Dług – polski film kryminalny z 1999 roku w reżyserii Krzysztofa Krauzego, zrealizowany na podstawie scenariusza napisanego przez reżysera wraz z Jerzym Morawskim. Film, oparty na autentycznych wydarzeniach, opowiada losy dwóch młodych warszawskich biznesmenów, zastraszanych i terroryzowanych przez gangstera, który żąda od nich spłaty nieistniejącego długu.

Dług wywołał w Polsce burzliwą debatę na temat motywów rzeczywistych sprawców zbrodni i przyczynił się do zastosowania wobec nich prawa łaski. Film traktowano jako powiew świeżości w kinie polskim, choć część krytyków miała zastrzeżenia wobec zbyt pozytywnego portretowania biznesmenów, a co za tym idzie – niedostatecznej krytyki rzeczywistości dzikiego kapitalizmu w Polsce lat 90. Dług odniósł jednak w Polsce wielki sukces festiwalowy. Producent filmu, Juliusz Machulski, odebrał Złote Lwy na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych i Orła za najlepszy film; nagradzano też scenariusz, reżyserię Krauzego oraz rolę Andrzeja Chyry jako demonicznego gangstera.

Fabuła Biznesmen Adam Borecki, którego żona jest w zagrożonej ciąży, przygotowuje się do budowy własnego domu. Wraz ze wspólnikiem, Stefanem Kowalczykiem, zamierza zbudować montownię włoskich skuterów; obaj ubiegają się o kredyt w banku w wysokości 300 tysięcy dolarów. Ponieważ jednak bank żąda poręczenia, a kontrakt z włoskimi pośrednikami wkrótce wygasa, Stefan przedstawia Adamowi dawnego sąsiada, Gerarda Nowaka. Ten zgadza się zainteresować sprawą dyrektora dochodowej kopalni, dzięki czemu biznesmeni otrzymują kredyt. Okazuje się jednak, że dyrektor żąda wyższej prowizji za załatwienie kredytu. Wspólnicy rezygnują, lecz Gerard oświadcza, że sprowadzając dyrektora kopalni z Hiszpanii i jeżdżąc na Śląsk, poniósł koszty, za które należy mu się wynagrodzenie. Gdy Adam odmawia jakichkolwiek rozliczeń, Gerard nachodzi go w domu rodziców i żąda spłaty 6000 dolarów, uderzając Adama po raz pierwszy.

Gerard próbuje wyegzekwować nieistniejący dług, uciekając się do metod gangsterskich. Ponieważ opłaca własnych oprychów, wymusza przemocą fizyczną i psychiczną oddanie reszty zgromadzonych pieniędzy. Nie umarza jednak długu i wciąż żąda haraczy, doliczając wyimaginowane procenty. Ponieważ policja odmawia Adamowi i Stefanowi pomocy, obaj usiłują desperacko zarobić na spłatę długu. Adam pracuje w pizzerii, natomiast Stefan zatrudnia się u niemieckiego biznesmena. Tymczasem Gerard wciąż żąda haraczu: nachodząc żonę Adama, powoduje jej poronienie, a na Stefanie wymusza wskazanie miejsca pobytu Adama. Stefan ujawnia, że Adam zatrzymał się u przyjaciela – Tadeusza (studenta). Gerard nachodzi Adama i przy okazji wpędza Tadeusza w długi.

Nie widząc innego wyjścia, szantażowani uciekają się do desperackiego kroku. Zwabiają podstępem Gerarda i jego ochroniarza do mieszkania Tadeusza. Następnie we trójkę obezwładniają gangsterów, a potem planują wywieźć ich za miasto. Tadeusz udaje przed kolegami zwichnięcie nogi, aby nie jechać z nimi, boi się bowiem konsekwencji. Za miastem biznesmeni krępują Gerarda i jego pomocnika. Gerard odnosi się obraźliwie do nienarodzonego dziecka Adama, co wywołuje u biznesmena furię; w rezultacie Adam morduje nożem Gerarda, a następnie jego pomocnika. Wycieńczeni biznesmeni rozbierają ofiary i odcinają im głowy, by upozorować morderstwo jako sprawkę rosyjskiej mafii. Jednak Adam nie może sobie wybaczyć, że z ofiary stał się mordercą. W ostatniej scenie zgłasza się na policję.

Obsada Źródło: Filmpolski.pl

Produkcja mały|Krzysztof Krauze, reżyser filmu Dług jest poświęcony autentycznej sprawie dwóch młodych warszawskich biznesmenów, Artura Brylińskiego i Sławomira Sikory. Ci biznesmeni na początku lat 90. XX wieku byli terroryzowani, torturowani i zastraszani przez gangstera Grzegorza Gmitrzaka, który obiecał im przedtem pomoc w poręczeniu kredytu, a potem wymuszał na nich spłacenie nieistniejącego długu. W nocy z 8 na 9 marca 1994 roku Bryliński i Sikora, nie mogąc znaleźć wsparcia w prokuraturze i policji, dokonali samosądu na Gmitrzaku oraz jego osobistym ochroniarzu Mariuszu Kłosie. Ich proces sądowy skończył się w listopadzie 1997 roku; obaj zostali skazani na 25 lat więzienia. Tego samego miesiąca Krzysztof Krauze wraz ze scenarzystą Jerzym Morawskim odwiedzili obu skazanych, zbierając materiały mające posłużyć do realizacji filmu, który przyczyniłby się do ich rehabilitacji.

Dług pieczołowicie rekonstruuje przebieg wydarzeń poprzedzających zbrodnię, a także sam akt morderstwa. Część faktów została jednak zmieniona. Między innymi uległy zmianie imiona i nazwiska głównych bohaterów: Artur stał się Adamem, Sławomir – Stefanem, a Grzegorz – Gerardem. Ponadto udręka prawdziwych przedsiębiorców w rzeczywistości trwała półtora roku, nie trzy miesiące; skazanych za zbrodnię było pięć osób, nie trzy. Część tortur przeprowadzonych na prawdziwych ofiarach zastraszania (wieszanie na drzewie i bicie kijem bejsbolowym) została pominięta, gdyż zdaniem Krauzego „wtedy to zrobiłoby się kino amerykańskie i ludzie by nie uwierzyli”.

Rozpowszechnianie Premiera kinowa Długu odbyła się 19 listopada 1999 roku. Rok później film ukazał się na płytach DVD nakładem wydawnictwa ITI Home Video. Oprócz filmu płyta zawierała zwiastun kinowy, galerię fotosów oraz biografie twórców i aktorów występujących w filmie. W grudniu 2019 roku Dług ponownie wszedł na ekrany kin w wersji po rekonstrukcji cyfrowej.

Odbiór Recenzje w Polsce i oddźwięk thumb|Sławomir Sikora (2020) Dług wywołał w mediach wielkie poruszenie; po jego wejściu na ekrany sprawa Brylińskiego i Sikory doczekała się kolejnych artykułów, reportaży oraz filmów dokumentalnych poświęconych losom sprawców zbrodni. Pod wpływem opinii publicznej prezydent Aleksander Kwaśniewski w grudniu 2005 roku zastosował prawo łaski wobec Sikory, natomiast kilka miesięcy później Lech Kaczyński zapowiedział ułaskawienie Brylińskiego; Bryliński został oficjalnie ułaskawiony w grudniu 2010 roku przez Bronisława Komorowskiego.

Bartosz Żurawiecki z dodatku do „Gazety Wyborczej”, „Co Jest Grane”, pisał: „Nareszcie film rodzimej produkcji, o którym nie trzeba mówić – «jak na polski, może być». Po prostu dobre kino!”. Tadeusz Sobolewski obwieścił Dług jako „film nowej generacji”, którego siła oddziaływania „wynika z ukrytego znaczenia, jakie ten film niesie [...], gdy orientujemy się, że zła ukarać się nie da”. Nie obyło się jednak bez głosów krytycznych. Przykładowo, Wiesław Kot na łamach tygodnika „Wprost” pisał, iż „podział na poczciwych biznesmenów i łajdaka szantażystę [został] poprowadzony – dla ułatwienia – równiuteńko”, a bohaterowie filmu cechują się przesadnie nerwowym postępowaniem, godnym „bohaterów dzieł filmowych z zasobów kina moralnego niepokoju sprzed ćwierćwiecza i z zupełnie innej formacji społecznej”. Polemizował z nim Lech Falandysz, zauważając, iż „scenariusz do filmu Krauzego napisało samo życie”, a w obliczu szantażu ze strony bandytów naturalną reakcją jest „odparcie bezprawnego i bezpośredniego zamachu”.

Recenzje poza Polską W Stanach Zjednoczonych premiera Długu odbyła się w kwietniu 2000 roku. Eddie Cockrell z amerykańskiej czasopisma „Variety” opisał Dług jako „chłodny, przemyślany thriller” wykraczający poza normy kina gatunkowego.

Analizy i interpretacje Piotr Zwierzchowski porównał Dług z dziełem Michaela Hanekego Funny Games, które z filmem Krauzego łączy podobna bezsilność zarówno bohaterów, jak i widza wobec wymykającego się moralności spektaklu przemocy. Zbrodnię dokonaną w Długu zdaniem Zwierzchowskiego trudno jednoznacznie potępić czy też moralnie uzasadnić. Katarzyna Taras uznała film Krauzego za najczarniejszy – obok Cześć Tereska Roberta Glińskiego – wizerunek „polskiej rzeczywistości po przełomie 1989 roku”. Kacper Pobłocki dostrzegł w Długu „kwintesencję polskiego kapitalizmu”, której puenta polega na tym, że „każdy z nas może napotkać na swojej miejskiej drodze nieznajomego socjopatę, który zniszczy nas, wciągając w spiralę przemocy i długu i wyciągnie wraz z sobą poza orbitę społeczeństwa”.

Odmienną opinię wyraziła Ewa Mazierska, według której narracja Długu sugeruje, że to nie kapitalizm jest przyczyną nieszczęść bohaterów, lecz przestępczość zorganizowana. Mazierska ironizowała: „Mamy wierzyć, że gdyby [bohaterowie] otrzymali kredyt z banku, który odrzucił ich prośbę lub gdyby poprosili o pomoc rodziców, wszystko poszłoby dobrze”. Jak jednak wskazywał cytowany przez Mazierską Jakub Majmurek, nawet gdyby bohaterowie otrzymali kredyt, ich sytuacja nie uległaby zmianie; oprocentowanie kredytów było pod koniec lat 90. na tyle wysokie, że wielu kredytobiorców kończyło bankructwem, niekiedy też samobójstwem.

Nagrody Nagroda KategoriaOdbiorca Wynik 24. Festiwal Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni Złote Lwy dla najlepszego filmuKrzysztof Krauze Złote Lwy dla producenta najlepszego filmuJuliusz Machulski Najlepsza pierwszoplanowa rola męskaAndrzej Chyra Najlepsza muzykaMichał Urbaniak Nagroda DziennikarzyKrzysztof Krauze Polska Akademia Filmowa Orły dla najlepszego filmuJuliusz Machulski Orzeł za najlepszą reżyserięKrzysztof Krauze Orzeł za najlepszy scenariuszKrzysztof Krauze, Jerzy Morawski Orzeł za najlepszą główną rolę męskąRobert Gonera Orzeł za najlepszą drugoplanową rolę męskąAndrzej Chyra Orzeł za najlepsze zdjęcia Bartosz Prokopowicz Orzeł za najlepszą scenografięMałgorzata Dipont Orzeł za najlepszą muzykęMichał Urbaniak Orzeł za najlepszy montażKrzysztof Szpetmański Orzeł dla najlepszego producentaJuliusz Machulski 14. Tarnowska Nagroda Filmowa Nagroda Jury MłodzieżowegoKrzysztof Krauze Nagroda Specjalna JuryKrzysztof Krauze, Jerzy Morawski Nagroda PublicznościKrzysztof Krauze Paszport „Polityki” Film Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Filadelfii Nagroda za reżyserię

Znaczenie W 2019 roku, przyznając aktorowi Andrzejowi Chyrze Specjalną Nagrodę im. Zbyszka Cybulskiego za całokształt twórczości, jury w szczególny sposób odwołało się do wykreowanej przez niego roli w filmie Dług. W tym samym roku, w plebiscycie Stowarzyszenia Rozwoju Kultury Filmowej „Słowo i Film” na najlepsze polskie filmy powstałe w latach 1989–2019, Dług zajął drugie miejsce (za Dniem świra Marka Koterskiego). Sebastian Smoliński podsumowywał po latach, że film Krauzego i Morawskiego, skutkując uniewinnieniem pierwowzorów filmowych głównych bohaterów, „objawił w pełni siłę kina odwołującego się do rozpalających społeczeństwo rzeczywistych wydarzeń”. W 2025 roku Dług został jednym z pierwszych 70 filmów wprowadzonych do Listy Polskiego Dziedzictwa Filmowego jako „wywierających wpływ na polską kulturę, wyobraźnię i pamięć”.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Dług w bazie Akademia Polskiego Filmu

Kategoria:Polskie dramaty kryminalne Kategoria:Polskie dramaty sensacyjne Kategoria:Polskie dreszczowce Kategoria:Polskie filmy z 1999 roku Kategoria:Filmy oparte na faktach Kategoria:Filmy w reżyserii Krzysztofa Krauzego Kategoria:Filmy kręcone w Warszawie Kategoria:Filmy nagrodzone Złotymi Lwami na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych Kategoria:Filmy nagrodzone Polską Nagrodą Filmową Orzeł dla najlepszego filmu