Pithecellobium dulce (Roxb.) Benth. – gatunek rośliny z podrodziny brezylkowych w rodzinie bobowatych. Naturalnie występuje w Ameryce, na obszarze od Meksyku do Peru i Gujany Francuskiej. Introdukowany do Afryki, Azji i Oceanii. Uprawiany oraz wykorzystywany spożywczo i medycznie.
Zasięg geograficzny Rodzimy zasięg tej rośliny ogranicza się do neotropików, obejmując Meksyk, całą Amerykę Centralną oraz północną część Ameryki Południowej, gdzie sięga od Kolumbii i Gujany przez Wenezuelę po Peru. Introdukowano ją w niemal w całej strefie międzyzwrotnikowej świata. Występuje w południowych Stanach Zjednoczonych (Teksas i Floryda), na Karaibach, w Afryce Subsaharyjskiej i na jej wschodnim wybrzeżu (od Senegalu po Zimbabwe, z enklawami w Egipcie i Dżibuti), na Półwyspie Arabskim, w Azji Południowej (od Pakistanu po Indochiny), na archipelagu Malajskim, Australazji (Nowa Gwinea, Nowa Kaledonia) oraz na licznych wyspach Pacyfiku – od Hawajów po Fidżi i Wyspy Marshalla.
Morfologia thumb|left|Pithecellobium dulce Pokrój Wiecznie zielony krzew lub drzewo, o wysokości 4–15 m. Gałęzie często zwisłe. Młode gałązki omszone, uzbrojone ciernistymi przylistkami o długości do 12 mm. Kora gładka, szara do brązowej.
Korzenie Roślina posiada głęboki palowy system korzeniowy, któremu towarzyszą rozległe korzenie boczne. Roślina wchodzi w symbiozę z bakteriami brodawkowymi.
Liście Liście podwójnie pierzaste. Ogonek liściowy długości 0,3–2,8 cm, rzadziej do 5 cm, z parą osadek. Osadki długości 1–2,5 cm, z parą siedzących listków. W miejscu połączenia osadek z listkami obecne są gruczoły. Listki niesymetrycznie eliptyczne do jajowato-eliptycznych, długości 0,7–5 cm i szerokości 0,3–2,3 cm, nagich lub nieco owłosionych, wierzchołkowo zaokrąglonych, wciętych lub zaostrzonych.
Kwiaty Zielonkawobiałe, kremowe lub żółte, wyrastające w małych główkach o średnicy do 1 cm, zebranych w groniasty lub wiechowaty kwiatostan. Kielich kwiatowy lejkowaty, kutnerowaty, wielkości 1–1,5 mm. Korona kwiatu omszona, wielkości 3–6 mm, o płatkach złączonych poniżej środka. Liczne (około 50) pręciki zrośnięte w rurkę u nasady. Szyjka słupka nitkowata.
Owoce Po dojrzeniu różowawoczerwone, czerwonawe do czarnobrunatnych, spiralnie skręcone (tworzące helisę) strąki, o długości 10–12,5 cm i szerokości 2–3 mm. Nasiona od 5 do 9 jajowatoeliptyczne, ciemnobrunatne, błyszczące, średnicy 1,5 cm, otoczone mięsistą, białą do czerwonawej osnówką.
Biologia i ekologia thumb|Cierniste przylistki Pithecellobium dulce thumb|Podwójnie pierzasty liść Pithecellobium dulce thumb|Kwiaty Pithecellobium dulce thumb|Strąk Pithecellobium dulce thumb|Pękający strąk Pithecellobium dulce z widocznymi osnówkami nasion Rozwój Kwiaty są zapylane przez szeroką gamę owadów, głównie pszczoły. Nasiona rozsiewają ptaki, a także rudawka wielka (w Indiach), sifaka biała, i lemur katta (na Madagaskarze).
Siedlisko Suche, zarośnięte lub słabo zalesione równiny lub zbocza wzgórz, często nadmorskie zarośla, na wysokości od poziomu morza do 500 m n.p.m.
Cechy fitochemiczne Liście Pithecellobium dulce zawierają kilka związków bioaktywnych, do których należą: , galaktitol, , , kwercetyna i afzelina. W owocach obecne są między innymi naryngenina, kwercytyna, rutyna, kwas galusowy, stygmasterol, , , , , kwas palmitynowy i . Analiza ekstraktu z nasion wykazała obecność kilku saponin, w tym , oraz dulcyny, poza tym nasiona zawierają lipidy, fitosterole, fosfolipidy i polisacharydy. W korze obecne są , stygmasterol, α-spinasterol i .
Kora zawiera substancje drażniące, które mogą prowadzić do infekcji oczu.
Interakcje międzygatunkowe Wchodzi w mykoryzę arbuskularną z , , , .
Genetyka Liczba chromosomów 2n wynosi 26.
Nazewnictwo Etymologia nazwy naukowej Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckich słów pithekos (małpa) i ellobium (kolczyk) i odnosi się do kształtu strąków. Epitet gatunkowy dulce, oznacza po łacinie „słodki” i odnosi się do słodkiego smaku osnówki otaczającej nasiona.
Nazwy zwyczajowe W języku hiszpańskim nazywana guamuchil, guama americano, w arabskim showkat madras, w chińskim niu ti dou, w hindi wilajati babul, wilajati imli, dźangle dźalebi, w języku filipińskim camachile, natomiast w języku angielskim manila tamarind lub madras thorn.
Synonimy nomenklaturowe Albizia dulcis (Roxb.) F.Muell. Feuilleea dulcis (Roxb.) Kuntze Inga dulcis (Roxb.) Willd. Mimosa dulcis Roxb. Zygia dulcis (Roxb.) A.Lyons
Synonimy taksonomiczne Acacia obliquifolia M.Martens & Galeotti Feuilleea bertolonii (Benth.) Kuntze Inga camatchili Perr. Inga javana DC. in Prodr. 2: 436 (1825) Inga lanceolata Blanco Inga leucantha C.Presl Inga nitens M.Martens & Galeotti Inga pungens Humb. & Bonpl. ex Willd. Mimosa monilifera Bertol. Mimosa pungens Poir. Pithecellobium bertolonii Benth. Pithecellobium littorale Britton & Rose ex Record
Znaczenie użytkowe thumb|Strąki i osnówki Pithecellobium dulce Rośliny spożywcze Owoce Pithecellobium dulce są jadalne i uważane za dobre źródło niezbędnych minerałów i witamin.
Cały owoc P. dulce, łącznie z łuską i nasionami, zawiera łącznie 33 kcal w 100 g, witaminy (witaminę A [25 IU], B1 [0,10 mg], B2 [0,4 mg], B3 [0,2 mg], kwas askorbinowy [56 mg], β-karoten [5 µg]) i minerały (wapń [5 mg], fosfor [18 mg], żelazo [0,2 mg], sód [8 mg] i potas [93 mg]).
Nasiona zawierają 25–32% białka, będącego bogatym źródłem aminokwasów, takich jak leucyna (2,4%) i tyrozyna (4,7%). Mąka z nasion jest bogata w tłuszcze, białka i minerały, takie jak miedź, żelazo, magnez, fosfor, potas i cynk
Słodka osnówka nasion jest spożywana na surowo, prażona lub dodawana do agua fresca lub atole. Osnówki są bogate w węglowodany i białka.
Rośliny lecznicze Liście Pithecellobium dulce były stosowane jako tradycyjny środek na różne dolegliwości, w tym zaburzenia jelitowe, bóle zębów i ból ucha oraz jako środek nawilżający skórę. Badania nad ekstraktem z liści P. dulce wykazały, że posiada on szereg istotnych właściwości biologicznych, takich jak działanie przeciwcukrzycowe, przeciwzapalne, antyoksydacyjne, przeciwgruźlicze, depresyjne na ośrodkowy układ nerwowy, przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, przeciwbólowe, hamujące α-glukozydazę i α-amylazę, larwicydalne, jajobójcze, przeciwrobacze, przeciwbiegunkowe, hipolipidemiczne i neurofarmakologiczne. Poza tym ekstrakt z liści hamuje aktywność acetylocholinoesterazy, zmniejsza poziom dopaminy, noradrenaliny i oraz zwiększa poziom acetylocholiny i glutationu, znajdując zastosowanie w łagodzeniu skutków choroby Alzheimera.
Badania nad ekstraktami z owoców P. dulce wykazały, że posiadają one szereg właściwości farmakologicznych, w tym przeciwcukrzycowe, antyoksydacyjne, gastroprotekcyjne, przeciwzapalne, hepatoprotekcyjne, kardioprotekcyjne, przeciwbakteryjne i hamujące pompy protonowe.
Nasiona P. dulce od dawna są stosowane jako tradycyjny środek na wrzody żołądka. Wykazują one szereg istotnych zastosowań terapeutycznych, w tym działanie przeciwwrzodowe, przeciwgrzybicze, przeciwjadowe, przeciwcukrzycowe, antyoksydacyjne, larwobójcze i jajobójcze.
Napary z kory stosowane były na czerwonkę, zapalenie skóry, choroby dziąseł, ból zęba oraz na zapalenie oczu. Proszek ze zmielonej kory nakłada się na użądlenie przez skorpiona. W badaniach kora wykazuje działanie przeciwcukrzycowe, przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe i hepatoprotekcyjne.
Korzenie były stosowane jako tradycyjny lek przeciwko czerwonce. Analiza farmakologiczna ekstraktu z korzenia wykazała działanie poronne i estrogenne.
Drewno Główne gałęzie drzewa są często wykorzystywane do budowy słupów do domów ze względu na ich wytrzymałość i elastyczność, a także łatwość obróbki i gładką powierzchnię.
Agroleśnictwo Drzewa są wykorzystywane do tworzenia żywopłotów, ochrony małych upraw przed silnymi wiatrami oraz do agroleśnictwa na atolach. Przy regularnym przycinaniu drzewo tworzy gęsty, niemal nieprzenikniony, ciernisty żywopłot, który odstrasza zwierzęta i tworzy użyteczne pasy osłonowe.
Inne zastosowania Olej z nasion może być wykorzystywany do produkcji mydła, a także stanowić surowiec do produkcji biopaliw.
Z kory uzyskuje się żółty barwnik. Zraniona kora wydziela śluzowaty, czerwonobrązowy sok mleczny, o właściwościach podobnych do gumy arabskiej.
Przypisy
Kategoria:Brezylkowe