Rączna

Rączna – wieś w Polsce, położona w województwie małopolskim, w powiecie krakowskim, w gminie Liszki. thumb|Szczegółowy plan miejscowości thumb|Nieformalny herb Rącznej thumb|Widok na wzgórze Powieszon thumb|Kapliczka Sobieskiego W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa krakowskiego. Miejscowość znajduje się w południowo-zachodniej części gminy, położona jest 18 km na zachód od centrum Krakowa. Jej powierzchnia wynosi 8,02 km², na dzień 14 kwietnia 2020 roku liczyła 2051 mieszkańców.

W Rącznej znajduje się Szkoła Podstawowa im. Króla Jana III Sobieskiego, działająca od 1892 roku, jednostka ochotniczej straży pożarnej, parafia rzymskokatolicka pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa oraz cmentarz. W miejscowości działa przedszkole „Leśna Polana” znajdujące się na Wielkiej Drodze oraz klub sportowy LKS Strażak Rączna.

Geografia Położenie Rączna leży w mezoregionie zwanym Obniżeniem Cholerzyńskim w obrębie Bramy Krakowskiej. Tereny miejscowości włączone zostały w chroniony obszar Bielańsko-Tynieckiego Parku Krajobrazowego.

Od północy Rączna graniczy z Kaszowem i Liszkami, od wschodu z Piekarami i Ściejowicami, od południa z Jeziorzanami, od zachodu z Dąbrową Szlachecką (gmina Czernichów).

Miejscowość wchodzi w skład aglomeracji krakowskiej.

+ Integralne części wsi Rączna SIMC Nazwa Rodzaj0325742 Borowiec część wsi0325759 Dzikowiec część wsi0325765 Grobel część wsi0325771 Kmiecie część wsi0325788 Podedwór część wsi0325794 Podlas część wsi0325802 Powieszon część wsi0325819 Wichry część wsi0325825 Zagrodniki część wsi

Ukształtowanie terenu Wieś położona jest na terenie, którego ukształtowanie dokonało się w epoce plejstocenu. W czasie zlodowaceń lądolód skandynawski utworzył grubą warstwę materiału przyniesionego z utworów poprzedniego okresu jurajskiego.

Ocieplenie klimatu spowodowało topnienie lodowca, a spływające wody segregowały przyniesione materiały, tworząc obecną rzeźbę terenu wsi. Szeroka płaszczyzna w północnej części Rącznej ukształtowana jest dachowato z pochyleniem w kierunku południowym wsi i północnym w kierunku Liszek. W sąsiadującej od wschodu wsi Ściejowice powstało znaczne obniżenie terenu.

Płaszczyzna w północnej części wsi od wysokości około 250 m n.p.m. także ukształtowana dachowato obejmuje około 65% terenu wsi. Od strony południowej znajduje się rynna Skotnica, stanowiąca wygon dla bydła. W zachodnich terenach wsi, w przysiółkach Podlas i Zalas, znajduje się kilka wymytych głębokich rynien, które na wschód poszerzają dno w płaską dolinę.

Rynny te zbierają wody zaskórne, dając początek przepływającemu przez wieś potokowi Rączna.

Południowe tereny wsi to lekko nachylona płaszczyzna ku wschodowi, z wyjątkiem nieco wyżej położonego pasa gruntów ornych Zagrody.

Poniżej pasa gruntów ornych, od strony lasu w kierunku wschodnim rozciąga się płytka, podmokła dolina zakończona bezodpływowym jeziorkiem. W tej części obszaru są ogromne kopce o nazwie „Kościelec” na terenie wsi Ściejowice i Srebrna Góra oraz cypel skalny o nazwie „Powieszon” na terenie wsi Rączna.

Warunki glebowe Gleby wsi są pochodzenia polodowcowego i złożone głównie z utworów gliniastych, drobnoziarnistych i koloidalnych. Tego rodzaju gleby, ubogie w składniki pokarmowe są mało urodzajne, uniemożliwiają uprawę roślin o dużych wymaganiach, wymagają odwodniania i odkwaszania.

Z uwagi na właściwości fizyczne, chemiczne i biologiczne oraz przydatność gleb dla celów rolniczych, można wyróżnić trzy kompleksy glebowe: kompleks I to gleby gliniaste, stanowiące ponad 80% areału gruntów ornych położonych w północnej stronie wsi. Gleby te rozciągają się od wsi Ściejowice wzdłuż granicy wsi Liszki, Kaszów i Nowa Wieś. Każdy odcinek tych gruntów charakteryzuje się specyficznymi cechami i właściwościami, szczególnie bonitacyjnymi. Począwszy od wsi Ściejowice pod Gołębcem i Bażanty obszar 22 ha zaliczony do klasy II, dalej położone na zachód grunty orne na Wielkiej Drodze, na Kamyku i Zapusty zaliczone do klasy III, a obszar 197 ha oraz Dzikowiec obszar 30 ha zaliczone do klasy V, Zalas i Podlas o obszarze 178 ha zaliczone do klasy IV. kompleks II to grunty orne piaszczysto-gliniaste obejmujące południową część wsi Zagrody i pod Pastwiskiem o obszarze ponad 60 ha, zaliczone do klasy IVb i V. kompleks III to w południowej części wsi grunty zalesione o obszarze 42 ha oraz nieużytki o obszarze 8 ha zaliczone do klasy VI.

+ Struktura użytkowania gruntów (2012) Rodzaj Powierzchnia % Grunty orne 483,18 ha 60% Łąki 97,25 ha 12% Sady 46,6 ha 6% Nawsie 10 ha 1% Pastwiska 44 ha 5% Lasy 46,7 ha 6% Place budowlane 40,67 ha 5% Drogi 20 ha 3% Nieużytki 7,5 ha 1% Inne (cmentarze, place) 6,16 ha 1% Razem (Σ) 802,06 ha 100%

Kompleks gleb łąkowych ciągnie się wzdłuż terenów przygranicznych wsi Jeziorzany, Żurawieniec, Podkącie i Podkółcze. Część gleb łąkowych to porośnięte dna zawilgoconych lub zabagnionych rynien i zagłębień terenowych, głównie w zachodniej części wsi, porośniętych roślinnością bagienną.

Warunki klimatyczne Rączna leży w strefie klimatu przejściowego z Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej do klimatu Niziny Nadwiślańskiej, charakteryzuje się dość dużą zmiennością. Najwięcej opadów przypada na czerwiec i lipiec, a najmniej na sierpień i wrzesień. Średnia temperatura roczna wynosi 8 °C. W lipcu średnia temperatura wynosi 8 °C, a średnia temperatura w lutym wynosi –2,8 °C. Wiosna i wiosenne prace polowe są zwykle opóźnione z powodu dużej wilgotności gleby i występujących do połowy kwietnia przymrozków. Opóźnienie to waha się w granicach 7 do 10 dni w stosunku do okolicy. Śnieg w zimie zalega 90 do 120 dni, w latach śnieżnych zim nawet do kwietnia. Okres wegetacyjny roślin waha się w granicach 180 do 210 dni.

Najczęściej wiejący wiatr przychodzi z zachodu, rzadziej wieje ze wschodu i południa. Jesienne przymrozki zdarzają się w październiku. Lata są umiarkowanie ciepłe, zimy zaś stosunkowo łagodne. Rączna nie leży w zasięgu pasów gradowych, gradobicia występują rzadko.

Lesistość thumb|Stary Las w Rącznej W Rącznej znajdują się 3 główne lasy, które łącznie zajmują 46,7 ha, co stanowi 6% całkowitej powierzchni wsi. W miejscowości wyróżniane są trzy kompleksy leśne: Stary Las – najstarszy i największy las w miejscowości. Znajduje się w zachodniej części wsi, jest podzielony między Rączną a Dąbrowę Szlachecką. Należy do obszaru Bielańsko-Tynieckiego Parku Krajobrazowego. Dużą powierzchnię lasu zajmują zbiorowiska leśne o charakterze pół–naturalnym. Składają się na niego głównie sosny i dęby. Występują tu m.in. konwalia majowa, borówka czarna, wrzos zwyczajny, trędownik bulwiasty, paprocie, sarna, tchórz, łasica. Las na Subiennej Górze – skała wapienna zalesiana w latach 60–70 XX wieku. Usytuowana w centrum wsi, tuż przy boisku sportowym. Pierwotnie kompleks iglasty, głównie sosny i modrzewie. Las przecinają linie wysokiego napięcia. Występują tu m.in. konwalia majowa, jeżyna fałdowana, wrzos zwyczajny, poziomka pospolita, paprocie, sarna, tchórz, łasica. Las na Powieszonie (również zwany Piec) – wzgórze wapienne, zalesiane w latach 50–60. XX wieku. Znajduje się w zachodniej części wsi, należy do obszaru Bielańsko-Tynieckiego Parku Krajobrazowego. Kompleks mieszany, występują sosny, modrzewie, brzozy, dęby, klony. thumb|center|Widok na południowo-wschodnią część wsi (budynek szkoły, Mały Las, wzgórze Subienna Góra)

Etymologia nazwy Nazwa miejscowości według prof. Kazimierza Rymuta najprawdopodobniej pochodzi od potoku, nad którym leży wieś, nazwanego od szybkiego prądu wody. W swojej publikacji o nazwach miejscowych północnej części dawnego województwa krakowskiego wydanej w 1967 we Wrocławiu, Rymut wymienia nazwę w formie „Roczna” z roku 1393, „Ranczna” z 1470 i obecną „Rączna” istniejącą od 1680. W gwarze miejscowej → „rončna”, „rączy” podając znaczenie jako → szybki, bystry, „ręczny”, sprawny, biegły. Nazwa potoku w podanej przez Rymuta formie do dziś się nie zachowała. Rzeka płynąca przez wieś nosi nazwę „Rącznianka”.

Według ludowego przekazu nazwa „Rączna” pochodzi od ręcznej pracy mieszkańców, gdyż wieś słynie z ręcznie wykonywanych wyrobów wiklinowych. Jednak koszykarstwo we wsi rozpowszechniło się dopiero w XIX wieku, a zapiski o istnieniu wsi pochodzą już z XIV wieku.

Historia Średniowiecze Ziemia Krakowska w VI wieku była wylesiona do 30% i zamieszkała przez ludność osiadłą z plemienia wiślan, zajmujących się głównie uprawą roli. Tereny dzisiejszej Rącznej i okolic zamieszkiwała ludność pogańska. W XI wieku następcy Mieszka I sprowadzili do Polski Zakon O.O. benedyktynów, który osadzony został w Tyńcu na prawym brzegu Wisły w powiecie szczyrzyckim województwa krakowskiegoWojewództwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 102.. Zakon otrzymał w posiadanie wielkie obszary ziem, w tym tereny dzisiejszej Rącznej, a także specjalne przywileje i uprawnienia. Zamieszkała na terenach nadanych Zakonowi ludność wiejska, straciła prawo własności do ziemi, zachowując możliwość jej użytkowania. Zakon prowadził działalność osiedleńczą, zakładając osady, wsie i miasteczka.

Nowożytność Pierwszy zapis o istnieniu wsi pochodzi z roku 1393 wymienia ją w formie Roczna „Najstarsza księga sądu najwyższego prawa niemieckiego na zamku krakowskim”. W wieku XV wieś wspomina przywilej Kazimierza Jagiellończyka z dnia 6 października 1456, potwierdzający posiadłości klasztorne benedyktynów w Tyńcu. Z zapisu ks. Jana Długosza wynika, że we wsi Rączna istniał już folwark klasztorny. Zabudowania wsi układały się wokoło płytkiej niecki elipsowatego kształtu, przez którą przepływał strumyk. Wieś powstała na prawie niemieckim, z ograniczonym samorządem. Sądownictwo w pełni należało do klasztoru, a funkcje administracyjne pełnił sołtys. W XVI wieku rozwinęła się produkcja gorzałki, piwa, w spichlerzach gromadzono liczne zapasy zbóż. W Polsce nastały złote czasy zygmuntowskie, Rączna się rozbudowała, przybyło mieszkańców. Odkrycia geograficzne, napływ do Europy złota i srebra, otwarty dostęp do morza spowodowały zapotrzebowanie na produkty rolne powodując rozwój folwarków feudalnych.

Rozbiory Polski W wyniku I rozbioru Polski w 1771 roku ustalono granicę państwa na Wiśle, odcinając Rączną od parafii w Tyńcu. Zmienione granice kraju spowodowały przeniesienie parafii do wsi Liszki. Tereny położone na północ od Wisły pozostały wraz z Krakowem nadal przy Rzeczypospolitej. W 1793 nastąpił II rozbiór Polski, w 1795 na skutek III rozbioru Polski państwo przestało istnieć. Po III rozbiorze Austria wprowadziła nowe rządy na przejętych terenachTadeusz Cegielski, Łukasz Kądziela, Rozbiory Polski 1772-1793-1795, Warszawa 1990..

Po upadku Napoleona, zaborcy na Kongresie Wiedeńskim w 1815 utworzyli Wolne Miasto Kraków, w obrębie którego znalazła się Rączna. Folwarki w Rącznej oddano w dzierżawę osób prywatnych.

Historia najnowsza W 1848 Komisja Uwłaszczeniowa przekazała na własność mieszkańcom użytkowane przez nich grunty. Sytuacja mieszkańców pod zaborem austriackim uległa poprawie dzięki rozwijającemu się koszykarstwu. Jednak brak funduszy na zakup surowców doprowadziło do dominacji lichwiarzy głównie żydowskich. Umożliwienie wsi Rączna korzystania z kredytów nastąpiło po roku 1900, kiedy to powstała w Liszkach spółka z nieograniczoną odpowiedzialnością, obejmująca ówczesną parafię Liszki. Narastała potrzeba zdobywania umiejętności czytania i pisania. W 1870 roku wybudowano budynek mający dwie sale szkolne oraz mieszkanie dla nauczyciela. Wobec wzrastającej liczby uczniów Rada Szkolna Miejscowa podjęła uchwałę sprzedaży starego budynku i wybudowaniu większego. Nowy budynek szkoły zlokalizowano na parceli 1,4 ha na pagórku na końcu wsi, z uwagi na ułatwienie dostępu do szkoły dzieciom ze wsi Ściejowice i Jeziorzany.