Czarnogóra ( / , IPA []) – państwo unitarne w Europie Południowej powstałe po rozpadzie Serbii i Czarnogóry. Wcześniej republika związkowa Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii (1945–1992), Federalnej Republiki Jugosławii (1992–2003) oraz Serbii i Czarnogóry (2003–2006). Leży na pobrzeżu Morza Adriatyckiego i graniczy z Serbią, Kosowem, Chorwacją, Bośnią i Hercegowiną oraz Albanią. Stolicą i największym miastem jest Podgorica.
W wyniku przeprowadzonego 21 maja 2006 referendum niepodległościowego zadeklarowano zerwanie dotychczas istniejącej federacji z Serbią (Serbia i Czarnogóra). Ostatecznie Zgromadzenie Czarnogóry proklamowało niepodległość 3 czerwca 2006. Zgodnie z umową związkową sukcesorem dotychczas istniejącego państwa Serbii i Czarnogóry została Serbia, natomiast Czarnogóra rozpoczęła procesy akcesyjne do organizacji międzynarodowych. 28 czerwca 2006 została przyjęta do Organizacji Narodów Zjednoczonych jako 192. członek, a od 11 maja 2007 roku jest 47. państwem członkowskim Rady Europy. Od 17 grudnia 2010 posiada status kandydata do Unii Europejskiej. Od 5 czerwca 2017 jest 29. państwem członkowskim NATO.
Etymologia Termin Crna Gora („Czarna Góra”) był używany jako określenie dużej części Czarnogóry w XV wieku. Do końca XIV wieku odnosił się tylko do niewielkiego obszaru plemienia , który się jednak rozszerzył w okresie dynastii Crnojewiciów w Górnej Zecie.
Rejon ten był nazywany Starą Czarnogórą (Стара Црна Гора / Stara Crna Gora) w XIX wieku dla odróżnienia od nowo uzyskanych obszarów Brdy. Czarnogóra zwiększała potem swój rozmiar kilka razy do XX wieku w wyniku wojen z Osmanami, co doprowadziło do aneksji Starej Hercegowiny oraz części Metochii i południowego Sandżaku. Później granice zmieniły się nieznacznie, wyłączając Metochię i Zatokę Kotorską.
Nazwy kraju typu Montenegro pochodzą od włosko-weneckiej kalki monte negro (we współczesnym włoskim byłoby monte nero), która pochodzi prawdopodobnie z czasów hegemonii Wenecji na tym obszarze w średniowieczu. Inne języki, zwłaszcza pobliskie, używają bezpośredniego tłumaczenia wyrażenia „czarna góra”.
Geografia
Długość granic lądowych Czarnogóry wynosi 625 km. Dalsze 293,5 km przypada na granicę morską. Czarnogóra graniczy z następującymi państwami: z Chorwacją (25 km), Bośnią i Hercegowiną (225 km), Serbią (124 km), Kosowem (79 km) i Albanią (172 km).
Czarnogóra zajmuje: pod względem powierzchni – 39. miejsce w Europie i 157. miejsce na świecie pod względem ludności – 38. miejsce w Europie i 164. miejsce na świecie
mały|Plužine Rozciągłość południkowa Czarnogóry wynosi 1°42′, to jest ok. 189 km. Powoduje to różnicę w długości trwania dnia między północną i południową częścią Czarnogóry. Latem na północy dzień jest dłuższy o ok. 10 min niż na południu, zimą – odwrotnie. Rozciągłość równoleżnikowa wynosi 1°55′, czyli ok. 155 km.
Czarnogóra leży w strefie czasu środkowoeuropejskiego (jest to czas słoneczny południka 15°).
Współrzędne geograficzne skrajnych punktów Czarnogóry: 41°50′N – Malda ada, gmina Ulcinj 43°32′N – Močevići, gmina Pljevlja 20°21′E – Jablanica, gmina Rožaje 18°26′E – Prijevor, gmina Herceg Novi
W Czarnogórze przeważającą część powierzchni zajmują tereny górzyste m.in.: Durmitor, Lovćen i Góry Północnoalbańskie (Prokletije). W tym ostatnim znajduje się najwyższy szczyt Zla Kolata o wysokości 2534 m n.p.m. Niewielkie skrawki terenów nizinnych znajdują się u wybrzeży i nad Jeziorem Szkoderskim. Najniżej położone jest wybrzeże Adriatyku.
thumb|Perast od strony morza thumb|Sveti Stefan
Na terenie państwa znajdują się następujące parki narodowe: Park Narodowy Jeziora Szkoderskiego (Jezioro Szkoderskie) – 40 tys. ha Park Narodowy Durmitor – 39 tys. ha Park Narodowy Lovćen – 6,4 tys. ha Park Narodowy Biogradska Gora – 5,6 tys. ha Park Narodowy Prokletije – 16,3 tys. ha
W centralnej części Czarnogóry występuje klimat podzwrotnikowy kontynentalny, a wybrzeżach – śródziemnomorski, przez co notuje się 5300 mm opadów rocznie (najwięcej w Europie).
Górzystość sprawia, że grunty orne zajmują zaledwie 5% powierzchni.
Liczba mieszkańców w czarnogórskich miastach nie jest duża, stołeczna Podgorica ma ok. 151 tys. mieszkańców. Wiele większych miejscowości takich jak Kotor czy Budva ma charakter głównie turystyczny.
Hydrografia Rzeki Sieć rzeczna Czarnogóry należy do zlewisk dwóch mórz – Adriatyckiego i Jońskiego. Główny dział wodny tworzą wysokie grzbiety Gór Dynarskich. Tara, Piva, Lim oraz ich dopływy spływają do Morza Czarnego. Do Adriatyku wody swe kierują Morača, Zeta (przez Jezioro Szkoderskie i rzekę Buna) oraz wiele krótkich i górskich rzek zasilanych przeważnie ze źródeł podziemnych. Najdłuższą przepływającą przez Czarnogórę rzeką jest Tara, która zmierza w kierunku północno-zachodnim, niemal równolegle do brzegu morskiego oraz grzbietów Gór Dynarskich. Płynące głębokimi kanionami Tara i Piva łączą się, dając początek Drinie. Odmienny bieg mają Morača i Zeta, dwie główne rzeki czarnogórskiego zlewiska Adriatyku. Zeta wpadająca do Moračy, w przeciwieństwie do Tary i Pivy, spływa na południowy wschód. Dolina Moračy położona jest prostopadle do linii brzegowej Adriatyku. Wpadająca do Jeziora Szkoderskiego Morača ma w górnym biegu bardzo duży spadek. Miejscami na odcinku 1 km poziom obniża się aż o 197 m (spadek o 19,7%). Do Adriatyku wpływa też wiele potoków, które są końcowymi odcinkami tzw. ponornic – rzek, które na znacznej długości płyną podziemnymi korytarzami.
Jeziora
Największym zbiornikiem wodnym w Czarnogórze jest Jezioro Szkoderskie (czar. Škadarsko jezero). Powstałe w wyniku procesów krasowych zajmuje dno wielkiego polja. Wiosną, gdy okalające je niziny ulegają zalewaniu, jezioro osiąga maksymalną powierzchnię 530 km². Jezioro to jest kryptodepresją, co oznacza, że jego dno znajduje się poniżej poziomu morza.
W Durmitorze, Bjelasicy i Górach Północnoalbańskich spotyka się liczne jeziora polodowcowe, z których największe, Plavsko jezero, ma powierzchnię 1,99 km². Próbując wykorzystać potencjał energetyczny górskich rzek, utworzono także kilka jezior zaporowych. Największe z nich, Pivsko jezero, ma powierzchnię 12,5 km².
Historia thumb|Flaga Czarnogóry używana w bitwie na Vučji Do
Najstarszym znanym historykom ludem zamieszkującym tereny obecnej Czarnogóry było iliryjskie plemię Dokleatów, od których pochodzi rzymska nazwa Duklia, określająca obszar pomiędzy rzekami Zetą i Moracą oraz między Zatoką Kotorską a Jeziorem Szkoderskim. Ziemie Czarnogóry wchodziły w skład imperium rzymskiego; po podziale cesarstwa w 395 r. Czarnogóra znalazła się w jego wschodniej części (późniejsze Bizancjum).
Sprzed osiedlenia się Słowian – Dukljanów w VI wieku zamieszkana była przez plemiona iliryjskie. Później stała się niezależnym krajem, zwanyn najpierw Duklja, potem przekształciło się w Królestwo Zety, a następnie Księstwo Zeta pozostające w zależności od Bizancjum. Od 1170 r. wchodziła w skład państwa serbskiego. W latach 1498–1499 Turcy Osmańscy podbili prawie całą Czarnogórę, z wyjątkiem trudno dostępnych, wysokogórskich terenów, gdzie powstało autonomiczne małe państwo pod władzą władyków, a później od XVII wieku prawosławnych, dziedzicznych biskupów z rodu Petrowić-Niegosz
W latach 1711–1714 władyka Daniel rozpoczął walkę przeciwko Turcji, co doprowadziło do klęski, ale zbliżyło kraj do Rosji, która zaczęła wypłacać władykom subsydia. Za rządów Piotra I Petrowicia-Niegosza (1782–1830) Czarnogóra pokonała w 1796 r. pod Krusze armię paszy skadarskiego Mahmuda Buszatlje i faktycznie uniezależniła się od Turcji oraz powiększyła dwukrotnie swe terytorium. W 1843 r. uzyskano od Turcji także obwód Grahovo.
Za rządów władyki Piotra II (1830–1851) nastąpił wielki rozwój kultury, zaś w 1851 r. Daniel II Petrowić-Niegosz za zgodą Rosji i Austrii został świeckim księciem Czarnogóry i rozpoczął walkę o wolność i niepodległość Czarnogóry (rozważał ścisły związek z Serbią). Stolicą było miasteczko Cetynia, a w 1855 r. powstała pierwsza konstytucja. W 1852 r. zaangażował się w nieudane powstanie w Hercegowinie, ale to go nie zniechęciło i przyłączył się do kolejnego, co skutkowało turecką interwencją w 1858 r., kiedy to Turcja zaatakowała Czarnogórę, wysyłając do walki oddział w sile 8000 ludzi pod dowództwem Hüseyina Avni Paşy. W maju 1858 w decydującej bitwie pod Grahovacem siły czarnogórskie pod wodzą zadały klęskę Turkom, zmuszając ich do rozpoczęcia rokowań. W październiku 1859 ustalono przebieg granicy z Turcją, która utraciła sporne tereny.
W 1860 r. po próbach ustalenia granic państwa i reformy jego praw Daniel II Petrowić-Niegosz został zamordowany przez członka opozycji. Nowym władcą został Mikołaj I Petrowić-Niegosz.
31 lipca 1862 po kolejnym konflikcie z Turcją podpisano układ pokojowy, potwierdzający wytyczone granice i uznający niepodległość nowego państwa. Akt ten umożliwił międzynarodowe uznanie Czarnogóry.
W wyniku pokoju w San Stefano w 1878 r. do Księstwa Czarnogóry przyłączono część ziem Wielkiej Bułgarii. thumb|Czarnogóra w 1913 r. W czasie I wojny bałkańskiej Czarnogóra stanęła po stronie Grecji, Serbii i Bułgarii przeciw Turkom, znacznie powiększając terytorium. W I wojnie światowej brała udział po stronie Ententy, przez co była okupowana przez wojska Austro-Węgier i Niemiec. W 1918 r. weszła w skład Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców, jednak w 1919 w Czarnogórze wybuchło powstanie niepodległościowe, które w 1924 r. ostatecznie stłumiono.
W 1929 r. po przekształceniu Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców w Królestwo Jugosławii tereny Czarnogóry stały się częścią nowej prowincji Zeta.
Podczas II wojny światowej (1941–1944) Czarnogóra była okupowana najpierw przez Włochy, a następnie przez Niemcy jako tzw. Niezależne Państwo Czarnogórskie.
W wyniku głosowania w 1949 r. weszła w skład Federacyjnej Republiki Jugosławii thumb|upright|Herb Socjalistycznej Republiki Czarnogóry Aczkolwiek w 1989 r. doszło do wystąpienia pro-niepodległościowego, w referendum niepodległościowym w 1992 r. 95,96% głosujących opowiedziało się za pozostaniem w związku z Serbią, z którą to Czarnogóra utworzyła wówczas nową Związkową Republikę Jugosławii.
W 1999 r. z powodu hiperinflacji, która dotknęła jugosłowiańskiego dinara, władze Czarnogóry wprowadziły niemiecką markę jako drugą oficjalną walutę. W 2000 r. marka stała się jedyną oficjalną walutą na terytorium Czarnogóry. W 2002 r. marka niemiecka została zastąpiona przez euro, przez co Czarnogóra jest obecnie jedynym w pełni uznanym państwem, używającym euro jako swojej waluty bez umowy z Unią Europejską.
W 2003 r. Związkowa Republika Jugosławii przekształcona została w luźniejszy związek pod nazwą Serbia i Czarnogóra. Ustalono, że po trzech latach każda z republik związkowych będzie miała prawo rozpisać referendum w sprawie niepodległości, które w Czarnogórze odbyło się 21 maja 2006. Według Państwowej Komisji Wyborczej 55,5% głosujących opowiedziało się za niepodległością Czarnogóry. Liczba głosów za secesją spełniła tym samym podwyższone wymogi stawiane przez Unię Europejską, konieczne dla uznania niepodległości państwa (próg 55%).
23 maja 2006 prezydent i premier Serbii uznali wynik referendum niepodległościowego. W kolejnych dniach akceptację deklaracji niepodległości zapowiedziały w specjalnych oświadczeniach Unia Europejska oraz m.in. Albania, Bośnia i Hercegowina, Bułgaria, Chorwacja, Macedonia, Rosja i Stany Zjednoczone. 3 czerwca 2006 parlament kraju proklamował niepodległość, a 28 czerwca 2006 Czarnogóra została 192. członkiem ONZ.
W październiku 2007 zmieniła nazwę z Republika Czarnogóry na Czarnogóra
W dniu 5 czerwca 2017 Czarnogóra została 29. członkiem NATO.
W kwietniu 2026 rozpoczęły się prace nad traktatem akcesyjnym Czarnogóry do Unii Europejskiej.
Symbole