thumb|Uług Beg wśród swoich przybocznych i dam dworu. Miniatura powstała prawdopodobnie w Samarkandzie za panowania Uług Bega. Zbiory Freer and Sackler Galleries w Waszyngtonie. Uług Beg, czagat. الغ بیگ (właściwie Muhammad Taraghaj, czagat. محمد طارق), (ur. 22 marca 1394 w pobliżu Soltanije, zm. 25 albo 27 października 1449 w pobliżu Samarkandy) – władca z dynastii Timurydów, w latach 1409–1447 namiestnik Mawarannahru, od roku 1447 samodzielny sułtan, znany przede wszystkim ze swojej działalności i patronatu w dziedzinie astronomii i matematyki.
Życiorys Dzieciństwo i młodość Był najstarszym synem Szahrucha (1405–1447). Jego matką była Gouharszad Agha. Nadano mu imiona Muhammad Taraghaj, jednak do historii przeszedł pod swoim tytułem „Uług Beg” (Wielki Beg), uważanym za turecki ekwiwalent perskiego tytułu Timura (1370–1405) „Amir-e Kabir” (Wielki Emir). Podobnie jak inni wnukowie Timura był on wychowywany przez jego żony, prawdopodobnie przez Saraj Malik. We wrześniu/październiku 1404 roku Timur wyprawił wesele dla szeregu swoich wnuków, w tym Uług Bega, który poślubił swoją kuzynkę Agha Biki, wnuczkę Dżahangira, ze strony matki pochodzącą od Czyngis-chana (1206–1227). Przed wyruszeniem na wyprawę na Chiny Timur ustanowił Uług Bega namiestnikiem terenów w północnym biegu Syr-darii oraz „Mogolistanu aż do Chitaju”, które miał podbić. Timur zmarł jednak 18 lutego 1405 roku, zaś kontrolę nad armią i Samarkandą przejął jego wnuk Chalil Sultan (1405–1409). Uług Beg dołączył do swojego ojca w Chorasanie. Kiedy wyznaczony przez Timura sukcesor, Pir Muhammad (1405–1407), poprosił Szahrucha o pomoc przeciwko Chalil Sultanowi ten wysłał armię na czele której stał emir Szahmalik wraz z Uług Begiem. W lutym 1406 roku Chalil Sultan pokonał jednak siły sprzymierzeńców w pobliżu Karszy, zaś rok później Pir Muhammad został zamordowany. Na wiosnę 1409 roku Szahruch pokonał Chalila Sultana i 13 maja 1409 roku wkroczył do Samarkandy. Szahruch wkrótce powrócił do Heratu, zaś Uług Beg został namiestnikiem swojego ojca w Mawarannahrze, pod opieką Szahmalika.
Władza Uług Bega w Mawarannahrze nie była stabilna, ponieważ musiał on walczyć z rebelią emira Szajch Nur ad-Dina, który wcześniej był przywódcą buntu przeciwko Chalilowi Sultanowi. Szajch Nur ad-Din zaprosił Szahrucha do Mawarannahru, miał jednak nadzieję, że ten będzie stał na straży dawnych rozporządzeń Timura, który powierzył rządy w regionie potomkom Dżahangira, nie zaś ustanowi namiestnikiem własnego syna. 17 kwietnia 1410 roku Szajch Nur ad-Din pokonał armię Uług Bega dowodzoną przez Szahmalika, nie był jednak w stanie zdobyć Samarkandy, pomimo tego że udało mu się przeciągnąć na swoją stronę Muhammada Dżahangira, wnuka Dżahangira. Szahruch z powrotem przybył do Mawarannahru i 12 lipca 1410 roku pokonał Szajch Nur ad-Dina. W następnym roku Szajch Nur ad-Din utracił poparcie chana Mogolistanu Muhammada (1408–1415), który zdecydował się zawrzeć pokój z Szahruchem, i ostatecznie został podstępnie zamordowany przez Szahmalika w trakcie negocjacji. Uług Beg chciał się jednak uwolnić od kurateli emira i jesienią 1411 roku Szahmalik udał się do Heratu wraz z Szahruchem. Tym samym Uług Beg stał się samodzielnym namiestnikiem Mawarannahru.
Namiestnik Mawarannahru thumb|Jadeitowa czara należąca do Uług Bega, znajdująca się obecnie w British Museum Prowincja Uług Bega była zagrożona atakami jego koczowniczych sąsiadów – Mogołów ze wschodu i niegdyś tworzących Złotą Ordę potomków Dżocziego z północy. Szahruch, chcąc zabezpieczyć wschodnią granicę, powierzył nadgraniczny region Özgönu, Andiżanu i Kaszgaru Amirakowi Ahmadowi, synowi Umar Szajcha i swojej ówczesnej żony, Melkat Aghi (poślubił ją po śmierci brata). Gdy na jesieni 1413 roku wybuchła wojna pomiędzy Szahruchem a bratem Amiraka Ahmada, Iskandarem (1405–1415), Uług Beg zaprosił Ahmada na spotkanie, ten jednak odmówił, prawdopodobnie obawiając się podstępu. W następnym roku Uług Beg zaatakował posiadłości Ahmada, zajmując Achsi i Andiżan. Ahmad uciekł na wschód i powrócił z posiłkami uzyskanymi od Mogołów, nie był jednak w stanie odbić Andiżanu. Niemniej nadal utrzymywał się w Kaszgarze. W roku 1416 Ahmad na zaproszenie Szahrucha przybył do Heratu, jednak zamiast pojednania ostatecznie doszło do wygnania timurydzkiego księcia. W maju 1416 roku Uług Beg posiadał już swoich namiestników zarówno w Andiżanie, jak i w Kaszgarze. W następnych latach różni pretendenci do przywództwa zarówno nad Mogolistanem, jak i klanem Dughlat szukali poparcia u Uług Bega i Szahrucha, ci jednak generalnie unikali zaangażowania po którejkolwiek ze stron. Niemniej ostatecznie Uług Beg poparł przyszłego chana Szir Muhammada (1421–1425). Ten jednak po dojściu do władzy zaczął najeżdżać region Aszpary i Kaszgaru. W roku 1425 Uług Beg wyprawił się przeciwko niemu i pokonał Mogołów w rejonie jeziora Issyk-kul i rzeki Ili. W wyniku tej kampanii Uług Beg zdobył nefryt następnie zużyty na pokrycie grobowca Timura, a została ona upamiętniona triumfalną inskrypcją nieopodal Dżyzaku (zob. Brama Timura).
Uług Beg miał mniej szczęścia w swoich starciach z Dżoczydami. W maju 1419 roku przyjął on u siebie Boraka (1425 – ok. 1428/1429), pretendenta do władzy nad Niebieską Ordą. Uług Beg dostarczył mu posiłków i w sierpniu/wrześniu tego samego roku wyruszył by osadzić Boraka na tronie, ostatecznie jednak zawrócił gdy dotarły do niego wieści o porażce jego protegowanego. Niemniej Borakowi ostatecznie udało się osiągnąć swój cel w roku 1425, tylko po to by w następnym roku zażądać od Uług Bega zwrotu miasta Sygnak, dawnej stolicy Ordy. Szahruch zabronił Uług Begowi samodzielnie wyruszać przeciwko Borakowi niemniej ten tak właśnie zrobił kiedy dotarły do niego posiłki od ojca przyprowadzone przez jego brata Muhammada Dżukiego. W rezultacie w roku 1427 dwaj synowie Szahrucha ponieśli upokarzającą klęskę z rąk Boraka, po której to Uług Beg został na krótki czas pozbawiony namiestnictwa. Przywrócony na swoje stanowisko Uług Beg nie stanął jednak ponownie na czele armii aż do śmierci swojego ojca. Borak zginął ok. 1428/1429, zaś w regionie zaczęło rosnąć znaczenie konfederacji Uzbeków pod przywództwem Abu al-Chajra (1428–1468). W roku 1430/1431 Uzbecy zajęli północny Chorezm. Początkowo zostali wyparci, jednak w roku 1435 dokonali ponownego podboju tego terytorium, by w latach 40. dotrzeć do Syr-darii, skąd dopuszczali się rajdów na terytoria Timurydów. Pod koniec okresu namiestnictwa Uług Bega Uzbecy plądrowali regularnie tereny sięgające niemal do Samarkandy i Buchary. W roku 1446 Abu al-Chajr zdobył cały szereg miast w dolnym i środkowym biegu Syr-Darii, łącznie z Sygnakiem.
W sytuacji militarnej bierności Uług Bega sytuacja pogarszała się także na jego wschodniej granicy. Kiedy przybył do niego mogolski pretendent do tronu, Junus Oghłan (1462–1487), Uług Beg przyrzekł mu azyl, jednak następnie zdradziecko wymordował wielu jego zwolenników. Szahruch zbeształ go za to i odesłał Junusa do Iranu, gdzie ten pozostał aż do panowania Abu Sa’ida (1451–1469). Ok. roku 1434/1435 Dughlat odzyskali Kaszgar i zbudowali fort na pograniczu Kotliny Fergańskiej, skąd urządzali rajdy na region Andiżanu, przy braku jakiejkolwiek reakcji Uług Bega.
Uług Beg nie rządził w całym Mawarannahrze, bowiem Hisar-i Szadman położony w południowej części regionu Szahruch oddał we władanie Muhammada Dżahangira. Także Chottal miał własnego namiestnika. Bartold uważał, że Uług Beg był właściwie niezależnym władcą Mawarannahru, jednak tak samo jak inni namiestnicy musiał on wymieniać swojego ojca jako panującego w chutbie i umieszczać jego imię na monetach oraz przysyłać mu posiłki na jego wyprawy. Imię Szahrucha pojawiało się także na dekretach i nominacjach Uług Bega, a jego ojciec nadzorował jego działania. Uług Beg zimy spędzał zazwyczaj w Bucharze, przeważnie oddając się polowaniom, a resztę roku w Samarkandzie. Niewiele wiadomo na temat jego administracji. Późniejsze źródła informują o bardzo niskich podatkach za jego rządów, ale prawdopodobnie odnosi się to do redukcji wysokości podatku od handlu (tamgha). W roku 1428 Uług Beg przeprowadził reformę monetarną, polegającą przede wszystkim na wprowadzeniu nowych monet miedzianych, co przyczyniło się do rozwoju drobnego handlu detalicznego. Uług Beg posiadał kilka żon z rodu Czyngis-chana i w związku z tym używał tytułu „kürgen” („zięć” – w domyśle rodu panującego). Zgodnie z XVI-wiecznym Tarich-e Raszidi utrzymywał także na dworze nominalnego chana, jednak współczesne mu źródła nie potwierdzają tej informacji. Podczas swojego krótkiego panowania jako sułtan na swoich monetach obok własnego imienia umieścił jedynie imię Timura.
Sułtan thumb|Dzbanuszek z nefrytu zawierający imię i tytulaturę Uług Bega, z uchwytem w kształcie smoka. Zbiory Muzeum Calouste Gulbenkiana Szahruch zmarł 13 marca 1447 roku w Reju podczas wyprawy przeciwko swojemu zbuntowanemu wnukowi Sultanowi Muhammadowi (1447–1452). W tym momencie Uług Beg był jedynym żyjącym synem Szachrucha i choćby z tego powodu był głównym pretendentem do przejęcia jego dziedzictwa. Dowództwo nad pozostawioną przez Szahrucha armią objął syn Uług Bega, Abd al-Latif (1449–1450), który natychmiast powiadomił ojca o śmierci swojego dziadka. Zanim Abd al-Latif połączył się z ojcem został pokonany w nagłym ataku przez pozostawionego wcześniej w Heracie Ala ad-Daulę (1447–1448), który po tym zwycięstwie ogłosił się sułtanem. Uług Beg najpierw rozprawił się z buntem rządzącego w Chottalu syna Muhammada Dżukiego, Aba Bakra, by następnie gdzieś na początku maja przekroczyć Dżejhun i założyć obóz w okolicach Balchu. Teraz za radą swoich emirów rozpoczął negocjacje z Ala ad-Daulą, który, zagrożony jednocześnie przez swojego brata Babura (1447–1457) zgodził się na przebieg granicy nieco na południe od Amu-Darii, co oznaczało iż takie miasta jak Balch, Majmana i Szeberghan znalazły się w posiadaniu Ulug Bega. Abd al-Latif został uwolniony i Uług Beg pozostawił go jako namiestnika Balchu.
Abd al-Latif wkrótce rozpoczął ataki na oddziały Ala ad-Dauli, który w odpowiedzi wszczął kampanię przeciwko niemu. To dało Uług Begowi pretekst do ataku. Na wiosnę 1448 roku przybył do Chorasanu wraz ze swoją armią i po połączeniu się z siłami Abd al-Latifa zaatakował Ala ad-Daulę, odnosząc nad nim zdecydowane zwycięstwo pod Tarnabem. Ala ad-Daula uciekł do swojego brata Babura w Astarabadzie i Uług Beg zajął Herat, gdzie powitali go mieszkańcy miasta. Następnie ojciec wraz z synem udali się na zachód przeciwko synom Bajsunkura. Według Samarkandiego Uług Beg miał szansę ich pokonać w okolicy Bastamu, lecz zamiast ich zaatakować zawrócił do Meszhedu. Na miejscu w listopadzie dowiedział się, iż w okolicach Heratu wybuchła rebelia turkmeńskiego księcia Jar Alego, który uciekł z więzienia. Mieszkańcy Heratu dzielnie bronili swojego miasta do momentu gdy Uług Beg przybył mu z odsieczą. Ten początkowo wynagrodził obrońców miasta, gdy jednak dowiedział się, że część oddziałów Jar Alego rekrutowała się z mieszkańców przedmieścia Heratu rozpuścił swoją armię na trzy dni w okolice miasta, by ta ukarała ich mieszkańców. Żołnierze dokonali wielu aresztowań i nie okazali szacunku nawet miejscom kultu religijnego, zaś Uług Beg w wyniku tych działań utracił poparcie w Heracie. W tym momencie dowiedział się on że Abu al-Chajr zaatakował region Samarkandy, niszcząc kilka jego pałaców, i w związku z tym zawrócił do Mawarannahru, zostawiając Abd al-Latifa jako swojego namiestnika w Heracie. Uług Beg zabrał ze sobą ciało Szahrucha, by pochować je w Samarkandzie, a także rzemieślników i wiele rzadkich przedmiotów z kolekcji zebranej przez jego ojca. Prawdopodobnie zgodnie z zamiarami Uług Bega Samarkanda miała stać się na powrót stolicą Timurydów. W trakcie pochodu jego wojska były atakowane zarówno przez Babura jak i Uzbeków i z trudnością udało mu się doprowadzić je w rejon Buchary, gdzie miał zimować