Wiżajny – wieś w Polsce, w województwie podlaskim, w powiecie suwalskim, na Suwalszczyźnie, siedziba gminy Wiżajny. Dawniej miasto; uzyskały lokację miejską w 1620 roku, zdegradowane w 1870 rokuRobert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 82-83..

Położenie Wiżajny od początków swego istnienia znajdowały się na terenach przygranicznych. Miejscowość położona jest na Pojezierzu Wschodniosuwalskim, na północno-wschodnim krańcu Polski, niedaleko granicy z Litwą i obwodem królewieckim. Wieś leży na przesmyku między jeziorami Wistuć i Wiżajny. We wsi znajduje się kościół oraz stare domy. Przez wieś biegnie droga wojewódzka nr 651.

Historia Dawniej na terenach gdzie znajduje się miejscowość rozciągały się bagna należące do puszczy sięgającej aż do jeziora Wisztynieckiego na dzisiejszej granicy Litwy i obwodu królewieckiego s. 687.. Pierwsi mieszkańcy na tych terenach pojawili się około 11 tysięcy lat temu. Około tysiąca lat przed naszą erą zaczęto uprawiać rośliny i prowadzić chów zwierząt. Już w II wieku przed naszą erą miejscowość pojawiła się na mapie krainy jaćwieskiej. Miejscowość po raz pierwszy wzmiankowana była w roku 1253 jako „Weyze”. Była to przypuszczalnie osada Jaćwingów. W 1549 nad jeziorem założony został przez bojara Piotra Łysego dwór. Piotr Łysy na dworze się nie utrzymał, a jego miejsce zajął Prokop Hryhoriewicz – dworzanin starosty mereckiego. W XII wieku wieś została podbita przez Krzyżaków (podbój zakończył się w roku 1283). Już w XIV wieku we wsi na szlaku kupieckim prowadzącym w stronę Sejn była karczma. W podaniach wymienia się ją jako słynącą z tego, iż w jej menu sztandarowe miejsce zajmowały raki. W 1409 roku miano nimi tu poczęstować króla Jagiełłę. W roku 1413 tereny pojaćwieskie, w tym miasto królewskie w starostwie niegrodowym wiżańskim zostały włączone do powiatu grodzieńskiego w województwie trockim. Było w nim jeszcze w końcu XVIII wiekuВялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 86.. W wieku XV na tereny dzisiejszej gminy zaczęli przybywać osadnicy słowiańscy i litewscy. Źródła pisane wymieniają Wiżajny w 1606 jako miasto, choć data otrzymania praw miejskich nie jest znana. W dokumentach parafii Puńsk z 1606 tego roku wspomniano, że „droga wiodła obok miasta Wiżajny". Wiadomo natomiast, że prawo magdeburskie zostało potwierdzone 11 maja 1693 roku i ponownie 14 lutego 1792 roku. W roku 1638 nadane zostały Radziwiłłom. W roku 1766 miejscowość we władanie otrzymała kobieta o nazwisku Strutyńska, a podczas sejmu warszawskiego w latach 1773–75 w wieloletnią dzierżawę Wiżajny wraz z wsią Bolcie i Żyrwinami oddane zostały Róży Strutyńskiej (z rodziny Platerów) s. 688.. mały|lewo|Wiżajny w 1988 Dzięki przygranicznemu położeniu nastąpił szybki i dynamiczny rozwój miasta, jednak zniszczone zostało podczas wojen szwedzkich. Niedługo potem, w 1659 roku, zbudowano nowy kościół, a w 1661 roku założono szkołę. W latach 1824–1831 wzniesiono murowany kościół katolicki (inne źródła mówią o roku 1825). Najlepsze lata dla Wiżajn to XVIII i XIX wiek. W XIX wieku miejscowość wchodziła w skład ekonomii Kadaryszki. W 1870 roku miejscowość utraciła prawa miejskie i została zdegradowana do rangi wsi, ale do czasów dzisiejszych zachował się miejski układ urbanistyczny. W 1893 w XIII tomie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego tak pisano o Wiżajnach:

Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku Wiżajny stały się siedzibą władz gminnych. W 1925 roku otwarto szkołę podstawową w Wiżajnach. W 1935 miały miejsce ostre wystąpienia chłopskie spowodowane głodem i bezrobociem. W czasie II wojny światowej Wiżajny zostały zniszczone w 70 procentach. W 1963 wielki pożar zniszczył część zabytkowej zabudowyPiotr Skurzyński "Warmia, Mazury, Suwalszczyzna" Wyd. Sport i Turystyka - Muza S.A. Warszawa 2004 s. 422, w tym dworek starościński. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa suwalskiego, wcześniej – do województwa białostockiego. W Wiżajnach stacjonowała strażnica WOP.

Etymologia Nazwa miejscowości wywodzi się prawdopodobnie od litewskiego vežys, oznaczającego raka.

Zabytki

Do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa wpisane są następujące obiekty: układ urbanistyczny (część), 1570–1870 (nr rej.: 440 z 28.11.1985) kościół parafialny pw. św. Teresy, 1825 (nr rej.: 506 z 23.06.1986) dzwonnica, drewniana, 1862 (nr rej.: 506 z 23.06.1986) cmentarz parafialny rzymskokatolicki (nr rej.: 721 z 30.08.1989) cmentarz ewangelicki (nr rej.: 677 z 26.08.1989)

Transport Gołdap – Żytkiejmy – Sejny

Ludzie związani z Wiżajnami

Zobacz też Cmentarz żydowski w Wiżajnach

Przypisy GUS. Wyszukiwarka TERYT Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części ()

Linki zewnętrzne Oficjalna strona Gminy Wiżajny

* Kategoria:Suwalszczyzna Kategoria:Dawne miasta w województwie podlaskim Kategoria:Garnizony KOP Kategoria:Miasta królewskie I Rzeczypospolitej (województwo trockie) Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XVII wieku Kategoria:Starostwo wiżańskie