Spodumen – minerał z gromady krzemianów, zaliczany do grupy piroksenów. Należy do minerałów rzadkich, rozpowszechnionych tylko w niektórych rejonach Ziemi.
Nazwa pochodzi od gr. spodos = popiół (spodios = szary), nawiązując do szarej, przypominającej popiół barwy tego minerału; gr. spodumentos = spopielony (spodoustha = obrócić się w popiół), nawiązuje z kolei do wyglądu produktu prażenia spodumenu w płomieniu dmuchawki.
Właściwości Krystalizuje w układzie jednoskośnym. Tworzy stosunkowo często kryształy o pokroju słupkowym, listewkowym, tabliczkowym, wzdłużnie prążkowanym lub kolumnowym, osiągające niekiedy gigantyczne rozmiary (o długości kilkunastu metrów i wadze kilkudziesięciu ton); wrosłe i narosłe. Występuje także w formie bliźniaków wg {100}. Na kryształach są często charakterystyczne zbrużdżenia. Występuje też w postaci skupień zbitych, masywnych, ziarnistych, pręcikowych, grubopręcikowych i promienistych. Jest kruchy i przezroczysty do przeświecającego. Niektóre kryształy wykazują efekt kociego oka, czasami także silną fluorescencję. Jest minerałem bardzo delikatnym, wskutek upadku ulega rozbiciu, nieodporny na podwyższoną temperaturę oraz wrażliwy na światło – blednie. Barwi płomień na intensywnie czerwony kolor, ze względu na obecność litu. Odmiany barwn wykazują charakterystyczny pleochroizm.
Odmiany Spodumeny mogą być bezbarwne, barwne i wielobarwne. Rozróżnianie spodumenów mieniących się kolorem jest możliwe dzięki szczegółowemu nazewnictwu. Spośród nich wyróżnia się:
tryfan – barwa biała, żółtobiała, żółta, zielonkawożółta lub złocistobrunatna hiddenit – barwa żółtozielona, zielona, ciemnozielona kunzyt – barwa niebieskopurpurowa, fioletowa, fioletowoczerwona, różowa nuristanit – barwa szara, szaroniebieska, niebieska
Zabarwienie wywołują domieszki żelaza (tryfan), chromu (hiddenit), manganu (kunzyt), oraz niekiedy sodu i wanadu.mały|Hiddenit|248x248px Występowanie Stanowi częsty składnik pegmatytów litowych. Spotykany również w pegmatytach granitowych, aplitach, gnejsach i druzach. Współwystępuje z berylem, turmalinem, amblygonitem, muskowitem, biotytem, lepidolitem, kwarcem, skaleniami, albitem, mikroklinem, petalitem, spessartynem, litiofylitem, tryfylinem i kasyterytem.
Miejsce występowania Brazylia – Minas Gerais; USA – Kalifornia, Dakota Południowa, Karolina Północna, Connecticut; Rosja – Ural, Zabajkale; Polska – Karkonosze, okolice góry Ślęży, Piława Górna, Góry Sowie, Afganistan – Nuristan; Włochy – Elba; Pakistan; oraz w takich krajach jak Madagaskar, Mjanma, Chiny, Zimbabwe, Namibia, Australia, Wielka Brytania, Szwecja, Finlandia czy Czechy.
Ogromne okazy znajdowane są w Dakocie Południowej w USA (16 m długości, 90 t wagi).
Zastosowanie spodumen stanowi ważne źródło otrzymywania litu. jest używany w przemyśle chemicznym, szklarskim, ceramicznym, do produkcji baterii alkalicznych, dodatek do smarów (obniżając temperaturę ich krzepnięcia). do wyrobu pierścionków, broszek i wisiorków. jest bardzo atrakcyjnym kamieniem kolekcjonerskim. należy do poszukiwanych i często wykorzystywanych kamieni jubilerskich.
Zobacz też tryfan, hiddenit, kunzyt.
Przypisy
Bibliografia J. Żaba: Ilustrowany słownik skał i minerałów, Videograf II Sp. z o.o. – 2003 r. J. Parafiniuk: Minerały systematyczny katalog 2004, TG”Spirifer” W-wa 2005 A. Bolewski: Mineralogia szczegółowa, Wyd. Geolog. 1965 r.
Kategoria:Krzemiany (minerały) Kategoria:Surowce chemiczne