Nowy Targ – miasto w województwie małopolskim, położone w Kotlinie Orawsko-Nowotarskiej u stóp Gorców, w widłach Czarnego i Białego Dunajca. Siedziba powiatu nowotarskiego, dwóch gmin – miejskiej (miasto Nowy Targ) oraz gminy wiejskiej Nowy Targ, a także Euroregionu Tatry.
Liczący 30 807 mieszkańców Nowy Targ jest największym miastem i historyczną stolicą Podhala, jak również jego głównym ośrodkiem handlowym, komunikacyjnym i przemysłowym.
W mieście działa Akademia Nauk Stosowanych, a także najwyżej położone lotnisko w Polsce.
Lokowany przed 1233 rokiem, Nowy Targ prawa miejskie otrzymał 22 czerwca 1346 r. od króla Kazimierza Wielkiego. Zachował się historyczny zespół architektoniczno-urbanistyczny miasta ze średniowiecznym rynkiem.
Nazwa W 1233 w okolicach obecnego miasta wymieniana jest osada o nazwie Stare Cło () lub Długie Pole. Później w nowym miejscu powstała osada , Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880, tom VII, s. 307–310.. W języku polskim nazwa miasta była zapisywana jako Nowy Targ lub Nowytarg.
Dla zachowania tradycji przy uroczystych okazjach używana jest nazwa Królewskie Wolne Miasto Nowy Targ. Nowy Targ był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego i uzyskał prawo składu w 1638 rokuStan Lewicki, Historja handlu w Polsce na tle przywilejów handlowych: (prawo składu), Warszawa 1920, s. 139.. Na pobliskiej Słowacji miasto jest znane jako .
Nowy Targ potocznie zwany jest przez górali Miastem. W okresie lokacyjnym miasto nosiło nazwę , zaś w okresie zaboru austriackiego było nazywane przez miejscowych Żydów Naj-Mark (). W okresie niemieckiej okupacji Polski władze gubernatorstwa wprowadziły urzędową nazwę .
Geografia Położenie Nowy Targ leży u zbiegu Białego i Czarnego Dunajca (tu powstaje Dunajec), w środkowej części Kotliny Nowotarskiej, u podnóża Gorców. Dalej na wschód znajdują się Pieniny i Jezioro Czorsztyńskie, na zachód Babia Góra w Beskidzie Żywieckim, a na południe Tatry. Dzięki swojemu położeniu Nowy Targ stanowi dobrą bazę wypadową w okoliczne góry.
Miasto leży blisko granicy ze Słowacją. Jest położone na szerokości 49°28′N i długości 20°01′E, na zróżnicowanej wysokości od 585 do 1138 m n.p.m.
Większa część miasta znajduje się w Kotlinie Nowotarskiej, natomiast jego północne rejony obejmują stoki Gorców. Najwyższym szczytem w obrębie granic miasta jest Bukowina Miejska. Na południowym skraju miasta występują lasy i torfowiska z rezerwatem przyrody Bór na Czerwonem.
Nowy Targ leży w południowej Małopolsce, w dawnej ziemi krakowskiej.
Klimat Według klasyfikacji Köppena-Geigera Nowy Targ leży w strefie Dfb – klimatu kontynentalnego wilgotnego z łagodnym latem. Opady są znaczne przez cały rok.
Zanieczyszczenie powietrza Umiejscowienie miasta na dnie kotliny utrudnia jego wentylację, przez co spowija je smog, szczególnie w sezonie grzewczym. Nowy Targ znajduje się w czołówce rankingu polskich i europejskich miast z najbardziej zanieczyszczonym powietrzem.
W podsumowaniu Polskiego Alarmu Smogowego w 2018 i 2019 roku Nowy Targ został ogłoszony najbardziej zanieczyszczonym miastem w Polsce, natomiast w 2021 roku najbardziej zanieczyszczonym w całej Unii Europejskiej. Od 2018 roku, pod względem najwyższego średniorocznego stężenia rakotwórczego benzo(a)pirenu, Nowy Targ osiągnął najwyższy wynik w Polsce (18 ng/m³), stanowiący 1800% wartości dopuszczalnej normy; wartość ta jest porównywalna z 22 papierosami wypalanymi każdego dnia. Nowy Targ osiągnął też wysoką pozycję pod względem najwyższego średniorocznego stężenia pyłu PM10 oraz największej liczby dni, w których jego normy zostały przekroczone.
Struktura powierzchni Według danych z 2006 Nowy Targ ma obszar 51,07 km². Rodzaj terenu Powierzchniaha %użytki rolne 2446 48,5lasy 1790 35,5tereny osiedlowe 218 4,3drogi 197 3,9tereny przemysłowe 97 1,9wody 69 1,3tereny rekreacyjne 24 0,4ogółem 5042 100,0
Miasto stanowi 3,46% powierzchni powiatu.
Demografia Dane z 2019 według UM Nowy TargInformacje na stronie Nowego Targu.: Opis Ogółem Kobiety MężczyźniJednostka osób % osób % osób %Populacja 31 979 100 16 865 52,74 15 114 47,26Gęstość zaludnienia[mieszk./km²] 626,18 330,23 295,95
Wykres zmian liczby ludności
Na wykresie widoczne są spadki liczby ludności wywołane potopem szwedzkim, zarazą i głodem spowodowanym przez rabację galicyjską oraz II wojną światową.
Piramida wieku mieszkańców Nowego Targu w 2014: 690x480px
Rejony Nowego Targu thumb|Rejony Nowego Targu thumb|Ławeczka góralki na rynku thumb|Dawny plac targowy na osiedlu Bereki thumb|Bloki mieszkalne przy ul. gen. Stanisława Maczka Nowy Targ nie dzieli się formalnie na dzielnice. Teren miasta podzielony jest na rejony ze względu na: naturalne bariery komunikacyjne (rzeki, tory kolejowe, główne drogi itd.), zwartość powierzchni, zróżnicowanie zagospodarowania terenu między rejonami. Głównymi rejonami miasta są: Stare Miasto i Śródmieście granica północna – Czarny Dunajec granica południowa – Aleje Tysiąclecia (droga krajowa nr 49) granica wschodnia – Biały Dunajec granica zachodnia – ul. Krakowska (droga krajowa nr 47, Zakopianka) Równia Szaflarska (pot. Bloki) granica północna – Aleje Tysiąclecia (droga krajowa nr 49) granica południowa – granica miasta ze wsią Szaflary granica wschodnia – Biały Dunajec granica zachodnia – ul. Krakowska (droga krajowa nr 47, Zakopianka) Bór granica północna – Czarny Dunajec granica południowa – granica miasta ze wsią Szaflary granica wschodnia – linia kolejowa nr 99 (Chabówka – Zakopane) granica zachodnia – granica miasta ze wsią Zaskale Ibisor granica północna – Czarny Dunajec granica południowa – linia kolejowa nr 99 (Chabówka – Zakopane) granica wschodnia – ul. Krakowska (droga krajowa nr 47, Zakopianka) granica zachodnia – Czarny Dunajec Niwa i Dział granica północna – granica miasta z wsiami Klikuszowa i Obidowa granica południowa – Czarny Dunajec granica wschodnia – Dział granica zachodnia – granica miasta ze wsiami Ludźmierz, Lasek i Trute Kowaniec i Kokoszków granica północna – granica miasta ze wsią Obidowa granica południowa – Czarny Dunajec granica wschodnia – granica miasta ze wsią Waksmund granica zachodnia – Dział Podmieścisko granica północna – Dunajec granica południowa – Aleje Tysiąclecia (droga krajowa nr 49 i droga wojewódzka nr 969) granica wschodnia – granica miasta ze wsią Waksmund granica zachodnia – Biały Dunajec Czerwone (Lotnisko) granica północna – Aleje Tysiąclecia (droga krajowa nr 49 i droga wojewódzka nr 969) granica południowa – granica miasta ze wsiami Szaflary i Gronków granica wschodnia – granica miasta ze wsiami Waksmund i Gronków granica zachodnia – Biały Dunajec
Charakterystyka poszczególnych rejonów thumb|left|Gęstość zaludnienia w Nowym Targu Rejon 1 2 3 4 5 6 7 8 Razem Powierzchnia ha 132 273 397 145 1001 2011 175 902 5036 % 2,62 5,42 7,88 2,88 19,88 39,93 3,47 17,91 100 Ludność osoby 3695 16370 1411 1571 3890 5110 1218 401 33666 % 10,98 48,62 4,19 4,67 11,55 15,18 3,62 1,19 100 Gęstość zaludnienia (osoby/km²) 2799,24 5996,34 355,42 1083,45 388,61 254,10 696,00 44,46 668,51
Osiedla w Nowym Targu
thumb|Aleje Tysiąclecia oddzielające starą część miasta od nowej thumb|Polana Dziubasówki w północnej części miasta Dzielnice i osiedla mieszkaniowe nie stanowią oficjalnego, prawnego podziału administracyjnego miasta. Nie są zgodnie z art. 5 ustawy o samorządzie gminnym z 8 marca 1990 jednostkami pomocniczymi gminy. Nazwy niektórych osiedli i dzielnic funkcjonują jako nazwy potoczne poszczególnych obszarów miasta. Śródmieście Osiedle Bereki Osiedle Topolowe Równia Szaflarska (Bloki) Osiedle Suskiego Osiedle Polana Szaflarska Osiedle Witosa Bór Osiedle Bór Osiedle Na Skarpie Ibisor Osiedle Bohaterów Tobruku Osiedle Tetmajera Niwa i Dział Osiedle Buflak Niwa Osiedle Nowe Kowaniec i Kokoszków Osiedle J. Bednarskiego Osiedle Gazdy Kokoszków Kowaniec Osiedle Marfiana Góra Osiedle Oleksówki Osiedle Michała Rekuckiego Osiedle Robów Osiedle Szuflów Osiedle Willowe Osiedle Zadział Podmieścisko Osiedle Konfederacji Tatrzańskiej Osiedle Podmieścisko
Historia Początki Początki osadnictwa na terenach dzisiejszego Podhala sięgają XIII wieku, kiedy to z opactwa w Jędrzejowie przybyli cystersi. Założyli klasztor w Ludźmierzu, a w 1254 Bolesław Wstydliwy zezwolił im na zakładanie nowych osad.
Już w 1233 r. wymieniana jest leżąca w tym miejscu osada o nazwie Stare Cło (Antiquum Theoloneum) lub Długie Pole. Była ona prawdopodobnie położona na prawym brzegu Białego Dunajca, na wschód od obecnego centrum miasta. Osada została założona przez cystersów ze Szczyrzyca, lokowana na prawie niemieckim (magdeburskim) w drugiej połowie XIII wieku, miała komorę celną przy szlaku handlowym ze Śląska na Węgry, którym wywożono sól i ołów, a sprowadzano wino. Jeszcze w 1338 znajdował się tam oddzielny kościół św. Leonarda, a sołtysem w tym czasie był człowiek o imieniu Günter. Według źródeł historycznych z XVII wieku osada Nowy Targ (Novum Forum) została zniszczona przez Tatarów w 1287. Pierwsza wzmianka o istnieniu parafii, a zarazem Nowego Targu (lokowanego na prawie niemieckim) pochodzi z 1326. Po dojściu do władzy Kazimierz Wielki przejął własności cystersów. W ten sposób Nowy Targ, jak i całe Podhale, stał się w 1335 własnością królewską i tak zostało aż do rozbiorów. W 1337 zadecydowano o przeniesieniu miasta, w 1346 połączono go z leżącą niedaleko osadą Stare Cło, a Kazimierz Wielki nadał powtórny przywilej lokacyjny (22 czerwca). W ten sposób powstało nowe miasto z rynkiem i kościołem parafialnym (św. Katarzyny).
Miasto zostało lokowane między Białym i Czarnym Dunajcem na 150 łanach frankońskich, które wcześniej należały do miejscowości Nowy Targ i Stare Cło. Zasadźcą był Dytrych, syn Dytrycha Szyi. Król mianował go wójtem dziedzicznym, ...pozwalając mu stawiać sukiennice, zakładać szynki, wagi sukiennicze i szewieckie, jatki rzeźnicze, łaźnię, rzeźnicę, młyny po obu stronach rzek, wreszcie za pozwoleniem królewskiém sprzedać także wójtostwo.
Parafię w Starym Cle w 1350 przyłączono do parafii nowotarskiej, a od 1354 wymieniane są jako połączone.
Przywileje królewskie Miasto, jako ważny ośrodek handlowy znajdujący się blisko granicy z Węgrami, otrzymywało od królów polskich wiele przywilejów. Dzięki temu mógł rozwijać się handel i rzemiosło. Król Kazimierz Wielki zwolnił nowotarżan od płacenia cła krakowskiego, a także pozwolił na organizowanie corocznego jarmarku na 25 XI (św. Katarzyny), który trwał osiem dni. W 1487 Kazimierz IV Jagiellończyk potwierdził dotychczasowe prawa miasta, nadał mu prawo magdeburskie i usunął ciężary prawa polskiego, a także ustanowił drugi jarmark 25 lipca (św. Jakuba) oraz nadał przywilej organizowania czwartkowego targu, który odbywa się do dzisiaj. W 1494 Jan I Olbracht potwierdził prawa i przywileje miasta. W 1521 Zygmunt I Stary pozwolił wójtowi pobierać myto na drodze prowadzącej na Węgry przez Orawę w wysokości 1 grosza polskiego od wozu i 1 denara od konia, w zamian za naprawianie dróg i mostów. Od 1533 obcy kupcy nie mogli omijać miasta. Zwolniono wójta od świadczeń dla wojska. Zygmunt Stary pozwolił spółce, w której członkiem był Jan Burian z Nowego Targu, na poszukiwanie metali w Karpatach i na Spiszu, a w 1588 podobny przywilej nadał Zygmunt III Waza. Wcześniej, w 1576 Stefan Batory potwierdził statut cechu rękodzielników. Od 1593 miasto miało prawo składu soli, ołowiu i śledzi, a od 1603 też wina.