Chronologia – nauka o mierzeniu czasu, kolejności następowania po sobie wydarzeń, zjawisk, a także oznaczeniu wydarzeń, zjawisk na podstawie przyjętego podziału czasu. Nazwa pochodzi od greckich słów chronos (czas) i logos (słowo, nauka).
Chronologia może być: matematyczna, czyli astronomiczna, która bada ruchy ciał niebieskich, o ile pozostają one w związku z mierzeniem czasu (czyli przede wszystkim pozorny ruch Słońca wokół Ziemi oraz rzeczywisty ruch Księżyca wokół Ziemi; techniczna, czyli historyczna, która bada historyczne podziały czasu, dokonywane głównie na podstawie ruchów ciał niebieskich, sprowadzająca je do podziałów używanych obecnie.
Chronologia historyczna jest jedną z nauk pomocniczych historii. Jest niezbędna do ustalenia czasu powstania źródeł.
Chronologia astronomiczna Podstawowe pojęcia: doba syderyczna – ruch wobec gwiazdy – 23 h 56 min 4 s słoneczna – ruch wobec słońca (różnica ok. 51 s) średnia słoneczna – 24 h – sztuczna, ale wygodna miesiąc synodyczny – między dwiema fazami księżyca (jest ich 8) – 29 dni 12 h 44 min 2,8 s; syderyczny – od południka niebieskiego do tego samego – 27 dni 7 h 43 min 4,7 s. rok zwrotnikowy (21 marca – równonoc wiosenna) 365 d 5 h 48 min 46 s; syderyczny – „od gwiazdy do gwiazdy” – 365 d 6 h 9 min 9 s.
Sposoby i narzędzia do mierzenia czasu Pierwotne sposoby mierzenia czasu obserwacja cienia (gnomon – przedmiot, którego cień obserwujemy, (np. cień człowieka, drzewa, kijka), obserwacja księżyca (fazy lunarne); cykle świąt (np. wielkanocny, zielonoświątkowy, Bożego Narodzenia); obserwacja okresu wegetatywnego przyrody (np.: zmiany w przyrodzie, pory roku, okresowe zachowania zwierząt).
Narzędzia do mierzenia czasu zegar równikowy – wskazówka umieszczona równolegle do osi ziemi, a więc pod takim kątem, pod jakim się znajduje na danej szerokości geograficznej; zegar słoneczny poziomy – wskazówka to trójkąt o kącie ostrym równym szerokości geograficznej i położony na linii północ-południe; zegary piaskowe i wodne – klepsydry (od greckiego słowa oznaczającego złodziejkę wody), niedokładne ze względu na różną grubość ziaren piasku i zmienność ciśnienia; zegary ogniowe, działające na zasadzie spalania materiału np.: oliwy, świecy, kulki zawieszonej na nici; zegary kołowe – na wał nawinięty sznur z obciążnikiem; niedokładne: wymagały smarowania, nawijania i pomimo wprowadzenia sprężyny znacznie przyspieszały pod koniec cyklu; zegary wahadłowe (po wynalezieniu wahadła przez Galileusza w 1584 roku; Huygens – r. 1656); zegary kwarcowe (obecnie powszechnie stosowane); zegary atomowe (ciągle w fazie rozwojowej).
Kalendarze Przykładowe kalendarze: juliański (wprowadzony w 46 p.n.e. od 1 stycznia 45 p.n.e. przez Cezara jako najwyższego kapłana, opracowany przy pomocy astronoma aleksandryjskiego Sozygenesa) – 365 dni co 4 lata 366, a jednak różnica do roku zwrotnikowego dawała 11 minut czyli 1 dzień na 128 lat, co powodowało problemy przy wyznaczaniu Wielkanocy (ubytek 1 dnia w ciągu 128 lat), pierwsza równonoc wiosenna 25 marca 46 roku p.n.e., 12 miesięcy, 2 × 24 lutego w roku przestępnym, Wielkanoc „cofała się” o jeden dzień co 128 lat; gregoriański – wprowadzony przez papieża Grzegorza XIII, , został ogłoszony bullą Inter gravissimas w 1582. Po 4 października miał nastąpić od razu 15; co 400 lat opuszcza się 3 dni przestępne, gdy są to setki niepodzielne bez reszty przez 400: np. 1700, 1800, 1900, ale 2000 już był rokiem przestępnym; francuski rewolucyjny (funkcjonował od 22 września 1792 do 1 stycznia 1806), 4 letnie cykle, nowy rok od 22 września, 12 miesięcy (m.in. brumaire, termidor, itd.), 30-dniowy miesiąc, ostatni miesiąc 5 lub 6 dni więcej (w zależności); dekady zamiast tygodni (zniesione w 1802 roku). muzułmański irański kalendarz buddyjski kalendarz żydowski
Ery
era dionizyjska (era chrześcijańska) – od r. 1 n.e. (brak roku 0) ustalona przez Dionizego Małego, era bizantyjska – od r. 5508 p.n.e. (od stworzenia świata), era olimpijska – od r. 776 p.n.e. (pierwsza olimpiada), era żydowska (do XI wieku era Seleucydów – początek 312 p.n.e.), później od stworzenia świata – początek 7 października 3761 p.n.e., era mahometańska – od r. 622 n.e. (ucieczka Mahometa z Mekki do Medyny (Hedżra), era rzymska lub warrońska – od r. 753 p.n.e. (założenie Rzymu), indykcje (podatek rzymski), wprowadzony od 313 roku n.e. – płacony co 15 lat (obliczanie: Indykcji rok + 3 podzielić przez 15 = indykcja; reszta przy dzieleniu to indykcja, brak reszty = zawsze 15, Indykcje w Bizancjum rok podzielić przez 15; reszta przy dzieleniu to indykcja, jej brak = zawsze 15); według lat panowania władców, papieży, era rewolucyjna lub republikańska (od proklamacji Republiki, tj. 22 września 1792), era masońska (od 4000 roku p.n.e.).
Początek roku styl Obrzezania (łac. Circumcisio) – 1 stycznia (Cezar 45 p.n.e.; nazwa późniejsza, z czasów chrześcijańskich); styl marcowy – 1 marca – republikański Rzym i Frankowie do Pepina Małego; styl Zwiastowania – od 25 marca (Florencja i Piza); styl wielkanocny (francuski) – od IX w. na terenie Francji; styl bizantyjski – 1 września – Bizancjum, południowe Włochy i Rosja w latach 1492–1700; styl Narodzenia Pańskiego – 25 grudnia – Polska, Państwo Kościelne, Anglia (do XIII wieku), Niemcy i Czechy.
Podział roku Na pory roku: wiosna – od 22 lutego (święto Katedry św. Piotra); lato – od 25 maja (św. Urbana); jesień – od 24 sierpnia (św. Bartłomieja); zima – 11 listopada (św. Marcina). Miesięczny: Ianuarius (Janus – styczeń), Februarius (św. Oczyszczenia – luty), Martius (bóg wojny, Mars – marzec), Aprilis (otwarcie – wiosna – kwiecień), Maius (Maia – matka Merkurego – maj), Iunius (Junona – czerwiec), Iulius (Juliusz Cezar – lipiec), Augustus (Oktawian August – sierpień), September (wrzesień), October (październik), November (listopad, December (grudzień; łacińskie nazwy tych ostatnich – od kolejnych liczb w języku łacińskim). Dni tygodnia: 7-dniowy tydzień – rzymski – : Saturni, Solis, Lunae, Martis, Mercurii, Iovis, Veneris; 7-dniowy tydzień – „łaciński” – Dies dominica (niedziela), feria secunda (poniedziałek), tertia (wtorek), quarta (środa), quinta (czwartek), sexta (piątek), sabbatum (sobota). Podział dnia – godziny nierówne (horae inaequales) Dzień naturalny (tota dies, dies naturalis, dies integra) Media nox – północ Ante lucem – brzask Mane – ranek Ad meridiem – przed południem Meridies – południe Occasus solis – zachód słońca Crepusculum – zmierzch Godziny kanoniczne (horae canonicae) przed XIII w. Matutina – trzecia część nocy (ranna msza) Prima – rozpoczyna dzień o wschodzie słońca, czyli między godz. 4 a 8 rano w zależności od pory roku Tertia – połowa przedpołudnia (pora, kiedy rozpoczyna się ruch w życiu publicznym) Sexta – południe Nona – połowa popołudnia Vespera – przed zachodem słońca Completorium – po zachodzie słońca Godziny kanoniczne (horae canonicae) od XIII w. Prima Tertia – połowa przedpołudnia (pora, kiedy rozpoczyna się ruch w życiu publicznym) Nona – południe Vespera – połowa popołudnia
Święta pridie – dzień przed, quattuor tempora – suche dni (post), Dominica invocavit – pierwsza niedziela wielkiego postu, świętego Stanisława – 8 maja i 27 września (przeniesienie relikwii), Dominica resurrectionis – Wielkanoc, septuagesima – siedemdziesiątnica, dies cinerum, caput ieiunii – Środa popielcowa, quadragesima – wielki post, ascensio Domini – Wniebowstąpienie Jezusa Chrystusa (40 dni po Wielkanocy), Dominica Pentecostes – zielone świątki (50 dni pod Wielkanocy), Dominica prima adventus – pierwsza niedziela adwentu, Conductus Paschae, albis – pierwsza niedziela pod Wielkanocy, – post epiphaniam – po 3 królach, de passione – niedziela męki Pańskiej, de palmis – Niedziela Palmowa, maior hebdomada – Wielki Tydzień, cena Domini – Wielki Czwartek, Parasceve – Wielki Piątek, sabbatum sanctum – wielka sobota, octava – 7+1 dni, feria infra octavam – dzień w oktawie, dies octava – 8 dzień oktawy, cyzjojany – obrzezanie – 1 stycznia,
Obliczanie a) Obliczanie cyklu słonecznego dla roku:
rok+9/28=wynik;
reszta to liczba, gdy jej nie ma to=28,
b) Obliczanie Dnia Wielkanocy:
(rok+1)/19=wynik;
reszta to złota liczba, gdy jej nie ma to=19,
c) Obliczanie indykcji:
rok+3/15=indykcja;
reszta – indykcja, brak reszty=15,
d) Obliczanie indykcji dla Bizancjum:
rok/15;
reszta – indykcja, brak=15,
e) Obliczanie kalend:
dni miesiąca+2-liczba kalend,
f) Obliczanie Id:
13 lub 15 (mar-ma-jul-o)+1-ida,*
g) Obliczanie nony:
5 lub 7 (mar-ma-jul-o)+1-nona,*
(*) Mar-ma-jul-o = marzec, maj, lipiec, październik – dla tych miesięcy liczba 15 (Idy), 7 (nony).
Chronologia w archeologii Chronologia względna Chronologia względna – jedna z metod ustalania chronologii w archeologii. Zajmuje się określaniem tego, które z porównywanych źródeł archeologicznych jest starsze. Stosowanie tej metody nie pozwala jednak określić wieku znaleziska.
W ustalaniu chronologii względnej stosuje się m.in. następujące metody: metoda typologiczna – analizowanie podobieństw formalnych pomiędzy zabytkami; metoda seriacji – analizowanie zmian i cech w badanych przedmiotach; metoda analizy stylistycznej – analizowanie stylu w zabytkach, które posiadają zdobienia; metoda stratygraficzna – analizowanie położenia zabytków względem siebie, a także badanie warstw geologicznych lub kulturowych w miejscach, gdzie znaleziska odkryto; metoda planigraficzna – uwzględnianie stanowisk archeologicznych oraz miejsc znalezisk na planach; uzyskuje się dzięki temu obraz zasięgu stanowisk, jak również obszarów występowania znalezisk.
Chronologia bezwzględna Chronologia bezwzględna (inaczej absolutna) pozwala na określanie wieku znalezisk (zob. też datowanie bezwzględne).
W tym celu stosuje się następujące metody: metoda radiowęglowa – polega na badaniu zawartości radioaktywnego izotopu węgla 14C; daje to możliwość określenia przybliżonego wieku znaleziska; metoda argonowo-potasowa – wykorzystuje się w niej właściwości rozpadu pierwiastków promieniotwórczych; metoda uranowo-torowa – jw.; metoda iłów warstwowych, inaczej warwochronologia – wprowadzona przez szwedzkiego geologa Gerarda de Geera metoda wykorzystująca określanie czasu trwania kolejnych stadiów recesji lodowców na podstawie obliczenia ilości ilastych warstw w przylodowcowych zbiornikach wodnych w ciągu roku; metoda dendrochronologiczna – polegająca na badaniu słojów drzew kopalnych (w Polsce przede wszystkim dębów i sosen); metoda ta pozwala na ustalenie czasu ścięcia drzewa z dokładnością do 1 roku; metoda napływu importów – analiza tzw. importów z obszarów opracowanych już pod względem chronologii historycznej (gł. analiza monet itp.); metoda termoluminescencji – analizowanie zmian strukturalnych w niektórych minerałach (głównie kwarc, cyrkon); metoda paleomagnetyczna – ustalanie wieku danego znaleziska na podstawie nawiązania do wydarzeń paleomagnetycznych oraz rytmów zmian pola magnetycznego.
Przypisy
Bibliografia
Bronisław Włodarski, Chronologia polska (1957, redakcja pracy zbiorowej, reprint 2007 )
Wielka historia Polski, t. I Do 1320, Wydawnictwo Pinnex, .