Jan Zakrzewski (ur. 1796Dokładne miejsce urodzenia Zakrzewskiego nie jest znane. Mieczysława Adrianek podała, że urodził się na Podlasiu: W nowszym opracowaniu Instytutu Badań Literackich PAN informację tę sformułowano ostrożniej: , zm. w 1847 w Wilnie) – polski nauczyciel, autor podręczników szkolnych z zakresu języka i literatury polskiej oraz bibliograf, absolwent Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego. Opracował cykl Wypisów polskich, wydał Pamiętniki Samuela Maskiewicza i gromadził materiały bibliograficzne oraz historycznoliterackie.

Życiorys W latach 1815–1819 studiował na Wydziale Literatury i Sztuk Wyzwolonych Uniwersytetu Wileńskiego. Uczestniczył w seminarium filologicznym Gotfryda Ernesta Groddecka. Studia ukończył ze stopniem kandydata filozofii, po czym podjął pracę nauczyciela. Pierwszą posadę otrzymał w szkole powiatowej w Międzybożu. Około 1827 został nauczycielem wymowy i poezji w gimnazjum w Winnicy, a po około roku przeniósł się do Wilna, gdzie otrzymał etat w miejscowym gimnazjumW Encyklopedii ogólnej wiedzy ludzkiej podawano także Warszawę jako miejsce pracy Zakrzewskiego. Mieczysława Adrianek zwróciła uwagę na brak jego nazwiska w urzędowych spisach nauczycieli Okręgu Naukowego Warszawskiego z lat 1839–1870 i uznała tę informację za mało prawdopodobną. . W okresie studiów przyjaźnił się z Józefem Jeżowskim, Franciszkiem Malewskim i Janem Sobolewskim, związanymi ze środowiskiem filomatów. Z seminarium Groddecka znał również Adama Mickiewicza. Zmarł w Wilnie w 1847, w wieku około 51 lat.

Dokładne miejsce urodzenia Zakrzewskiego pozostaje nieustalone. Adrianek podawała Podlasie, natomiast w Nowej Panoramie Literatury Polskiej określono Podlasie jako prawdopodobny region jego urodzenia. Zachowane wiadomości o rodzinie są skąpe. Jego brat Stanisław studiował medycynę, figurował w spisie członków filaretów i 12 lutego 1822 został przyjęty do Związku Zielonego.

Działalność dydaktyczna i wydawnicza Zakrzewski zajmował się przygotowywaniem podręczników do nauki języka i literatury polskiej. W latach 1831–1832 wydał cztery zbiory wypisów dla szkół Wileńskiego Okręgu Naukowego: Wypisy polskie z celniejszych pisarzów zebrane dla użytku szkół powiatowych, cz. I (1831), Wypisy polskie dla użycia klasy drugiej szkół powiatowych prozą i wierszem zebrane i ułożone (1832), Wypisy polskie dla użycia klasy trzeciej szkół powiatowych prozą i wierszem zebrane i ułożone (1832) oraz Wypisy polskie w różnych gatunkach poezji z celniejszych poetów dla użytku młodzieży zebrane i ułożone, cz. I (1831). Planował przygotowanie siedmiu zbiorów odpowiadających siedmiu klasom, lecz zamierzenia tego nie zrealizował.

Po powstaniu listopadowym władze oświatowe Królestwa Polskiego dopuściły jego Wypisy polskie do użytku szkolnego pod warunkiem pomijania podczas nauczania wielu utworów o treściach uznawanych za patriotyczne lub społeczne. W 1834 w Warszawie ukazały się przerobione wydania dla klas pierwszej, drugiej i trzeciej szkół obwodowych i gimnazjalnych. Według Adrianek wydano je prawdopodobnie bez zgody i udziału Zakrzewskiego. W latach 1835–1836 wydał w Wilnie trzytomowe Wypisy polskie dla płci żeńskiej, zawierające we trzech tomach wszystkie gatunki prozy i poezji, przeznaczone do kształcenia dziewcząt i wykorzystywane w nauczaniu domowym.

W 1838 w Wilnie nakładem i drukiem Teofila Glücksberga ukazały się przygotowane przez Zakrzewskiego Pamiętniki Samuela Maskiewicza. Podstawą edycji był rękopis z biblioteki Chreptowiczów w Szczorsach. Znajdujące się w nim luki Zakrzewski uzupełniał, tłumacząc odpowiednie fragmenty z rosyjskiego wydania Mikołaja Ustriałowa; wraz z nimi do polskiego wydania przeszła część błędów rosyjskiej edycji.

Równolegle gromadził materiały bibliograficzne i historycznoliterackie. Sporządził cztery obszerne tomy wypisów z twórczości polskich prozaików i poetów, ułożonych chronologicznie i według gatunków, uzupełniając je wiadomościami o życiu i pismach autorów. Pracował także nad Rysem historii literatury polskiej, wzorowanym na dziele rosyjskiego autora Nikołaja Grecza, wykorzystując periodyzację zaczerpniętą z Historii literatury polskiej Feliksa Bentkowskiego. Pracy tej nie ukończył. Przygotowywał do druku utwory Kaspra Miaskowskiego i Andrzeja Zbylitowskiego, posiadał rękopisy Franciszka Karpińskiego oraz zbierał niepublikowane pisma Stanisława Trembeckiego.

Znaczenie historyczne Podręczniki Zakrzewskiego są źródłem do badań nad nauczaniem języka i literatury polskiej w szkołach pierwszej połowy XIX wieku, wykorzystywanymi wówczas materiałami dydaktycznymi oraz repertuarem tekstów przeznaczanych dla uczniów. W Wypisach polskich w różnych gatunkach poezji z 1831 zamieścił trzy utwory Mickiewicza: Powrót taty, Świteź i Trzech Budrysów, wraz z przychylną charakterystyką twórczości poety. Należał tym samym do pierwszych autorów podręczników szkolnych wprowadzających utwory Mickiewicza wraz z pozytywną oceną jego twórczości.

Przypisy

Linki zewnętrzne Pamiętniki Samuela Maskiewicza (Wilno 1838), wydanie przygotowane przez Jana Zakrzewskiego – Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa

Kategoria:Polscy autorzy podręczników szkolnych Kategoria:Polscy bibliografowie Kategoria:Polscy nauczyciele języka polskiego Kategoria:Absolwenci i studenci Cesarskiego Uniwersytetu Wileńskiego Kategoria:Ludzie związani z Wilnem (Imperium Rosyjskie) Kategoria:Urodzeni w 1796 Kategoria:Zmarli w 1847