Paleśnica – wieś w Polsce, położona w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Zakliczyn. Położenie Główną oś komunikacyjną miejscowości tworzy droga wojewódzka nr 975. Ponadto przez miejscowość przebiegają drogi gminne w kierunku Ciężkowic, Rożnowa i Jamnej. Miejscowość sąsiaduje z Olszową, Jamną, Dzierżaninami i Borową w gminie Zakliczyn, Podolem-Górową, Bartkową-Posadową i Bujnem w gminie Gródek nad Dunajcem oraz Jastrzębią w gminie Ciężkowice. Wieś znajduje się na Pogórzu Rożnowskim w dolinie potoku Paleśnianka i otoczona jest szczytami m.in. od południa górą Ostryż (Pogórze Rożnowskie) (447 m), od wschodu Rosulcem (516 m). Miejscowość leży na terenie Ciężkowicko-Rożnowskiego Parku Krajobrazowego.
+Integralne części wsi Paleśnica SIMC Nazwa Rodzaj 0836974 Dział część wsi0836980 Kawiory część wsi0836997 Pasieki część wsi0837005 Potoki część wsi
Zarys historii mały|Zespół Szkolno -Przedszkolny im. T. Kościuszki w Paleśnicy Pierwsi osadnicy przybyli w rejon Paleśnicy w poszukiwaniu rud żelaza. Rudy te znaleziono w niedalekiej wsi Ruda Kameralna. Pierwotna nazwa wsi – Pałecznica pochodzi od drewnianej machiny, wprawiającej w ruch młoty, służące obróbce żelaza. Wieś Paleśnica znajduje się w kotlinie utworzonej przez erozyjną dolinę rzeki Paleśnianki i jej dopływu Olszowianki. Tu właśnie średniowieczni wytapiacze żelaza wybrali stanowisko dla zakładu wodnego. Zbudowali tamę wodną w poprzek doliny (do dziś zachowała się część owej tamy na prawym brzegu rzeki, jako wał ziemny o wysokości 3 m i długości ok. 100 m) oraz kuźnicę wodną, w której koła wodne wykonywały pracę poruszania miechów i dużych młotów kuziennych. Rudę żelazną przywożono z Rudy Kameralnej do Paleśnicy, gdzie ją wytapiano w tzw. dymarkach i przekuwano na stal. Kuźnicę wodną nazwano Pałecznicą. Prawdopodobnie była to młotownia, czyli drewniana machina wodna, która wprawiała w ruch szereg młotów kuziennych. Stąd wywodzi się pierwotna nazwa wsi. Dzisiejsza nazwa Paleśnica jest przeróbką pierwotnej nazwy PałecznicaHistoria wsi Paleśnica. Notka historyczna odnosi się do lokacji wsi na prawie niemieckim przez Kazimierza Wielkiego (1351). Pozwala to przypuszczać, że wcześniej rozwinęła się tutaj dobrze prosperująca osada funkcjonująca przed 1351 rokiem według prawa średzkiego (polskiego). Legenda głosi, iż w Paleśnicy zostały wykute miecze, którymi polscy rycerze walczyli w Bitwie pod Grunwaldem. Prywatna wieś szlachecka Palecznica, własność kasztelanowej krakowskiej Anny z Sieniawskich Jordanowej, położona była w 1595 roku w powiecie sądeckim województwa krakowskiegoWojewództwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 108.. alt=Budynek wielomieszkaniowy na 30 mieszkań w Paleśnicy|mały|Budynek wielomieszkaniowy na 30 mieszkań w Paleśnicy
Pierwszym kościołem w Paleśnicy był nieistniejący już kościół pw. św. Klemensa, patrona górników, stojący na miejscu dzisiejszego starego cmentarza. Kościół wraz ze szkołą parafialną był ufundowany przez króla Władysława Jagiełłę w 1397 roku. Obecnie we wsi znajduje się mały klasycystyczny kościół pw. św. Justyny PM, ufundowała go w 1806 roku dziedziczka dóbr melsztyńskich – hr. Justyna Lanckorońska. Początkowo w nawie głównej znajdował się obraz patronki, ale z czasem został zastąpiony wizerunkiem Matki Boskiej Nieustającej Pomocy. W kościele znajduje się marmurowa tablica, poświęcona pamięci Teodora Lanckorońskiego, syna fundatorki. W niedalekiej odległości od kościoła znajduje się stary cmentarz z kwaterą wojskową z I wojny światowej nr 295, a na skarpie między cmentarzem a drogą i kościołem druga kwatera z tego okresu oznaczona numerem 296. W mogiłach pochowani są polegli podczas walk frontowych żołnierze armii rosyjskiej i austriackiejZakliczyn Info – Zakliczyńskie Centrum Kultury – Paleśnica. alt=Ośrodek zdrowia i punkt apteczny w Paleśnicy|mały|Ośrodek zdrowia i punkt apteczny w Paleśnicy W latach 1954–1961 wieś należała do gromady Olszowa, po jej likwidacji została siedzibą gromady Paleśnica. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego.
W Paleśnicy mieszkał Stanisław Chrobak polski polityk, działacz opozycji antykomunistycznej w okresie PRL, senator I kadencji, wójt gminy Zakliczyn, radny sejmiku województwa małopolskiego. W Paleśnicy urodził się Wiesław Woda – honorowy obywatel gminy Zakliczyn, działacz ludowy i społecznik, wiceprezydent Krakowa, wicewojewoda krakowski, wojewoda tarnowski, poseł na Sejm RP pięciu kadencji. mały|Budynek PKS Jedność Paleśnica i świetlica wiejska W czasach współczesnych miejscowość odgrywa istotną rolę w gminie Zakliczyn, często postrzegana jest jako swoiste subcentrum gminy. We wsi od 1995 roku działa klub sportowy PKS Jedność PaleśnicaPKSzakliczyninfo.pl. W marcu 2024 roku na stadionie PKS Jedność Paleśnica oddano do użytku zadaszoną trybunę na 301 miejsc siedzących. W Paleśnicy zlokalizowany jest również Niepubliczny Zakład Opieki ZdrowotnejNZOZ Paleśnica (jeden z trzech funkcjonujących na terenie gminy) oraz działa punkt apteczny. W 2012 roku w centrum Paleśnicy został wybudowany kompleks sportowy ,,Moje Boisko Orlik 2012” (jeden z dwóch na terenie gminy Zakliczyn). Oficjalne otwarcie kompleksu sportowego nastąpiło 10 listopada 2012 rokuW Paleśnicy nawiązano do tradycji zakliczyninfo.pl. Od 1 września 2016 roku w obiekcie Zespołu Szkolno Przedszkolnego im. Tadeusza Kościuszki w Paleśnicy działa oddział zamiejscowy Szkoły Muzycznej I stopnia w Domosławicach. W październiku 2023 roku samorząd Gminy Zakliczyn oddał do użytku budynek komunalny na 30 mieszkań. Budowa budynku w Paleśnicy trwała dwa lata. Wzniesienie bloku z trzydziestoma mieszkaniami „pod klucz” kosztowało 8,2 mln zł. Dofinansowanie z Rządowego Funduszu Inwestycji Lokalnych wyniosło przeszło 1,3 mln zł, a z Funduszu Dopłat Banku Gospodarstwa Krajowego ponad 6,5 mln zł. Wkład własny budżetu Gminy Zakliczyn wyniósł 321 tys. zł. mały|Budynek Gminnego Centrum Seniora i Osób Niesamodzielnych w Paleśnicy Od 2025 roku działa w Paleśnicy Gminne Centrum Seniora i Osób Niesamodzielnych. Przebudowa i dostosowanie budynku dawnej ,,organistówki" do nowej funkcji kosztowały przeszło 1,5 mln zł. Dofinansowanie z Programu Inwestycji Strategicznych „Polski Ład” wyniosło blisko 1,3 mln zł (90 procent). Na zakup wyposażenia i działalność placówki Województwo Małopolskie w ramach Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych przekazało 2 mln 353 mln zł (wkład własny gminy Zakliczyn do projektu to 128 tys. zł). W dniu 11 czerwca 2025 Rada Miejska w Zakliczynie podjęła decyzję o powołaniu Gminnego Centrum Seniora i Osób Niesamodzielnych w Paleśnicy https://bip.malopolska.pl/umzakliczyn,a,2693113,uchwala-nr-xvi1362025-rady-miejskiej-w-zakliczynie-z-dnia-11-czerwca-2025-r-w-sprawie-utworzenia-jed.html.
4 września 2026 roku w świetlicy wiejskiej w Paleśnicy odbyło się spotkanie założycielskie Ochotniczej Straży Pożarnej w Paleśnicy. Zebranie otworzył i poprowadził burmistrz Miasta i Gminy Zakliczyn Dawid Chrobak, a projekt statutu OSP Paleśnica zaprezentował dyrektor Łukasz Łach. Po przyjęciu statutu oraz określeniu liczebności składu Zarządu przystąpiono do wyboru władz nowej jednostki OSP. Prezesem Zarządu OSP Paleśnica został Łukasz Kwiatkowski, Naczelnikiem Marcin Soból, Wiceprezesem Adrian Mordawski, Skarbnikiem Marcin Grudziński, Sekretarzem Kinga Gucwa, a skład Zarządu uzupełniają: Piotr Ligęza i Piotr Hodun. Przewodniczącą Komisji Rewizyjnej została Elżbieta Mastalerz a członkami Komisji Andrzej Soból i Szczepan Martyka https://www.zakliczyninfo.pl/index.php/samorzad/4716-powstala-osp-palesnicahttps://www.zakliczyninfo.pl/index.php/samorzad/4716-powstala-osp-palesnica
W miejscowości ma swoją siedzibę parafia św. Justyny, należąca do dekanatu Zakliczyn, diecezji tarnowskiejInformacje o parafii na stronie diecezji tarnowskiej. W skład parafii Paleśnica wchodzą miejscowości: Paleśnica, Olszowa, Borowa, Jamna i Bujne. Zabytki Obiekty wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego. Kościół parafialny pw. św. Justyny; cmentarz wojenny nr 295; cmentarz wojenny nr 296.
Przypisy Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ()
Bibliografia Andrzej Turek, „Gacków” bogactwo, Gość Niedzielny. Edycja tarnowska, 4 maja 2008.
Linki zewnętrzne
Kategoria:Wsie Jordanów herbu Trąby Kategoria:Wsie szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo krakowskie) Kategoria:Wsie w powiecie tarnowskim