Zamek Füzér () – średniowieczny zamek położony na szczycie wzgórza Várhegy, nad miejscowością Füzér, w komitacie Borsod-Abaúj-Zemplén w północno-wschodniej części Węgier. Wznosi się na stromym stożku pochodzenia wulkanicznego, na wysokości około 552 m n.p.m. Należy do najstarszych murowanych zamków na Węgrzech, a jego początki sięgają prawdopodobnie pierwszej połowy XIII wieku, sprzed najazdu mongolskiego z lat 1241–1242.
Zamek odegrał szczególną rolę w historii Węgier po bitwie pod Mohaczem – w latach 1526–1527 Péter Perényi przechowywał w nim przez niemal rok Koronę św. Stefana. Zniszczony przez wojska cesarskie w 1676 roku, przez ponad dwa stulecia pozostawał ruiną. W wyniku rozległych badań archeologicznych i prac rekonstrukcyjnych prowadzonych od końca XX wieku znaczna część zabudowy została odbudowana.
Położenie Zamek znajduje się w Górach Zemplińskich (), w pobliżu granicy węgiersko-słowackiej. Wzniesiono go na niewielkim, ale bardzo stromym skalnym wzgórzu wulkanicznym. Warownia znajduje się około 170 m powyżej zabudowy wsi Füzér.
Ukształtowanie terenu miało istotne znaczenie obronne. Strome skaliste zbocza utrudniały możliwość przeprowadzenia bezpośredniego ataku, natomiast niewielka powierzchnia szczytu wymusiła nieregularny plan zamku dostosowany do kształtu skały.
Historia
Początki Füzér należy do nielicznych węgierskich zamków kamiennych, których początki można datować na okres poprzedzający najazd mongolski z lat 1241–1242. Najstarsza zachowana wzmianka o zamku pochodzi z dokumentu z 1264 roku. W dokumencie z 1270 roku wspomniano natomiast, że w pierwszej połowie XIII wieku właścicielem warowni był Andronik (Andronicus) z rodu Kompolt, od którego zamek miał nabyć król Andrzej II.
Wczesne datowanie warowni potwierdzają również znaleziska archeologiczne. Do najstarszych odkrytych na zamku monet należy denar fryzacki wybity za czasów salzburskiego arcybiskupa Eberharda II, sprawującego urząd w latach 1200–1246.
Za panowania Beli IV zamek wraz z przynależnymi dobrami otrzymała jego córka Anna, księżna halicka. Następnie warownię odebrał jej brat, książę Stefan, późniejszy król Stefan V. W XIV wieku Füzér ponownie znalazł się w domenie królewskiej; w 1320 roku był wymieniany jako zamek królewski.
Perényiowie W 1389 roku król Zygmunt Luksemburski nadał Füzér wraz z przynależnymi dobrami synom Pétera Perényiego – Miklósowi, Jánosowi i Imremu. Od tego czasu zamek przez niemal dwa stulecia pozostawał związany z rodem Perényi. W XV i XVI wieku Perényiowie prowadzili na zamku rozległe prace budowlane, stopniowo przekształcając pierwotną warownię w reprezentacyjną rezydencję możnowładczą.
W 1506 roku Władysław II Jagiellończyk ponownie nadał zamek palatynowi Imremu Perényiemu. Z okresem jego działalności wiązana jest budowa późnogotyckiej kaplicy zamkowej, powstałej prawdopodobnie na przełomie XV i XVI wieku na miejscu starszej budowli sakralnej.
Święta Korona Węgierska Najbardziej znany epizod w historii zamku związany jest z kryzysem politycznym po klęsce wojsk węgierskich w bitwie pod Mohaczem w 1526 roku i śmierci króla Ludwika II Jagiellończyka.
Péter Perényi, który pełnił urząd strażnika korony, uczestniczył w koronacji Jana Zápolyi w Székesfehérvárze. Po koronacji nie odwiózł jednak Świętej Korony do jej tradycyjnego miejsca przechowywania w Wyszehradzie, lecz ukrył ją w należącym do niego zamku Füzér. Korona znajdowała się tam przez niemal rok, od 1526 do 1527 roku.
Po tym, gdy Péter Perényi zdradził Jana Zápolyę i przeszedł na stronę Ferdynanda Habsburga, korona została przekazana Habsburgom. W czasie dalszych walk o tron węgierski Füzér zachował znaczenie obronne. W 1529 roku oddziały stronników Jana Zápolyi spaliły zabudowania gospodarcze znajdujące się u podnóża zamku, ale nie zdołały jednak zdobyć samej warowni.
Przebudowy w XVI wieku W 1533 roku Péter Perényi rozpoczął modernizację swoich zamków w Füzérze i Sárospatak. Pracami miał kierować włoski budowniczy Alessandro Vedani. Kolejne prace budowlane przeprowadzono w 1562 roku pod kierunkiem mistrza Jakaba z Koszyc. Z tym okresem łączy się przekształcenie części mieszkalnych zamku w stylistyce renesansowej.
Rozbudowa sprawiła, że Füzér przy zachowaniu średniowiecznych umocnień coraz wyraźniej pełnił funkcję rezydencjonalną. W obrębie zamku znajdowały się m.in. skrzydła mieszkalne, reprezentacyjna wielka sala, pomieszczenia gospodarcze oraz kaplica.
Batory i Nádasdy Po bezpotomnej śmierci Gábora Perényiego w 1567 roku dobra przeszły w ręce przedstawicieli rodu Batorych. W 1568 roku Miklós i György Batory uzyskali królewskie nadanie Füzéru wraz z rozległym majątkiem zamkowym.
Na początku XVII wieku Füzér znalazł się wśród dóbr związanych z Elżbietą Batory oraz jej dziećmi. Po podziale majątku w 1614 roku przypadł Pálowi Nádasdyemu. W kolejnych dziesięcioleciach zamek kilkakrotnie oddawano w zastaw lub dzierżawę, a znaczenie związanych z nim dóbr stopniowo malało.
Zniszczenie Po wykryciu spisku Wesselényiego skierowanego przeciw polityce Habsburgów 22 czerwca 1670 roku dobra Füzéru zostały skonfiskowane.
W następnych latach w regionie nasiliła się działalność antyhabsburskich oddziałów. Władze cesarskie uznały trudno dostępny zamek za potencjalny punkt oporu. W 1676 roku cesarskie wojska podpaliły warownię i opuściły ją, celowo pozbawiając ją znaczenia militarnego.
Zamek nie został już odbudowany. W 1686 roku cesarz Leopold I nadał Füzér wraz z dobrami rodzinie Károlyi, która zachowała prawa własności do majątku aż do XX wieku.
Ruina i badania archeologiczne Po zniszczeniu w XVII wieku zabudowania stopniowo popadały w ruinę. Część kamienia z murów była wykorzystywana przez miejscową ludność jako materiał budowlany. W XIX wieku ruiny, dzięki efektownemu położeniu na skalistym wzgórzu, stały się przedmiotem zainteresowania artystów. Jedno z najstarszych zachowanych przedstawień zamku wykonał w 1854 roku węgierski malarz Antal Ligeti.
Pierwsze prace zabezpieczające przeprowadzono w latach 1934–1936 na koszt rodziny Károlyi według projektu architekta Gézy Luxa. Dotyczyły one przede wszystkim zagrożonych zawaleniem reliktów zamku.
Badania archeologiczne na terenie warowni prowadzono od lat 70. XX wieku. W pracach uczestniczyli m.in. István Feld i Juan Cabello, a od 1990 roku szeroko zakrojone badania prowadził archeolog Zoltán Simon przy współpracy architekta Pétera Oltaia.
Wieloletnie wykopaliska pozwoliły rozpoznać fazy rozwoju zamku, układ pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych oraz formę późnogotyckiej kaplicy. Odkryte detale architektoniczne, źródła pisane, dawne inwentarze i historyczne przedstawienia zamku stały się następnie podstawą projektów jego rekonstrukcji.
Architektura Zamek został założony na niewielkim skalistym wierzchołku i ma nieregularny plan wynikający z naturalnego ukształtowania wzgórza. Zespół składa się obecnie z zamku górnego oraz położonego około 50 m niżej zamku dolnego, pełniącego funkcję wysuniętego przedpola i ochrony drogi prowadzącej do głównej części warowni.
Zabudowania zamku górnego otaczają niewielki dziedziniec i zostały dostosowane do przebiegu krawędzi skalnego wierzchołka. Do najważniejszych części zespołu należą skrzydło pałacowe, kaplica zamkowa, pomieszczenia gospodarcze oraz umocnienia z basteją i wieżą bramną.
Kaplica zamkowa Późnogotycka kaplica powstała prawdopodobnie na przełomie XV i XVI wieku z fundacji Imrego Perényiego. Badania jej podbudowy wykazały obecność wtórnie użytych detali kamieniarskich, wskazujących na istnienie w tym miejscu wcześniejszej kaplicy.
Świątynię przykrywało pierwotnie sklepienie o układzie gwiaździsto-sieciowym. W ścianach znajdowały się cztery ostrołukowe okna z maswerkami – dwa od południa oraz po jednym od wschodu i zachodu. Zachowane fragmenty żeber nosiły ślady czerwonej polichromii, co wskazuje na malarską dekorację średniowiecznego wnętrza.
W inwentarzach z XVII wieku wymieniano m.in. kamienny ołtarz, ambonę i obraz przedstawiający Matkę Boską. Obecne sklepienie, okna, wyposażenie i dekoracja kaplicy są w znacznej części elementami współczesnej rekonstrukcji wykonanej na podstawie wyników badań.
Rekonstrukcja Współczesny wygląd Füzéru jest w dużym stopniu wynikiem rozległej rekonstrukcji, a nie wyłącznie konserwacji zachowanych ruin. Projekt oparto na badaniach archeologicznych, analizie źródeł pisanych i ikonograficznych oraz zachowanych elementach architektonicznych.
W latach 2012–2015 zrekonstruowano tzw. zamek dolny, położony około 50 m poniżej zamku górnego. W latach 2014–2015 przeprowadzono natomiast zasadniczą rekonstrukcję znacznej części zamku górnego, obejmującą późnogotycką kaplicę, skrzydło pałacowe, poziom piwnic, poddasza i dolną basteję. Odbudowane pomieszczenia nakryto wysokimi dachami.
Głównym projektantem rekonstrukcji zamku górnego był architekt Mihály Rudolf, współpracujący m.in. z Zoltánem Liptákiem i Katalin Molnár. W koncepcji przyjęto zasadę umożliwiającą odróżnienie zachowanych historycznych murów od współczesnych uzupełnień przede wszystkim poprzez odmienne opracowanie faktur, detali i technik wykonania.
Zrekonstruowany zamek został udostępniony zwiedzającym wiosną 2016 roku.
Kolejny etap odbudowy rozpoczął się w 2019 roku. W jego ramach odtworzono dalsze części skrzydła gospodarczego, w tym kuchnię i piekarnię, a następnie także tzw. Dom Octowy (), Dom Rimaya oraz dom kapitana zamku. Projekt drugiego etapu został zrealizowany przy udziale Füzéri Várgondnokság, samorządu Füzéru i państwowej spółki NÖF.
Ze względu na skalę prac znaczna część widocznej obecnie kubatury zamku jest współczesną rekonstrukcją, w którą włączono zachowane partie średniowiecznych i nowożytnych murów.
Znaczenie Füzér jest jednym z najwcześniej powstałych murowanych zamków średniowiecznego Królestwa Węgier. Jego znaczenie historyczne wiąże się przede wszystkim z rodem Perényich oraz przechowywaniem w nim Świętej Korony Węgierskiej w okresie walk o sukcesję po śmierci Ludwika II Jagiellończyka.
Zamek jest również przykładem daleko idącej rekonstrukcji średniowiecznej warowni przeprowadzonej na Węgrzech w XXI wieku.
Galeria
Zobacz też Zamek w Egerze Zamek Sárospatak Zamek w Wyszehradzie
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Oficjalna strona zamku Füzér, Vár w bazie archeologicznej Węgierskiego Muzeum Narodowego
Kategoria:Zamki na Węgrzech Kategoria:Zabytki Węgier