Tazije, tazija – tradycyjna irańska sztuka dramatyczna o charakterze pasyjnym, wśród szyitów stanowiąca kluczową część obchodów święta Aszura, upamiętniająca bitwę pod Karbalą oraz postać poległego w niej imama Husajna.
Wpisane na listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO.
Symbolika mały|Pochód w czasie tazije Nazwa widowiska pochodzi od arabskiego słowa ʿazza oznaczającego cierpliwie znosić, pocieszać. Treść widowiska odnosi się do wydarzeń, do jakich doszło 10 października 680 roku (10 muharrama 61 roku kalendarza muzułmańskiego) pod Karbalą. Wojska kalifa Jazida I otoczyły i pobiły zwolenników zgłaszającego pretensje do tego tytułu Husajna, wnuka Mahometa. Husajn oraz wszyscy mężczyźni zostali zabici, zaś kobiety i najmłodsze dzieci odesłano na dwór Jazida do Damaszku. Szyici przedstawiają Jazida jako człowieka złego do szpiku kości, w przeciwieństwie do walczącego o sprawiedliwość i honorowo oddającego życie za słabszych Husajna – ideał męczennika, składającego ofiarę z samego siebie na drodze do Allaha. Wśród szyitów wydarzenia spod Karbali uległy hiperbolizacji – uznano je za symboliczną męczeńską ofiarę za grzechy całej ludzkości i jedno z najważniejszych wydarzeń w historii świata. Prawnuk Husajna Dżafar as-Sadik miał opisywać znaczenie bitwy w życiu muzułmanina słowami: „każdy miesiąc to muharram, każdy dzień to aszura, każde miejsce to Karbala”.
Historia mały|Ćwiczący aktorzy w Isfahanie około roku 1880 Widowisko odwołuje się do starszych, bliskowschodnich i perskich obrzędów religijnych oraz sztuk performatywnych dotyczących cykliczności narodzin i śmierci bóstw przyrody (m.in. Tammuza czy księcia ). Pierwsze udokumentowane procesje upamiętniające śmierć Husajna miały miejsce w Bagdadzie w roku 963. Z połączenia procesji (a zwłaszcza krótkich scenek rodzajowych wystawianych w ich trakcie) i opowieści charakterystycznych dla żałobnych obrzędów muharramowych w okolicach XVII i XVIII wieku ukształtowało się właściwe widowisko tazije.
Forma Tazije odgrywane bywa zarówno w specjalnie przeznaczonych do tego budynkach, jak i pod gołym niebem – na ulicach i placach. Główna scena znajduje się w centrum przestrzeni, wokół niej znajduje się pas piaszczystej ziemi, na której odbywają się bitwy, sceny konne i inne drugorzędne elementy fabuły. Scenografia i dekoracje są proste, umowne – np. woda w misie symbolizuje odległą rzekę Eufrat, gałąź palmy, pusta scena pustynną równinę itp. mały|Wydarzenie w Zijabarze w ostanie Gilan – ubrani w czerwień aktorzy grający wojsko Jazida Wszystkie role, również te kobiece, odgrywają mężczyźni. Ci, wcielający się w kobiety, zasłaniają swoją twarz, aby nie można było rozpoznać ich płci – nie dotyczy to tylko chłopców grających dziewczynki. W jednej sztuce bywa obsadzanych nawet do około stu różnych ról, obejmujących postacie historyczne i fantastyczne, przywódców politycznych i religijnych, istoty nadprzyrodzone oraz bohaterów wyimaginowanych. Aktorzy zazwyczaj są amatorami. Całe przedstawienie może być wystawiane w porządku achronologicznym. Przybycie aktorów obwieszcza bęben, a chór streszcza przyszłe wydarzenia, po czym rozpoczyna się akcja dramatu. W wydarzeniach przedstawianych na scenie istnieje jasne rozróżnienie między postaciami pozytywnymi a negatywnymi. Jako bohaterowie pozytywni przedstawiani są Husajn i jego ludzie – śpiewają swoje kwestie, ich gesty są stonowane, a ubrani są w spokojną zieleń, która reprezentuje kolor raju. Postacie negatywne, tj. żołnierze kalifa Jazida, recytują swój tekst często podnosząc głos (wręcz wrzeszcząc), ich mimika i gestykulacja jest bardziej wyrazista lub nawet celowo przerysowana, a ubrani są w czerwień, symbolizującą okrucieństwo i przelaną krew. Tradycyjnie aktorzy trzymają w rękach luźne arkusze papieru, co ma podkreślać, iż są tylko nośnikami roli i nie przyjmują osobowości odgrywanej postaci – na ogół znają na pamięć wszystkie swoje kwestie.
Aktorów otacza zwyczajowo ubrana na czarno publika, która żywo angażuje się emocjonalnie w wydarzenia, które odbywają się na scenie. W reakcji na wydarzenia na scenie charakterystyczne są okrzyki, płacze, lamenty czy przekleństwa rzucane w stronę aktorów. W przeszłości dochodziło do prób linczu na aktorach odgrywających negatywne role.
Każde przedstawienie łączy w sobie elementy muzyki, pieśni, poezji i ruchu. mały|Tazije w czasie festiwalu sztuki w Sziraz w 1977 roku Teksty wygłaszane przez aktorów należą do tradycji – publicznej lamentacji. Niegdyś opierały się na recytowaniu lub intonowaniu Ogrodu Męczenników (Rouzat-osz-szohada) (zm. 1504), obecnie zwyczaj ten zaniknął. Nadzór nad całym przedstawieniem pełni reżyser. Obecnie sztuki te wystawiane są nie tylko w czasie trwania święta Aszura, lecz de facto przez cały rok, ale z mniejszą intensywnością niż w pierwszych dziesięciu dniach miesiąca muharram.
Znaczenie mały|Sztuka w pałacu Golestan Widowisko odgrywa istotną rolę w irańskiej kulturze. Niektóre cytaty używane w czasie misterium przeszły do języka codziennego Irańczyków. Przedstawienie, wedle swoich założeń, ma promować pozytywne wartości, takie jak altruizm i przyjaźń oraz służyć podtrzymaniu narodowej kultury i mitologii.
Odgrywanie tazije wpływa znacząco na przetrwanie rzemiosł związanych z dramatem, takich jak przygotowywanie kostiumów, kaligrafia czy wyrób instrumentów muzycznych.
Jednym z pierwszych badaczy tazije był Aleksander Chodźko.
W 2010 roku Rytualna sztuka dramatyczna Tazije została wpisana na listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO.
Przypisy
Kategoria:Formy sceniczne Kategoria:Sztuka islamu Kategoria:Historia Iranu Kategoria:Obiekty z listy niematerialnego dziedzictwa UNESCO