Waplewo Wielkie (niem. Waplitz, GrosswaplitzRozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości ()) – osada w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie sztumskim, w gminie Stary Targ. Należy do sołectwa Ramoty. Miejscowość położona jest na Pojezierzu Iławskim, na trasie Ramoty–Stary Targ.
W Waplewie Wielkim znajduje się pałac, w którym mieszczą się Muzeum Tradycji Szlacheckiej i Pomorski Ośrodek Kontaktów z Polonią. Jest tam także szkoła podstawowa i przedszkole im. Rodziny Sierakowskich, placówka Ochotniczej Straży Pożarnej, kościół, cmentarz, stadion oraz kilka sklepów. W Waplewie Wielkim ma siedzibę założony w 1950 klub piłkarski LKS Waplewo Wielkie. Istnieje tam też ośrodek wypoczynkowy „Gałęziaki” (mający siedzibę w Sztumie), który ma pod swoją opieką kilka jezior połowowych, kąpielisk, hotelik oraz pole namiotowe i kempingowe.
W 2010 został wybudowany budynek, w którym mieści się świetlica z profesjonalną salą komputerową i siedziba OSP Waplewo Wielkie. Na terenie miejscowości działa ciepłownia na biomasę o mocy 3 MW, która dostarcza ciepło dla mieszkańców Waplewa Wielkiego. 24 września 2012 w miejscowości powstała Agencja Urzędu Pocztowego Poczty Polskiej.
Historia left|thumb|250px|Pałac w Waplewie Wielkim thumb|Gut Waplitz, Sammlung Duncker mały|Figura Madonny z Dzieciątkiem z ok. 1516 roku Na początku XIV wieku mistrz ziemski Conrad Sack nadał Prusowi Thessym „campum Wermeno” (teren późniejszego Cieszymowa), a także włości, które stanowiły majątek waplewski. W 1323 jego potomkowie Glabuno i Wappel otrzymali tę posiadłość od mistrza ziemskiego w Kiszporku Fryderyka Wildenberga na prawie chełmińskim. Nosiła ona wówczas nazwę Resginen (później wystąpiła również nazwa Resdinen). Późniejsza nazwa pochodzi od Wappela, który osiadł w tym miejscu. W 1376 pojawiła się nazwa Wapils, a w XV wieku Walpele, Woplyn, Wopplynn i Opolyn. W II połowie XV wieku dobra przeszły w posiadanie rodziny Rabe. W XVI wieku przejęli je Czemowie, a następnie Güldensternowie.
W późnych latach XVI wieku występowała nazwa Waplisz, a w 1592 po raz pierwszy pojawiła się nazwa Waplewo. W 1641 wieś była jedną z miejscowości sprzedanych przez Niemojowskiego za cenę 78 tys. zł kasztelanowi gdańskiemu i wojewodzie parnawskiemu Janowi Zawadzkiemu herbu Rogala (spokrewnionemu z Wazami). Postawił on tam murowany dwór. Urodził się w nim poseł Kazimierz Zawadzki. Kolejnymi właścicielami dóbr byli Chełstowscy, Bagniewscy i od 1759 Sierakowscy herbu Ogończyk.
thumb|left|250px|Kościół w Waplewie (dawna kaplica przypałacowa Sierakowskich) Pod koniec XVIII wieku obok pałacu powstał park angielski w stylu krajobrazowym, posiadający szpaler lipowy na przedłużeniu osi dworu. W 1827 gościł tam Fryderyk Chopin, koncertując wraz z właścicielem wsi Antonim Sierakowskim. Będący od 1842 posiadaczem majątku hrabia Alfons Sierakowski rozbudował dwór. Zostały mu nadane cechy założenia pałacowego. Dwór stał się centrum życia kulturalnego i społecznego na Pomorzu, gościli w nim m.in. wspomniany Fryderyk Chopin, Jan Matejko, Józef Ignacy Kraszewski, Jan Kasprowicz, Oskar Kolberg czy Stefan Żeromski. Wewnątrz zgromadzono liczne dzieła malarskie, zbiór broni z różnych stron świata, a także bibliotekę wraz z archiwum rodzinnym.
W 1873 w Waplewie Wielkim zbudowano kaplicę grobową, gdzie spoczęły ciała rodziny Sierakowskich (obecnie jest to kościół). Znajduje się w niej wiele cennych zabytków, m.in. późnogotycka rzeźba Madonny z Dzieciątkiem z ok. 1516 pochodząca pierwotnie z Bazyliki Mariackiej w GdańskuPiotr Skurzyński: Warmia, Mazury, Suwalszczyzna, Wyd. Sport i Turystyka – Muza S.A., Warszawa 2004, s. 32, , alabastrowy relief Zmartwychwstanie Chrystusa z Mechelen (XVI/XVII wiek, obecnie eksponowany w Sali Gdańskiej pałacu), barokowy ołtarz, figura św. Kazimierza z XVIII wieku oraz liczne epitafia Sierakowskich.
Na przełomie XIX i XX wieku zarządcą majątku był hrabia Adam Sierakowski. Do waplewskiego majątku należały folwarki Rychendrysy (obecnie Andrzejewo należące do Moran), Tillendorf, Olszak i Waplewko. W samym Waplewie znajdowały się wówczas szkoła katolicka, szpital i gorzelnia parowa.
Ostatnim właścicielem majątku był Stanisław Sierakowski (m.in. prezes Związku Polaków w Niemczech w latach 1922–1933 i poseł na sejm pruski w okresie 1921–1928), brutalnie zamordowany w październiku 1939 przez Niemców po tygodniu tortur wraz z żoną Heleną, córką Teresą i jej mężem Tadeuszem Gniazdowskim.
Od 1933 majątkiem, z wyłączeniem pałacu i parku, władał Zbigniew Donimirski.
Kolekcję obrazów, zabytkowe meble, porcelanę i fajanse (309 obiektów) wywiózł 27 października 1941 z Waplewa do Muzeum Miejskiego w Gdańsku ówczesny jego dyrektor Willi DrostDobromiła Rzyska-Laube: Zaginiona kolekcja. Nowe ustalenia na temat zawartości zbiorów Sierakowskich z Waplewa oraz ich wojennych i powojennych losów, Gdańskie Studia Muzealne 2015, nr 8, s. 122–165..
Pałac po wojnie był własnością PGR i Państwowego Ośrodka Hodowli Zarodowej. W miejsce PGR w 1994 powstał Ośrodek Hodowli Zarodowej Skarbu Państwa Waplewo., w 1996 przekształcony w Ośrodek Hodowli Zarodowej Waplewo Sp. z o.o.., a następnie zlikwidowany. Pałac w listopadzie 2006 przeszedł w posiadanie Muzeum Narodowego w Gdańsku, które utworzyło tam Muzeum Tradycji Szlacheckiej. Mieści się tam też Pomorski Ośrodek Kontaktów z Polonią.
W latach 1945–1975 miejscowość administracyjnie należała do województwa gdańskiego, a w latach 1975–1998 do województwa elbląskiego. W 1990 (po wydzieleniu z parafii w Starym Targu) powstała parafia św. Maksymiliana Marii Kolbe w Waplewie Wielkim, należąca do dekanatu Dzierzgoń i diecezji elbląskiej.
Zabudowa Miejscowość była osadą folwarczną z wsią w typie ulicówki. Na południe od zespołu dworskiego znajdowały się czworaki. Układ ruralistyczny z początku XIV wieku został zachowany. Wzbogacony został o zespoły nieistniejącej już stacji kolejowej (biegnąca przez Waplewo Wielkie linia między Malborkiem a Małdytami powstała w 1893, połączenia zlikwidowano w 2000, kilka lat później tory zostały rozebrane). Oprócz pałacu (w którym znajduje się m.in. kominek z 1600) i kościoła wśród architektury zachowane zostały m.in. oficyna z przełomu XVIII i XIX wieku, altanka i oranżeria z połowy XIX wieku, gorzelnia z 1864, wieża ciśnień z 1893, kuźnia, stajnie, stodoły, kolumna i ogrodzenie wokół kościoła także z końcówki XIX wieku, czy też cmentarz i liczne budynki z przełomu XIX i XX wieku.
Zabytki Według rejestru zabytków NID na listę zabytków wpisany jest zespół pałacowy, nr rej.: A-741 z 21 grudnia 1972 i z 24 lutego 1978: Pałac, koniec XVII wieku, 1888, 1955. Park w stylu angielskim, XVIII–XIX wiek. Na zakończeniu alei lipowej altana chińska z ok. 1850. W parku m.in. figura szlachcica z 1756 pochodząca z Gdańska oraz złamana kolumna na wyspie. W północnej jego części niewielki obelisk z dewizą Venez voir ma Solitude („Przyjdź zobaczyć moją samotnię”). Zabudowania gospodarcze wzniesione w 1862 roku stanowią integralną część zespołu pałacowo-folwarcznego. Budynki inspirowane architekturą Karla Friedricha Schinkla, wybitnego pruskiego architekta epoki klasycyzmu. Zastosowano w nich styl łukowo-arkadowy, charakterystyczny dla pruskiej XIX wiekuPiotr Zygmunt Kowalski: Architekt Karl Friedrich Schinkel na kociewskim polu, [w:] „Kociewski Magazyn Regionalny”, nr 110, grudzień 2025, s. 113.. Kaplica grobowa Sierakowskich, wybudowana według planów architekta Johanna Eduarda Jacobsthala z Berlina, obecnie kościół parafialny pw. św. Maksymiliana Kolbe, 1873, nr rej.: A-1390 z 16 czerwca 1993.
Demografia Liczba mieszkańców: 877 (30.06.2015)
Zobacz też Parafia św. Maksymiliana Marii Kolbe w Waplewie Wielkim Waplewo Waplewko Waplewo-Osiedle
Przypisy
Bibliografia Gminny program opieki nad zabytkami gminy Stary Targ 2011–2014, s. 37, 72–74, 79 Piotr Podlewski: Dworki ziemiańskie Dolnego Powiśla, [w:] „Prowincja” nr 1 (2010), s. 64–66
Linki zewnętrzne Należy postępować, jak należy. Z Izabellą Sierakowską-Tomaszewską, m.in. o Waplewie, rozmawia Magdalena Grzebałkowska, „Wysokie Obcasy”, dodatek do „Gazety Wyborczej” z 16 lutego 2008, ss. 10–18 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XII
Kategoria:Waplewo Wielkie