Boeing F-15EX Eagle II – amerykański wielozadaniowy samolot myśliwski opracowany przez jako dalsze rozwinięcie F-15E Strike Eagle. Należy do rodziny F-15 Advanced Eagle, zapoczątkowanej eksportowym F-15SA dla Królewskich Saudyjskich Sił Powietrznych i rozwiniętej następnie w katarski F-15QA. W porównaniu ze starszymi wersjami F-15 konstrukcja otrzymała m.in. cyfrowy układ sterowania fly-by-wire, zmodyfikowaną strukturę płatowca, nowoczesną awionikę, radar z aktywnym skanowaniem elektronicznym oraz zintegrowany system walki elektronicznej.
F-15EX powstał w związku z potrzebą zastąpienia starzejących się F-15C/D używanych przez Siły Powietrzne Stanów Zjednoczonych (USAF), przy jednoczesnym wykorzystaniu działającej linii produkcyjnej eksportowych odmian F-15. Pierwszy F-15EX odbył oblot 2 lutego 2021 roku, a pierwszą maszynę dostarczono USAF w marcu tego samego roku. Oficjalną nazwę Eagle II ogłoszono 7 kwietnia 2021 roku. Pierwsza jednostka operacyjna osiągnęła wstępną gotowość operacyjną w lipcu 2024 roku.
Rozwój W latach 2010. USAF stanęły przed perspektywą spadku liczby dostępnych samolotów myśliwskich. Po zakończeniu zimnej wojny ograniczano programy modernizacyjne, a po zamachach z 11 września 2001 roku znaczną część środków i uwagi przeznaczano na działania asymetryczne i przeciwpartyzanckie. Pierwotne zapotrzebowanie USAF wynosiło 381 seryjnych F-22, które miały zastąpić F-15A–D przeznaczone głównie do walki o przewagę powietrzną, jednak w 2009 roku produkcję ograniczono do 187 egzemplarzy.
W celu utrzymania odpowiedniej liczby myśliwców USAF zamierzały wydłużyć eksploatację 179 F-15C/D do lat 30. XXI wieku. Program modernizacji, określany m.in. jako F-15 2040C lub Golden Eagle, obejmował radar AESA, system obserwacji celów w podczerwieni IRST oraz nowy system walki elektronicznej Eagle Passive/Active Warning Survivability System (EPAWSS). Część rozwiązań, w tym EPAWSS, miała również trafić do F-15E, a w 2015 roku Boeing i BAE Systems otrzymały kontrakt na jego rozwój.
W połowie dekady uznano jednak, że postępujące zmęczenie konstrukcji F-15C/D będzie utrudniało ekonomicznie uzasadnioną eksploatację tych samolotów w latach 30. XXI wieku. Jednocześnie program F-35 napotykał opóźnienia. Rozpatrywano ponowne uruchomienie produkcji F-22, lecz oceniono, że odtworzenie zamkniętej linii produkcyjnej i sieci dostawców wiązałoby się z bardzo wysokimi kosztami jednorazowymi.
mały|Saudyjski F-15SA, pierwszy wariant rodziny Advanced Eagle
Równolegle Boeing rozwijał kolejne odmiany F-15E dla klientów eksportowych. Znaczna modernizacja płatowca doprowadziła do powstania rodziny F-15 Advanced Eagle. Jej pierwszą wersją był F-15SA (Saudi Advanced), który odbył pierwszy lot 20 lutego 2013 roku. Następnie opracowano F-15QA (Qatari Advanced), zamówiony przez Katar w 2017 roku i oblatany w 2020 roku.
W 2018 roku, po analizach prowadzonych przez Cost Assessment and Program Evaluation w ramach Biura Sekretarza Obrony, USAF i Boeing rozpoczęły rozmowy nad wariantem określanym jako F-15X lub Advanced F-15. Projekt oparto w dużej mierze na F-15QA i zakładano początkowo, że będzie to jednomiejscowy następca F-15C/D.
Rozpatrywano wersję jednomiejscową F-15CX oraz dwumiejscową F-15EX o zasadniczo takich samych możliwościach bojowych. USAF wybrały F-15EX, ponieważ linia produkcyjna w tym czasie wytwarzała już wyłącznie dwumiejscowe odmiany F-15, a wprowadzenie jednomiejscowego wariantu wymagałoby dodatkowych nakładów. W projekcie budżetu na rok fiskalny 2020 znalazło się osiem pierwszych samolotów.
Wykorzystanie istniejącej linii montażowej F-15 pozwalało ograniczyć koszty uruchomienia produkcji i skrócić czas potrzebny do dostarczenia samolotów. Zakup uzasadniano również potrzebą utrzymania kilku niezależnych ośrodków przemysłowych zdolnych do produkcji amerykańskich samolotów bojowych.
F-15EX przejął z wcześniejszych programów modernizacji F-15 radar AESA, czujnik IRST i EPAWSS, natomiast z F-15QA m.in. przeprojektowaną konstrukcję o zakładanej trwałości 20 000 godzin lotu, cyfrowy układ sterowania oraz nowy kokpit. W propozycjach rozwojowych pojawiło się także zastosowanie wyrzutni AMBER (Advanced Missile and Bomb Ejector Rack), pozwalającej teoretycznie na przenoszenie do 22 pocisków powietrze–powietrze.
mały|F-15EX na linii montażowej w lipcu 2020 roku
F-15EX nie został zaprojektowany jako samolot o tak niskiej wykrywalności jak F-22 lub F-35. Zakładano natomiast wykorzystanie go m.in. do obrony przestrzeni powietrznej Stanów Zjednoczonych i baz lotniczych, wykonywania zadań w środowisku o ograniczonym zagrożeniu ze strony obrony przeciwlotniczej oraz przenoszenia dużych pocisków i bomb odpalanych z dużej odległości, wspierających maszyny o obniżonej wykrywalności działające bliżej przeciwnika.
W lipcu 2020 roku Departament Obrony Stanów Zjednoczonych zamówił pierwszych osiem F-15EX za 1,2 mld dolarów. Oblot pierwszego egzemplarza odbył się 2 lutego 2021 roku.
Początkowo USAF przewidywały zakup nawet 144 F-15EX. W 2022 roku plan ograniczono do 80 maszyn, a w projekcie budżetu na rok fiskalny 2024 zwiększono go do 104. W projekcie budżetu na rok fiskalny 2026 liczbę tę zwiększono do 129. W kwietniu 2026 roku, w projekcie budżetu USAF na rok fiskalny 2027, planowaną flotę zwiększono do 267 F-15EX. Według USAF dodatkowe maszyny mają nie tylko uzupełnić istniejące jednostki, ale również rozpocząć zastępowanie starzejącej się floty F-15E.
Konstrukcja Płatowiec i układ sterowania
mały|F-15EX Eagle II z 40th Flight Test Squadron w marcu 2021 roku
F-15EX należy do rodziny F-15 Advanced Eagle, będącej dalszym rozwinięciem konstrukcji F-15E Strike Eagle. Pierwszą jej odmianą był F-15SA dla Arabii Saudyjskiej. W Advanced Eagle zintegrowano m.in. silniki General Electric F110-GE-129, cyfrowy system walki elektronicznej AN/ALQ-239 DEWS oraz przeprojektowano strukturę skrzydeł w celu zwiększenia trwałości konstrukcji.
Cyfrowy układ fly-by-wire zastąpił wcześniejszy hybrydowy system elektroniczno-mechaniczny. Pozwoliło to m.in. wyeliminować problemy aeroelastyczne powodujące drgania konstrukcji i ponownie wykorzystać dwa zewnętrzne węzły uzbrojenia pod skrzydłami, nieaktywne we wcześniejszych wersjach F-15.
W F-15QA wprowadzono kolejne modyfikacje struktury, zwiększając projektowaną trwałość do około 20 000 godzin lotu. Zastosowano komputer misji Advanced Display Core Processor II (ADCP II) i nowy kokpit wyposażony w wielkoformatowy ekran LAD o wymiarach około 10 × 19 cali, dostępny zarówno dla pilota, jak i operatora systemów uzbrojenia.
F-15EX wykorzystuje radar AN/APG-82(V)1 firmy Raytheon, system walki elektronicznej AN/ALQ-250 EPAWSS firmy BAE Systems oraz zasobnik Legion Pod firmy Lockheed Martin z czujnikiem podczerwieni AN/ASG-34(V)1 IRST21. W przeciwieństwie do części innych wersji Advanced Eagle samoloty USAF nie otrzymały systemu ostrzegania o zbliżających się pociskach AN/AAR-57 CMWS. Na płatowcu pozostawiono jednak charakterystyczne osłony miejsc instalacji czujników, aby ograniczyć zmiany produkcyjne i zachować profil aerodynamiczny uwzględniony w oprogramowaniu fly-by-wire.
Duży udźwig F-15EX pozwala na stosowanie różnych konfiguracji uzbrojenia. W konfiguracji przeznaczonej do walki o przewagę powietrzną lub eskortowania innych maszyn Advanced Eagle może przenosić 12 pocisków AIM-120 AMRAAM lub AIM-9 Sidewinder, a także pociski AGM-88 HARM. W proponowanych konfiguracjach z rozszerzonymi belkami uzbrojenia i punktami mocowania na konforemnych zbiornikach paliwa możliwe byłoby przenoszenie 16 AIM-120, czterech AIM-9 i dwóch AGM-88, jednak konfiguracja ta nie została w pełni sfinansowana ani wdrożona operacyjnie.
W konfiguracji uderzeniowej samolot może przenosić m.in. bomby GBU-39 Small Diameter Bomb, amunicję JDAM, pociski AGM-88 oraz uzbrojenie dalekiego zasięgu, w tym AGM-158 JASSM. Konstrukcja pozwala również na podwieszanie uzbrojenia o dużych gabarytach, którego nie mogą przenosić niektóre mniejsze samoloty bojowe.
Wzmocnienie konstrukcji zwiększyło masę Advanced Eagle w stosunku do wcześniejszych F-15. Jednocześnie cyfrowe sterowanie oraz silniki F110-GE-129 zapewniają korzystniejsze charakterystyki manewrowe i ułatwiają kontrolowanie samolotu przy dużych kątach natarcia oraz niesymetrycznym obciążeniu uzbrojeniem.
Awionika F-15EX nie ma właściwości stealth na poziomie F-22 i F-35, lecz wykorzystuje zintegrowane czujniki i środki samoobrony zwiększające świadomość sytuacyjną załogi. Radar AN/APG-82(V)1, pierwotnie oznaczany jako APG-63(V)4, łączy antenę AESA zastosowaną w APG-63(V)3 z rozwiązaniami przetwarzania sygnału wywodzącymi się z stosowanego w F/A-18E/F Super Hornet. Nowy układ chłodzenia i filtry częstotliwości umożliwiają jednoczesną pracę radaru i systemów walki elektronicznej.
AN/ALQ-250 EPAWSS wykorzystuje doświadczenia z systemu AN/ALQ-239 DEWS. Zapewnia dookólny odbiór i analizę emisji radarowych, lokalizację źródeł zagrożeń, ostrzeganie załogi oraz aktywne środki przeciwdziałania. System współpracuje z wyrzutniami flar i dipoli AN/ALE-47. Centralnym komputerem misji jest ADCP II, odpowiadający za integrację danych z poszczególnych czujników i systemów pokładowych.
Pilot i operator systemów uzbrojenia mogą używać cyfrowego hełmowego systemu celowniczego D-JHMCS, pozwalającego wskazywać cele i naprowadzać uzbrojenie na obiekty znajdujące się pod dużym kątem względem osi podłużnej samolotu.
mały|F-15EX i MQ-28 podczas ćwiczeń Valiant Shield 2026 nad Morzem Filipińskim
Oprócz czujników pracujących w paśmie radiowym F-15EX może korzystać z zasobnika Legion Pod z pasywnym czujnikiem AN/ASG-34(V)1 IRST21. System wykrywa i śledzi źródła promieniowania podczerwonego bez emisji sygnału radarowego, co może być szczególnie przydatne w obserwacji samolotów o ograniczonej skutecznej powierzchni odbicia radiolokacyjnego. F-15SA i F-15QA wykorzystują wcześniejszy czujnik AN/AAS-42 Tiger Eyes.
F-15EX może być pilotowany przez jednego pilota podczas części misji, jednak tylne stanowisko jest w pełni wyposażone dla operatora systemów uzbrojenia. Zakładano możliwość wykorzystania drugiego członka załogi m.in. podczas złożonych misji oraz do koordynowania współpracy załogowego F-15EX z bezzałogowymi współpracującymi samolotami bojowymi.
Podobnie jak F-15E, F-15EX może wykorzystywać zasobniki celownicze LANTIRN i Sniper XR do zwalczania celów naziemnych. System zarządzania uzbrojeniem zachowuje kompatybilność z dużą częścią uzbrojenia F-15E. Awionikę opracowano zgodnie z założeniami architektury otwartej, aby ułatwić integrację kolejnych czujników, systemów uzbrojenia i aplikacji programowych.
Historia operacyjna Stany Zjednoczone
Pierwszy F-15EX przekazano USAF w marcu 2021 roku i skierowano do na Florydzie. Początkowo sześć samolotów miało tworzyć flotę przeznaczoną do prób rozwojowych i operacyjnych. Pierwsze dwa egzemplarze uczestniczyły m.in. w próbach oddzielania uzbrojenia oraz ćwiczeniach Northern Edge i Combat Hammer.
Trzeci F-15EX wyposażono w dodatkowe środki łączności, zmodyfikowaną przednią część kadłuba dostosowaną do wymagań USAF oraz system EPAWSS. Program prób mógł wykorzystywać wyniki wcześniejszych badań F-15SA i F-15QA, ponieważ część systemów – w tym fly-by-wire i nowy kokpit – została już sprawdzona w programach finansowanych przez Arabię Saudyjską i Katar.
Pierwsza faza zintegrowanych prób F-15EX, obejmująca m.in. badania uzbrojenia, współpracę z samolotami piątej generacji oraz testy systemów misji, zakończyła się w sierpniu 2023 roku. Drugą fazę w pierwotnym kształcie anulowano z powodu planowanych zmian w kolejnych partiach produkcyjnych, przewidując późniejsze uzupełniające próby operacyjne FOT&E.
mały|F-15EX, F-15E i F-15C podczas lotu do Eglin AFB w 2021 roku
W sierpniu 2020 roku USAF ogłosiły zamiar zastąpienia F-15C w jednostkach na Florydzie i w Oregonie samolotami F-15EX. W 2023 roku do planowanych użytkowników dodano jednostki Gwardii Narodowej w Kalifornii i Luizjanie.