mały|Nieoficjalna flaga Łatgalii, używana od 2010 roku

Latgalczycy (, ) – grupa etnograficzna Łotyszy związana historycznie z Łatgalią, regionem położonym we wschodniej części Łotwy. Charakterystycznymi elementami kultury łatgalskiej są łatgalska tradycja językowa, odrębne dziedzictwo historyczne oraz silna pozycja katolicyzmu. W literaturze naukowej Latgalczycy określani są m.in. jako regionalna lub subetniczna grupa Łotyszy, przy czym tożsamość łatgalska może współistnieć z łotewską tożsamością narodową.

Nazwa Latgalczyków jest historycznie związana ze średniowiecznymi Łatgalami, jednym z ludów bałtyckich, który odegrał istotną rolę w procesie etnogenezy Łotyszy. Od etnonimu Łatgalów wywodzone są również nazwy Łatgalii i Latgalczyków.

Historia

W średniowieczu znaczne obszary dzisiejszej Łatgalii oraz części Vidzeme zamieszkiwali Łatgalowie. W XIII wieku, podczas krucjat północnych, ziemie zamieszkiwane przez Łatgalów zostały stopniowo włączone do średniowiecznych Inflant. Łatgalowie, podobnie jak inne ludy zamieszkujące obszar dzisiejszej Łotwy, uczestniczyli następnie w wielowiekowym procesie kształtowania się narodu łotewskiego.

Istotne podstawy późniejszej odrębności kulturowej Łatgalii powstały po rozpadzie średniowiecznych Inflant w XVI wieku. Po wojnie inflanckiej obszar późniejszej Łatgalii znalazł się pod panowaniem polsko-litewskim. Po wojnach polsko-szwedzkich i rozejmie w Altmarku z 1629 roku region pozostał w granicach Rzeczypospolitej Obojga Narodów, podczas gdy Vidzeme znalazła się pod panowaniem szwedzkim. Obszar ten był później określany jako Inflanty Polskie.

Odmienna przynależność polityczna Łatgalii wpłynęła na jej rozwój religijny i kulturowy. W XVII wieku w regionie, pozostającym w granicach państwa polsko-litewskiego, w wyniku kontrreformacji ponownie umocnił się Kościół katolicki. Jednocześnie w Vidzeme i Kurlandii dominującą pozycję zdobył luteranizm. Katolicyzm stał się w kolejnych stuleciach jednym z najważniejszych elementów regionalnej kultury Łatgalii.

Z działalnością duchowieństwa katolickiego, zwłaszcza jezuitów, związany był również rozwój piśmiennictwa łatgalskiego. Stała działalność jezuitów w Łatgalii rozwinęła się w XVII wieku, a w XVIII wieku ukształtowała się tradycja łatgalskiego języka pisanego. Na jej rozwój wpływała m.in. ortografia polska.

Po I rozbiorze Polski w 1772 roku Inflanty Polskie zostały przyłączone do Imperium Rosyjskiego. Po kolejnych zmianach administracyjnych w 1802 roku Łatgalia znalazła się w granicach guberni witebskiej. W rezultacie region pozostawał administracyjnie oddzielony od większości pozostałych ziem łotewskich aż do początku XX wieku.

W drugiej połowie XIX wieku rozwój łatgalskiego piśmiennictwa został poważnie ograniczony przez politykę władz rosyjskich. W 1865 roku w zachodnich guberniach Imperium Rosyjskiego wprowadzono zakaz druku alfabetem łacińskim, który objął również łatgalskie publikacje. Zakaz obowiązywał do 1904 roku. W tym okresie teksty w języku łatgalskim funkcjonowały m.in. w tradycji rękopiśmiennej i ustnej.

Po zniesieniu zakazu druku nastąpił rozwój łatgalskiej prasy, literatury i działalności społecznej. Ważnym ośrodkiem łatgalskiego ruchu narodowego na przełomie XIX i XX wieku był Petersburg, gdzie działała grupa łatgalskiej inteligencji. Do jej najważniejszych przedstawicieli należeli Francis Trasuns, Francis Kemps i Nikodems Rancāns.

W czasie I wojny światowej i po rewolucji lutowej w Rosji nasiliła się działalność polityczna na rzecz administracyjnego połączenia Łatgalii z innymi ziemiami zamieszkanymi przez Łotyszy. Kluczowym wydarzeniem był Kongres Łatgalski w Rzeżycy w 1917 roku. Jego uczestnicy opowiedzieli się za oddzieleniem Łatgalii od guberni witebskiej oraz za jej połączeniem z Vidzeme i Kurlandią, przy zachowaniu praw regionalnych, w tym dotyczących używania języka.

Po proklamowaniu niepodległości Łotwy 18 listopada 1918 roku i łotewskiej wojnie o niepodległość Łatgalia znalazła się w granicach Republiki Łotewskiej. W okresie międzywojennym łatgalski język pisany był używany w regionie w szkolnictwie, prasie, literaturze i części administracji lokalnej. Sytuacja zmieniła się po 1934 roku, kiedy zakres jego oficjalnego stosowania został ograniczony.

Po okupacji Łotwy przez Związek Radziecki w 1940 roku nastąpiło dalsze ograniczenie instytucjonalnego używania łatgalskiego. Według łotewskiej Nacionālā enciklopēdija w latach 1940–1988 nastąpiła zasadnicza przerwa w publikowaniu w łatgalskim języku pisanym na Łotwie, z wyjątkiem lat 1943–1944; język pozostawał jednak używany w komunikacji ustnej, życiu prywatnym i w części praktyk religijnych.

Od końca lat 80. XX wieku nastąpiło odrodzenie łatgalskiego życia kulturalnego i piśmiennictwa. Po odzyskaniu niepodległości przez Łotwę w 1991 roku łatgalski zaczął ponownie pojawiać się w książkach, prasie, muzyce, mediach i działalności organizacji regionalnych. Rozwijane są również inicjatywy służące zachowaniu łatgalskiego dziedzictwa kulturowego i folkloru.

Język

Latgalczycy tradycyjnie posługują się łatgalskim. Współczesny łatgalski język pisany opiera się na gwarach dialektu górnołotewskiego i posiada własną skodyfikowaną ortografię oraz tradycję piśmienniczą.

Według łotewskiego spisu powszechnego z 2011 roku łatgalskiego używało na co dzień około 165 tys. mieszkańców Łotwy, czyli 8,8% ludności kraju. W samej Łatgalii deklarowało jego codzienne używanie 35,5% mieszkańców.

Status łatgalskiego jest przedmiotem dyskusji językoznawczej i społecznej. Łotewska ustawa o języku państwowym określa łatgalski język pisany jako historycznie ukształtowaną odmianę języka łotewskiego. Artykuł 3 ust. 4 ustawy zobowiązuje państwo do jego zachowania, ochrony i rozwoju.

Religia

Jedną z charakterystycznych cech kultury Łatgalii jest silna historyczna pozycja katolicyzmu. Jej ukształtowanie wiąże się przede wszystkim z pozostaniem regionu pod panowaniem polsko-litewskim po wojnach XVII wieku i działalnością kontrreformacyjną. W tym samym okresie w Vidzeme, Kurlandii i innych częściach ziem łotewskich umacniał się luteranizm.

Ważną rolę w utrwaleniu katolicyzmu oraz rozwoju miejscowego piśmiennictwa odegrali jezuici. Od XVII wieku prowadzili oni w Łatgalii działalność duszpasterską i misyjną, m.in. z ośrodkiem w Dyneburgu. Z ich działalnością związane były również początki łatgalskiej tradycji piśmienniczej.

Katolicyzm jest wskazywany w badaniach nad Łatgalią jako jeden z elementów historycznie kształtujących regionalną tożsamość Latgalczyków, obok tradycji językowej i odrębnych doświadczeń historycznych regionu.

Tożsamość

Współczesna tożsamość łatgalska jest związana zarówno z regionem, jak i z szerszą łotewską tożsamością narodową. Badania dotyczące tożsamości mieszkańców wschodniej Łotwy wskazują, że część respondentów deklaruje przynależność łatgalską niezależnie od stopnia używania języka łatgalskiego; dla części mieszkańców identyfikacja jako Latgalczyk wiąże się również z pochodzeniem z Łatgalii lub zamieszkiwaniem tego regionu.

Do najważniejszych czynników kształtujących historyczną odrębność Łatgalii zalicza się jej odmienną przynależność polityczną od XVII do początku XX wieku, dominującą pozycję katolicyzmu oraz rozwój własnej tradycji językowej i piśmienniczej. Czynniki te przyczyniły się do powstania regionalnej tożsamości różniącej Łatgalię od Vidzeme i Kurlandii.

Termin „Latgalczycy” należy odróżniać od określenia Łatgalowie. Łatgalowie byli średniowiecznym ludem bałtyckim, który odegrał ważną rolę w etnogenezie Łotyszy, natomiast współczesna tożsamość Latgalczyków jest rezultatem późniejszych procesów historycznych, kulturowych, religijnych i językowych zachodzących w Łatgalii.

Zobacz też Łatgalia Język łatgalski Łatgalowie Łotysze Inflanty Polskie Kongres Łatgalski

Przypisy

Kategoria:Łotysze Kategoria:Łatgalia Kategoria:Grupy etnograficzne Kategoria:Bałtowie Kategoria:Demografia Łotwy Kategoria:Etnografia Łotwy