Kościół Bożego Ciała w Lublinie – nieistniejący kościół klasztorny bonifratrów, położony na terenie obecnego placu Litewskiego w Lublinie. Powstał w połowie XVII wieku jako część fundacji obejmującej również klasztor i szpital. Pierwotna świątynia była drewniana, a w XVIII wieku zastąpiono ją kościołem murowanym.
Zespół bonifraterski funkcjonował do 1819 roku, kiedy z polecenia władz Królestwa Polskiego rozpoczęto jego likwidację. Kościół i zabudowania klasztorne rozebrano, a teren przeznaczono na wojskowy plac musztry, z którego wykształcił się późniejszy plac Litewski.
Historia Fundacja bonifratrów w Lublinie była związana z osobą biskupa pomocniczego chełmskiego Mikołaja Świrskiego. W 1649 roku nabył on nieruchomości na Krakowskim Przedmieściu, poza ówczesnymi umocnieniami miasta, z przeznaczeniem na kościół, klasztor i szpital prowadzony przez zakon. Bonifratrzy przybyli do Lublina w 1653 roku. Pierwszy kościół był budowlą drewnianą. W pierwszej połowie XVIII wieku jego stan był już na tyle zły, że podjęto decyzję o wzniesieniu nowej świątyni. W 1733 roku bonifratrzy rozpoczęli przygotowania do budowy, m.in. uruchamiając własną produkcję cegły.
Murowany kościół powstał w latach 30. XVIII wieku. Został ustawiony na osi wschód–zachód, z fasadą zwróconą w stronę Krakowskiego Przedmieścia. Za kościołem, od zachodu, znajdowały się zabudowania klasztorne i szpitalne, a w sąsiedztwie również ogród i cmentarz.
Bonifratrzy prowadzili w Lublinie działalność szpitalną, zgodnie z podstawowym charyzmatem zakonu, którym była opieka nad chorymi. Kościół pełnił funkcję świątyni klasztornej i szpitalnej.
Architektura Murowany kościół Bożego Ciała był stosunkowo niewielką, jednonawową budowlą. Posiadał węższe od nawy prezbiterium zamknięte prostą ścianą. Jego fasada skierowana była na wschód i zamykała perspektywę Krakowskiego Przedmieścia.
Badania archeologiczne wykazały, że świątynię posadowiono częściowo na wcześniejszych nasypach i elementach nowożytnych umocnień miasta. Jej układ różnił się od przypuszczalnej orientacji wcześniejszego, drewnianego kościoła.
Nie zachował się szczegółowy widok świątyni. Jej formę można rekonstruować przede wszystkim na podstawie opisów archiwalnych, dawnych planów oraz odkrytych fundamentów.
Cmentarz Przy zespole bonifraterskim funkcjonował cmentarz, użytkowany przede wszystkim w związku z działalnością klasztornego szpitala. Nekropolia znajdowała się głównie na wschód od kościoła. Jej intensywne wykorzystywanie doprowadziło do powstania kilku nakładających się poziomów pochówków.
Znaczna część cmentarza została przebadana podczas prac archeologicznych związanych z przebudową placu Litewskiego w 2016 roku. Na powierzchni około 420 m² odkryto 290 grobów i skupisk kości, odpowiadających szczątkom ponad 400 osób.
Badania antropologiczne wykazały przewagę pochówków mężczyzn oraz liczne ślady chorób i urazów. Na niektórych szkieletach stwierdzono m.in. ślady zagojonych obrażeń, amputacji i trepanacji, co badacze wiążą z działalnością szpitalną prowadzoną przez bonifratrów.
W grobach odnajdywano również przedmioty związane z religijnością zmarłych, m.in. różańce i medaliki.
Likwidacja zespołu Na początku XIX wieku stan zabudowań bonifraterskich był zły. Jednocześnie władze Królestwa Polskiego planowały utworzenie na Krakowskim Przedmieściu dużego placu przeznaczonego do ćwiczeń i parad wojskowych.
W 1819 roku namiestnik Królestwa Polskiego Józef Zajączek zdecydował o likwidacji kompleksu bonifratrów. Zakonnicy zostali przeniesieni do dawnego klasztoru reformatów przy obecnej ul. Bernardyńskiej, a kościół, klasztor i pozostałe zabudowania przeznaczono do rozbiórki.
Prace rozpoczęto jeszcze w 1819 roku. W marcu 1820 roku zabudowania bonifraterskie już nie istniały. Powstała w ich miejscu otwarta przestrzeń została urządzona jako plac Musztry i stała się zasadniczą częścią późniejszego placu Litewskiego.
Bonifratrzy kontynuowali działalność w Lublinie. Po okresie pobytu w zabudowaniach poreformackich zostali związani z dawnym zespołem karmelitów trzewiczkowych przy kościele św. Eliasza Proroka, gdzie funkcjonował szpital św. Jana Bożego.
Badania archeologiczne Pozostałości kościoła i cmentarza zachowały się pod powierzchnią placu Litewskiego. Badania archeologiczne prowadzone na tym terenie umożliwiły ustalenie położenia i zasadniczego rzutu murowanej świątyni.
Szczególnie rozległe prace przeprowadzono podczas rewitalizacji placu w latach 2016–2017. Odkryto wówczas zarówno relikty zespołu bonifraterskiego i cmentarza, jak również pozostałości wcześniejszych umocnień oraz innych elementów historycznego zagospodarowania tego obszaru.
Fundamenty kościoła zostały zachowane pod współczesną nawierzchnią placu Litewskiego.
Zobacz też Bonifratrzy Plac Litewski w Lublinie Kościół św. Kazimierza w Lublinie Kościół św. Eliasza Proroka w Lublinie
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Edmund Mitrus, Wyniki badań archeologicznych reliktów kościoła oo. Bonifratrów na Placu Litewskim w Lublinie Rafał Niedźwiadek, Jacek Tkaczyk, Nowe spojrzenie na dzieje Placu Litewskiego w Lublinie w świetle ustaleń archeologicznych
Kategoria:Kościoły i klasztory bonifratrów Kategoria:Świątynie pod wezwaniem Bożego Ciała