zmiennym kształcie – od trójkątnego do pięciokątnego, nad żyłkami większe i mniej więcej prostokątne, na przekroju poprzecznym kwadratowe do peryklinalnie wydłużonych, bardzo sporadycznie okrągłe. Komórki epidermy adaksjalnej (doosiowej) wyraźnie większe niż abaksjalnej. Zewnętrzne ściany komórkowe peryklinalne wypukłe z powodu kutynizacji, antyklinalne proste. Ściana zewnętrzna prawie całkowicie skutynizowana, obecne są komórki śluzowe, lekko wybrzuszone w palisadę. Mezofil zróżnicowany w palisadę i gąbczasty miękisz. Palisada dwuwarstwowa, warstwa adaksjalna silniej rozwinięta niż warstwa abaksjalna, z komórkami dłuższymi i cieńszymi. Miękisz gąbczasty, 2- lub 3-warstwowy, komórki o nieregularnym kształcie i wielkości, gęsto ułożone z małymi przestrzeniami międzykomórkowymi, bez pięter. W miękiszu obecne są złogi garbników i druzy szczawianu wapnia. Duże jamy wydzielnicze, położone poniżej powierzchni abaksjalnej i adaksjalnej, wyścielone warstwą nabłonka cienkich komórek miękiszowych. Wiązki przewodzące okrągłe na przekroju, z 5–7 promienistymi rzędami ksylemu, otoczone włóknistą osłonką. Drobne żyłki (częściowo) otoczone osłonką włókien, z wyraźnymi komórkami łyka, bardzo małymi, nieobecnymi w najmniejszych żyłkach. Główne żyłki lekko uniesione odosiowo i doosiowo od powierzchni liścia, średnica grzbietowo-brzuszna 200–430 μm, szerokość 158–340 μm w środkowej części przeciętnego listka. Kutykula równomiernie pogrubiona obustronnie. Komórki epidermy żyłek mniejsze niż blaszki liściowej. Między naskórkiem a wiązką przewodzącą obecne są od jednej do trzech warstw komórek mezofilu skupionych podepidermalnie. Często obecne są złogi garbnikowe i druzy. Aparaty szparkowe paracytyczne, losowo rozproszone na areolach doosiowo i odosiowo, nieobecne nad głównymi żyłkami, ale obecne nad żyłkami mniejszymi. Pary komórek przyszparkowych nieznacznie uniesione ponad poziom naskórka, otoczone przez 5–7 niespecjalistycznych komórek, z których jedna (lub więcej) jest sporadycznie dzielona z sąsiednimi aparatami szparkowymi. Aparaty szparkowe wokół gruczołów są mniejsze. Duże wypotniki występują rzadko.
Ziarna pyłku Egzyna ziaren pyłku o powierzchni siateczkowatej. Ziarna pyłku wieloporowate.
Owoce We wczesnych stadiach rozwoju owocu 3–5 najbardziej wewnętrznych warstw miękiszu mezofilu, otaczających wewnętrzną epidermę, różnicuje się w małe, cienkościenne komórki miękiszu, które znacznie różnią się rozmiarem od większych, zewnętrznych komórek. Małe komórki miękiszu z czasem różnicują się w kilka warstw kolenchymy. W późniejszym etapie najbardziej wewnętrzne komórki miękiszowe, znajdujące się obok warstw kolenchymy, różnicują się w sklerenchymę. Gdy strąk dojrzewa, ściany komórkowe miękiszu mezokarpu stają się pogrubione i zdrewniałe, podczas gdy warstwa kolenchymatyczna staje się częściowo zdrewniała. Zewnętrzna epiderma dojrzałych strąków składa się z komórek o grubych, zdrewniałych i skutynizowanych ścianach. Mezofil w pełni rozwiniętych strąków składa się z zewnętrznej warstwy komórek o zdrewniałych ścianach oraz wewnętrznej warstwy składającej się z trzech lub czterech warstw komórek o niezdrewniałych ścianach. Strefa niezdrewniała jest ograniczona przez warstwę sklerenchymatyczną, która powstała z wewnętrznych warstw mezofilu, ograniczoną przez kolejną warstwę sklerenchymatyczną, która powstała z zewnętrznych warstw kolenchymy. Ściany wewnętrznych warstw kolenchymy pozostają niezdrewniałe. Pomiędzy strefą sklerenchymatyczną i niesklerenchymatyczną pierwotnych warstw kolenchymy znajduje się strefa przejściowa, w której ściany wtórne są obecne, ale są niezdrewniałe lub w różnych stadiach zdrewnienia. Wewnętrzne warstwy sklerenchymy owocni prawdopodobnie pełnią funkcję ochronną. Wewnętrzne warstwy kolenchymy mogą przyczyniać się do otwierania owoców w warunkach suchych. Najczęściej jednak owoc otwiera się, gdy pęczniejące nasiono rozchyla klapy owocu.
Budowa nasion nie jest typowa dla roślin strączkowych. Cienkościenna i niezdrewniała łupina jest wysoce przepuszczalna dla wody i nie zawiera charakterystycznych makrosklereidów („komórek Malpighiego”) ani innych elementów sklerenchymatycznych. Komórki osnówki zawierają substancje gumopodobne lub śluzowate, które znacznie pęcznieją w kontakcie z wodą.
Drewno Granice słojów rocznych są zazwyczaj wyraźnie widoczne, choć u niektórych osobników mogą być zatarte lub całkowicie nieobecne. Drewno twardzielowe ma barwę różnych odcieni brązu i jest ciemniejsze od drewna bielastego. Twardziel fluoryzuje na żółtozielono, podobnie jak jego wodne i alkoholowe ekstrakty.