Pobyłkowo Małe (wieś)

Pobyłkowo Małe – wieś w Polsce, położona w województwie mazowieckim, w powiecie pułtuskim, w gminie Pokrzywnica. Stanowi samodzielne sołectwo. W tej samej gminie znajduje się również odrębna osada leśna Pobyłkowo Małe.

Położenie i środowisko Przez Pobyłkowo Małe przepływa Klusówka, ciek o długości około 20,3 km, przecinający na terenie gminy Pokrzywnica także wsie Wólka Zaleska, Budy Pobyłkowskie, Pobyłkowo Duże i Klusek. Klusówka uchodzi do Narwi poniżej rezerwatu Dzierżenińska Kępa.

Południowa część okolic Pobyłkowa Małego charakteryzuje się urozmaiconą rzeźbą terenu związaną ze wzgórzami morenowymi. Na południe od wsi znajdują się wzniesienia określane jako Góry Pobyłkowskie. W 2017 roku lasy stanowiły około 37% powierzchni obrębu Pobyłkowo Małe, przy znacznie niższej średniej lesistości całej gminy. Część obrębu znajduje się w granicach Nasielsko-Karniewskiego Obszaru Chronionego Krajobrazu.

Przez wieś przebiegają drogi powiatowe nr 3415W Pobyłkowo Małe – Pobyłkowo Duże – Budy Pobyłkowskie – Ciepielin – Łosewo oraz nr 3416W Pobyłkowo Małe – Budy Ciepielińskie – Piskornia. Na drodze nr 3415W znajduje się most nad Klusówką.

Nazwa Najstarsze źródła dotyczą historycznego Pobyłkowa sprzed podziału miejscowości na Pobyłkowo Małe i Duże. W 1240 roku nazwę zapisano jako PobelcouoKazimierz Rymut: Nazwy miejscowe Polski, t. IX Po–Q, hasło „Pobyłkowo”. Kraków: Polska Akademia Nauk, Instytut Języka Polskiego, 2013, s. 11. ., a w dokumencie z 1389 roku jako Pobelkowo. Jeszcze w okresie międzywojennym w dokumentach urzędowych występowała forma Pobyłków Mały

Historia

Dawne Pobyłkowo i dobra biskupie Najstarsze wzmianki źródłowe odnoszą się do historycznego Pobyłkowa, istniejącego przed późniejszym podziałem na Pobyłkowo Małe i Pobyłkowo Duże. W 1427 roku jako wójt książęcy w Pobyłkowie odnotowany został Jan ze Szczurowa, stolnik zakroczymski; wraz z nim do Pobyłkowa przeniósł się jego syn Mikołaj.

W początkach XVI wieku Pobyłkowo należało do biskupstwa płockiego i znajdowało się w kluczu pułtuskim, w powiecie nowomiejskim ziemi zakroczymskiej. W XVIII wieku nastąpił podział Pobyłkowa na Pobyłkowo Małe i Pobyłkowo Duże, zwane również Wielkim. Inwentarz dóbr przednarwiańskich biskupstwa płockiego z 1785 roku wymieniał Pobyłkowo w kluczu trzepowskim dóbr biskupich.

XIX wiek Po przejściu dawnych dóbr kościelnych na własność państwową Pobyłkowo znalazło się w obrębie rządowych dóbr Golądkowo. Klucz pobyłkowski obejmował folwarki Pobyłkowo Duże, Pobyłkowo Małe i Trzepowo oraz wsie zarobne Pobyłkowo Duże i Małe, Budy Pobyłkowskie, Budy Trzepowskie i Trzepowo, a także młyn Klusek. Mieszkańcy należącego do klucza Trzepowa odrabiali pańszczyznę w Pobyłkowie, natomiast czynsze i daniny w naturze oddawali do dworu w Golądkowie. W 1827 roku Pobyłkowo Małe liczyło 12 domów i 83 mieszkańców.

W 1830 roku Jakub Fryderyk Hoffman, profesor Uniwersytetu Warszawskiego, nabył kompleks dóbr obejmujący Pobyłkowo Małe i Duże, Trzepowo, Budy Pobyłkowskie i Budy Trzepowskie oraz osadę Klusek. Po Jakubie Fryderyku Hoffmanie z Pobyłkowem związany był jego syn Tytus Hoffmann, uczestnik powstania listopadowego, nauczyciel i członek Towarzystwa Rolniczego, zmarły 25 stycznia 1876 roku.

W Pobyłkowie Małym istniało historyczne wójtostwo, którego ostatnim posiadaczem na prawie emfiteuzy był Długołęcki. Po jego śmierci grunty wójtostwa, określane niekiedy jako folwark na Pobyłkowie Małym, włączono do gruntów folwarcznych Pobyłkowa Dużego.

Związane z uwłaszczeniem chłopów przekształcenia własności ziemi są udokumentowane w materiałach hipotecznych. W aktach dóbr ziemskich Pobyłkowo z lat 1830–1876 zachowała się tabela likwidacyjna wsi Pobyłkowo. W późniejszych dokumentach hipotecznych występowały odrębne osady włościańskie w Pobyłkowie Małym, m.in. osady oznaczone w tabeli likwidacyjnej numerami 2 i 9, obejmujące około 40 i 12 mórg wraz z zabudowaniami.

W 1875 roku wieś Pobyłkowo Małe obejmowała 39 osad i 221 mórg gruntów. Dobra Pobyłkowo i Trzepowo liczyły wówczas łącznie 2784 morgi gruntów dominialnych, z czego 2358 mórg przypadało na folwark Pobyłkowo. Na folwarku znajdowało się 5 budynków murowanych i 29 drewnianych.

Majątek Pobyłkowo i Dłużewscy thumb|Dwór w Pobyłkowie Małym, widok od strony wjazdu thumb|Dwór w Pobyłkowie Małym, widok od strony ogrodu Po Tytusie Hoffmannie dobra Pobyłkowo nabył Józef Dłużewski herbu Pobóg (zm. 1902), a następnie objął je jego syn Karol. Rodzina Dłużewskich była jednak związana z Pobyłkowem już przed śmiercią Hoffmanna w 1876 roku: synowie Józefa i Jadwigi, Jan Nepomucen Czesław oraz Karol, urodzili się w Pobyłkowie odpowiednio w 1872 i 1875 roku. Jadwiga z Gniazdowskich Dłużewska, zmarła w Pobyłkowie w 1896 roku, została na nagrobku w Dzierżeninie określona jako właścicielka dóbr Pobyłkowo.

Na początku XX wieku w majątku znajdował się niski, parterowy dwór o wydłużonej bryle, przykryty wysokim dachem czterospadowym. Jego elewacje były jasne, tynkowane, a okna prostokątne, wielokwaterowe, z drewnianymi okiennicami. W dachu widoczna jest niewielka lukarna, a ponad połacią kilka masywnych kominów. Jego charakterystyczną cechą był środkowy ryzalit lub ganek wejściowy, silnie porośnięty pnączem.

Został on odznaczony nagrodą Tygodnika Ilustrowanego na wystawie „Dworu polskiego” w Salonie Sztuk Pięknych Aleksandra Krywulta. Przy majątku funkcjonowała również gorzelnia Dłużewskich, którą informatory przemysłowe wykazywały w latach 1904–1910. W latach 1905–1910 podawano kapitał zakładowy w wysokości 30 tys. rubli i przybliżony roczny obrót około 20 tys. rubli.

I wojna światowa i okres międzywojenny thumb|Pobyłkowo Małe i zabudowania majątku (Gut) wraz z gorzelnią (Brenn.) i browarem (Br.) na niemieckiej mapie topograficznej z 1914 roku Podczas działań I wojny światowej, których największe zniszczenia w rejonie przypadły w przybliżeniu na okres od 24 lipca do 6 sierpnia 1915 roku, Pobyłkowo Małe poniosło znaczne straty. Spłonęło 13 gospodarstw. W całej gminie Gzowo zniszczeniu uległy również pola, sady, ogrody i znaczne obszary lasów.

Jeszcze w latach 1929–1930 prowadzono postępowania dotyczące zniesienia dawnych służebności gruntowych oraz wydzielania gruntów dla Pobyłkowa Małego. W urzędowym podziale gminy Gzowo na gromady z 1935 roku w obrębie gromady Pobyłkowo Małe wymieniano odrębnie wieś Pobyłkowo Małe i folwark Pobyłkowo. Wieś włościańska i majątek ziemski funkcjonowały więc jako odrębne jednostki osadnicze i własnościowe. W 1936 roku 200 ha z nieruchomości Pobyłkowo–Trzepowo, stanowiącej własność Karola Dłużewskiego, znalazło się w nadzwyczajnym imiennym wykazie nieruchomości podlegających przymusowemu wykupowi na cele reformy rolnej.

II wojna światowa thumb|160px|Pobyłkowo Małe w listopadze 1944 roku, widoczne zniszczenia zabudowań dworskich Po rozpoczęciu okupacji niemieckiej Karol Dłużewski został 9 listopada 1939 roku aresztowany pod zarzutem posiadania starej i myśliwskiej broni. 13 listopada 1939 roku Niemcy rozstrzelali go przy murze cmentarza Świętego Krzyża w Pułtusku wraz z jego synem Kazimierzem oraz Janem i Eustachym Dłużewskimi z Łubienicy.

Od maja 1940 do maja 1944 roku Niemcy utrzymywali w budynku dawnej synagogi w Serocku obóz przejściowy i karny. Więźniowie obozu byli kierowani do pracy przymusowej m.in. w folwarkach w Jadwisinie i Pobyłkowie.

W 1944 roku Pobyłkowo Małe znalazło się na obszarze ciężkich walk na przyczółku serocko-pułtuskim. Podczas sowieckiego natarcia na Serock 19 października 1944 roku wojska 65 Armii zajęły Pobyłkowo Małe przed południem; walki przesunęły się następnie w stronę Wierzbicy i Serocka. Działania wojenne spowodowały duże zniszczenia zabudowy w rejonie Pobyłkowa, w tym zabudowy dworskiej.

Okres powojenny thumb|160px|Pobyłkowo Małe na zdjęciu lotniczym z 1959 roku; widoczne tereny RSP „Odnowa”, nowa zabudowa poparcelacyjna i las Trzcianka Po zakończeniu II wojny światowej, w związku ze znacznymi zniszczeniami zabudowy wzniesiono na gruntach poparcelacyjnych zespół jednakowych zagród mieszkalnych, powstałych przy wsparciu UNRRA. Wówczas w Pobyłkowie Małym na dawnych terenach dworskich rozpoczęła również działalność Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna „Odnowa”. Spółdzielnia funkcjonowała już w pierwszej połowie lat 50. XX wieku; podczas przeprowadzanej wówczas komasacji i wymiany gruntów w celu utworzenia zwartego kompleksu spółdzielczego dochodziło do konfliktów z rolnikami indywidualnymi. Około 1978 roku dla spółdzielni wzniesiono w miejscowości dwa budynki wielorodzinne, oznaczone obecnie numerami 24 i 24A. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa ciechanowskiego.

Po likwidacji RSP „Odnowa”, od lat 90. XX wieku, w dawnych budynkach gospodarczych funkcjonowało przedsiębiorstwo Polexim zajmujące się przetwórstwem tworzyw sztucznych. Wcześniej w kompleksie mieściła się Stacja Maszynowo-TraktorowaMapa topograficzna z lat 80. XX wieku. Polexim prowadził działalność w tym miejscu do 2019 roku.

Demografia W 1827 roku Pobyłkowo Małe liczyło 83 mieszkańców. W 2011 roku wieś zamieszkiwały 354 osoby, w tym 173 kobiety i 181 mężczyzn. W 2021 roku liczba mieszkańców wynosiła 411.

Zabytki i archeologia W aktualnej gminnej ewidencji zabytków ujęto dwa obiekty znajdujące się w Pobyłkowie Małym: drewniany dom mieszkalny nr 59, datowany na około 1920 rok, oraz murowaną kapliczkę przydrożną z 1910 roku. Wcześniej znajdował się tam również drewniany dom mieszkalny nr 49, datowany na pierwszą ćwierć XX wieku, wykreślony z wykazu.

Na terenie Pobyłkowa Małego zewidencjonowano 14 stanowisk archeologicznych: pięć w obszarze AZP 50-67 oraz dziewięć w obszarze AZP 50-66. Dla jednego ze stanowisk Narodowy Instytut Dziedzictwa prowadzi odrębną kartę określającą obiekt jako ślad osadniczy lub osadę.

Z Pobyłkowem wiązane jest również znalezisko brązowej siekierki tulejkowatej, odkrytej przed 1856 rokiem i prezentowanej na warszawskiej Wystawie Starożytności w 1856 roku. Zabytek należał wówczas do Karola Hoffmana, a następnie znalazł się w zbiorach archeologicznych Uniwersytetu Jagiellońskiego. Ze względu na nieprecyzyjne określenie miejsca znalezienia we współczesnym opracowaniu lokalizację określono jako „Pobyłkowo Duże lub Pobyłkowo Małe”.

Infrastruktura i życie lokalne W Pobyłkowie Małym znajduje się świetlica wiejska pod numerem 51A. Przy świetlicy znajdują się boisko sportowe oraz siłownia plenerowa z placem zabaw. W miejscowości działa Koło Gospodyń Wiejskich w Pobyłkowie Małym, mające siedzibę w świetlicy. Świetlica jest również siedzibą obwodowej komisji wyborczej nr 7, której obwód obejmuje wyłącznie miejscowość Pobyłkowo Małe.

Przypisy Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ()

Linki zewnętrzne

Kategoria:Pokrzywnica (gmina)