Archetyp (z gr. arche – "początek", typos – "typ") – pierwotny wzorzec (pierwowzór) postaci, zdarzenia, motywu, symbolu lub schematu, głęboko zakorzeniony w kulturze przez człowieka. Najbardziej znany w definicji psychoanalitycznej, w której archetypy oznaczają elementy strukturalne nieświadomości wspólne wszystkim ludziom na świecie. Archetypy występują w nieświadomości zbiorowej i nieświadomości indywidualnej. Są wielkościami dynamicznymi: zdolne są do przemian i rozwoju.

Geneza Po raz pierwszy pojęcie archetypu pojawia się u Filona z Aleksandrii (I wiek p.n.e.):

Do psychologii pojęcie to wprowadził Carl Gustav Jung w oparciu o termin Jacoba Burckhardta: das Urbild – "praobraz", "obraz pierwotny". Jung dowodził istnienia archetypów w oparciu o fakt występowania u ludzi i w dziełach, typowych i powtarzających się motywów (tzw. obrazów archetypowych).

Definicja Carl Gustav Jung pisał:

W psychologii pierwotne wyobrażenie i wzorzec zachowania, obejmujący także sferę myślową i niosący ze sobą znaczny ładunek emocjonalny, którego źródłem są utrwalone w psychice zapisy powtarzające się w doświadczeniach wielu pokoleń, jest odbiciem instynktownych reakcji na określone sytuacje. Wraz z wzorcami zachowań popędowych (instynktami) archetypy mają stanowić strukturalne składniki nieświadomości zbiorowej, jej zasadniczą treść.

Struktura archetypów Struktura każdego archetypu jest bipolarna – posiada on swoją konstruktywną i destruktywną stronę, zawiera potencjalne bogactwo dziedziny, której dotyczy. Archetypy przejawiają się w postaci symboli – ich treść zawsze wyraża się metaforycznie, nie dając się w pełni zwerbalizować. Symbole te możemy wychwycić w mitach, snach, wizjach.

Rodzaje archetypów Zdaniem Junga nieświadomość zbiorowa zawiera wiele różnorodnych archetypów, np.: archetyp narodzin, odrodzenia, śmierci, mocy, jedności, archetyp bohatera, dziecka, Boga, demona, zwierzęcia, archetyp wody (symbol macierzyństwa; uzależnienia), drzewa (symbol osobowości, nieświadomości), ognia (wypalenie, oczyszczenie) etc. Liczba archetypów jest ograniczona. Są wspólne wszystkim ludziom na Ziemi niezależnie od przynależności rasowej czy kulturowej. W literaturze najczęściej opisywane są następujące archetypy: Cienia – uosobienie zwierzęcej strony natury człowieka; jest odpowiedzialny za pojawienia się w świadomości człowieka i w jego zachowaniu treści nieakceptowanych społecznie; Animy/Animusa – kobiecy aspekt osobowości mężczyzny/męski aspekt osobowości kobiety; funkcjonują jako zbiorowe wyobrażenie kobiety lub mężczyzny, przyczyniając się (m.in.) do zrozumienia osób płci przeciwnej; Matki – symbol natury, zwłaszcza w jej namacalnym, rzeczowym aspekcie, uosobienie matki, bogini-żywicielki, bogini-matki (Matka Boża), macierzyństwa, nieśmiertelności, jedności życia i śmierci; w dalszym sensie Kościół, miasto, kraj, Ziemia, materia, Księżyc; Ojca – niebo i słońce, piorun i wiatr, fallus i broń, czarodziej i książę, a także wszystkie męskie zwierzęta i rośliny; do istotnych cech archetypu ojca Jung zaliczał wielorakie aktywności i agresje, natrętność, dobitność, destruktywność, niszczenie i pasjonującą owocność, przekonywalność i skuteczność; Starego Mędrca – symbol pierwiastka duchowego, mądrości kultury, uosobienie mędrca, wewnętrznego, duchowego przewodnika; Jaźni – obraz pełni i doskonałości człowieka; archetyp jaźni stanowi cel działań ludzkich, motywuje człowieka do dążenia ku pełni i jedności; często jest wiązany z obrazem mandali (krzyża, czwórcy, koła) i doświadczeniami religijnymi i mistycznymi; postacie takie jak Jezus Chrystus czy Budda stanowiłyby tu przykład rozwiniętych wyobrażeń tego archetypu; Bohatera (Superbohatera, herosa) – typowy obraz, który istnieje od niepamiętnych czasów; powszechny mit bohatera szkicuje obraz jakiegoś potężnego mężczyzny lub człowieka-boga, który pokonuje wszelkie zło dające się personifikować, jak również wszystkie rodzaje wrogów, smoków, wężów, olbrzymów i demonów, i tak uwalnia własny naród od zniszczenia i śmierciCarl Gustav Jung, Symbole und Traumdeutung, w: Ges. Werke, t. 18/1, s. 251-251, 259. Niewinny i Sierota Męczennik i Wojownik Wędrowiec i Mag Puer aeternus – „Wieczny chłopiec” i Senex – „Starzec” Trickster

Związki archetypów Według Junga poszczególne archetypy nie są wzajemnie odizolowane, lecz znajdują się w stanie kontaminacji, ciągłego wzajemnie zmiennego przenikania i łączenia się. Tworzą pewne związki, między innymi uzupełnienia oraz przeciwieństwaCarl Gustav Jung, Über die Archetypen des kollektiven Unbewußten, Zürich 1934, s. 225. Typowym przykładem może być archetyp rodziców, który składa się z motywu matki i ojca. Archetyp ojca zawiera pewną ambiwalencję i dwuznaczność. Z tego powodu w archetypowym obrazie ojca mogą istnieć obok siebie pozytywne i negatywne elementy. Istotnymi zatem cechami tego archetypu są wielorakie aktywności i agresje, natrętność, dobitność, destruktywność, niszczenie i pasjonująca owocność, przekonywalność i skuteczność. Drugim archetypem z pary rodziców jest archetyp matki – struktura ukształtowana w ludzkiej psychice ze względu na szczególne cechy matki. Archetyp ten porządkuje doświadczenie każdego człowieka, gdy chodzi o to, co stanowi istotę i treść macierzyństwa w najszerszym znaczeniu.

Zobacz też

proces indywiduacji topos

Przypisy

Bibliografia

Wheelwrignt P., Symbol archetypowy, przeł. Maria-Bożenna Fedewicz. [w:] Symbole i symbolika, wyb. Michał Głowiński, Warszawa 1991. Bodkin M., Wzorce archetypowe w poezji tragicznej, przeł. Przemysław Mroczkowski. [w:] Studia z teorii literatury. Archiwum przekładów „Pamiętnika Literackiego”, t. 1, red. Michał Głowiński, Henryk Markiewicz, Wrocław 1977.

Linki zewnętrzne Strona na temat koncepcji C.G Junga, archetypu, indywiduacji etc. Archetypy w pigułce- definicja i zastosowanie w marketingu nieświadomości zbiorowej

* Kategoria:Psychologia analityczna C.G. Junga