Wypnicha

Wypnicha – wieś w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie lubartowskim, w gminie Michów.

+Integralne części wsi Wypnicha SIMC Nazwa Rodzaj 1020714 Trzecie Pole część wsi1020766 Zagórze część wsi1020772 Załącze część wsi

Wieś szlachecka położona była w drugiej połowie XVI wieku w powiecie lubelskim województwa lubelskiegoCorona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała też do województwa lubelskiego.

Wieś stanowi sołectwo gminy Michów. Według Narodowego Spisu Powszechnego z roku 2011 wieś liczyła 215 mieszkańców.

Demografia Współczesna struktura demograficzna wioski Wypnicha na podstawie danych z lat 1995–2009 według roczników GUS-u, z prezentacją danych z 2002 roku:

Tabela 1.1 Poziom populacji wioski w przedziałach wiekowych WYSZCZEGÓLNIENIE J.m. POPULACJA MIESZKAŃCÓW(w przedziałach wiekowych w 2002 roku) OGÓŁEM 0-9 10-19 20-29 30-39 40-49 50-59 60-69 70-79 80+ I. OGÓŁEM os. 247 37 32 40 23 22 26 25 38 4 – odsetek % 100 15 13 16,2 9,2 8,9 10,6 10,1 15,4 1,6 1. WEDŁUG PŁCI A. Mężczyzn os. 126 20 15 26 11 13 13 12 15 1 – odsetek % 51 8,1 6,1 10,5 4,4 5,3 5,3 4,8 6,1 0,4 B. Kobiet os. 121 17 17 14 12 9 13 13 23 3 – odsetek % 49 6,9 6,9 5,7 4,8 3,6 5,3 5,3 9,3 1,2 Rysunek 1.1 Piramida populacji – struktura płci i wieku wioski Tabela 1.2 Poziom populacji wioski w grupach wiekowych WYSZCZEGÓLNIENIE J.m. POPULACJA MIESZKAŃCÓW(w grupach wiekowych w 2002 roku) OGÓŁEM Mężczyzn Kobiet I. OGÓŁEM os. 247 126 121 – odsetek % 100 51 49 1. W WIEKU A. Przedprodukcyjnym os. 63 32 31 – odsetek % 25,5 13 12,5 B. Produkcyjnym os. 123 72 51 – odsetek % 49,8 29,1 20,7 a. mobilnym os. 80 45 35 – odsetek % 32,4 18,2 14,2 b. niemobilnym os. 43 27 16 – odsetek % 17,4 10,9 6,5 C. Poprodukcyjnym os. 61 22 39 – odsetek % 24,7 8,9 15,8

Geografia Położenie i warunki naturalne Wieś Wypnicha położona jest w zachodniej części Wysoczyzny Lubartowskiej, leżąc w odległości: 19,2 km na zachód od Lubartowa, 28,2 km na wschód, północny wschód od Puław, 29,8 km na północ, północny zachód od Lublina i 33,7 km na wschód, południowy wschód od RykOryginalny tekst ze strony WWW (ACME Mapper 2.0): 19,2 km W of Lubartów, 28,2 km ExNE of Puławy, 29,8 km NxNW of Lublin, 33,7 km ExSE of Ryki.Por. – leżąc na wysokości 156,7 m n.p.m.

Wieś Wypnicha podzielona jest na 3 części integralne wsi, tj.: Trzecie Pole, Zagórze i Załącze; zawarte w systemie TERYT oraz 4 części nieformalne, tj.: 2 przysiółki (Wypnicha-Załącze i Smardzówki), 1 kolonię wsi – Kolonia Wypnicha i 1 część integralną wsi – Stara Wieś; nie są one jednak wymienione w systemie TERYT z nr SIMC.

Dwie części integralne wsi Wypnicha, tj.: Stara Wieś i Załęcze leżą na południowym i północnym stoku doliny dwóch strug wodnych, łączących się w centralnym punkcie wsi. Strugi te nie posiadają formalnych nazw – dla określenia głównej czasami zwyczajowo używa się nazwy Potok. Ów Potok, jak i jego prawobrzeżny dopływ płyną z zachodu na wschód i połączone stanowią lewobrzeżny dopływ rzeki Mininy. Bieg obu strug jest uregulowany. U zbiegu strug, podobnie jak na lewym brzegu potoku, znajdują się tereny torfowiska niskiego porośnięte olsem. Teren ten nosi nazwę uroczyska Zbrody. Wschodnia część torfowiska porośnięta jest zaroślami wiklinowymi i kruszynowymi. Tereny owych dolin rzecznych zostały w znacznej mierze zmeliorowane.

Leżąca na południu Kolonia Wypnicha (w tym Zagórze) leży na północno-wschodnim stoku Pagóra, którego szczyt (176,5 m n.p.m.) – będący jednocześnie najwyższym punktem Wypnichy – leży w pobliżu granicy z kolonią wsi Michałówka.

Klimat Średnioroczna temperatura wynosi ok. +7,5 °C. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec, ze średnią temperaturą +17,5 °C, najzimniejszym styczeń –4,0 °C. Okres wegetacyjny trwa ok. 210 dni, a okres bezprzymrozkowy ok. 160 dni. Średnia roczna suma opadów wynosi ok. 540–550 mm. Czas zalegania pokrywy śnieżnej wynosi 80 dni.

Topografia Wieś podzielona jest na trzy główne części: Starą Wieś położoną na południe od doliny Potoku, Załęcze położone na północ od doliny Potoku i Kolonię położoną na południe od Starej Wsi.

Stara Wieś jest częścią najstarszą. Wyeksponowanym miejscem tej części wsi Wypnicha jest plac, na którym stoi remiza OSP, budynek sklepu i pomnik ofiar II wojny światowej oraz przystanek autobusowy. Przy placu znajduje się skrzyżowanie drogi asfaltowej prowadzącej na wschód do Gołębia-Kolonii oraz na północ do Ciotczy z drogami żwirowymi prowadzącymi na zachód do Kolonii Ciotcza i na południe do Michałówki. Gospodarstwa położone są głównie po północnej stronie drogi. Po przeciwnej stronie znajduje się główny plac, a za nim – wzdłuż drogi na południe – budynek publicznej szkoły podstawowej. Na zachód od tego miejsca są budynki dawnego kółka rolniczego i zlewni mleka.

Załęcze oddzielone jest od Starej Wsi polami uprawnymi oraz Potokiem i podmokłym torfowym lasem olszynowym, zwanym Zbrodami. Gospodarstwa Załęcza zgrupowane są wzdłuż polnej drogi prowadzącej z zachodu na wschód wzdłuż biegu Potoku, a kilka ulokowanych jest dalej na północ wśród pól.

Placówki Kolonii Wypnicha nie są zgrupowane, lecz porozrzucane wśród pól w sporym oddaleniu do siebie. Przez kolonię biegną trzy równoległe drogi bite prowadzące z północy od Starej Wsi ku południu i Michałówce, są one połączone drogami prostopadłymi.

Niewielka grupa gospodarstw położona pomiędzy Starą Wsią a Kolonią na wschód od dawnej góry św. Heleny nosi nazwę Zagórza

Dawniej, w czasach przed komasacją z lat 1917–1918, domy mieszkalne stały tylko w Starej Wsi – tak gęsto, że stykały się ze sobą strzechami. Wieś przed komasacją, jak jest to widoczne na zamieszczonym poniżej fragmencie starej mapy, położona była na północnym stoku doliny potoku, poniżej drogi prowadzącej do Gołębia. Budynki mieszkalne zgrupowane były w sześciu kwartałach, pomiędzy którymi biegły drogi. Główną drogą wsi była ulica równoległa w stosunku do obecnej asfaltówki. Całkowicie inny bieg niż współcześnie miała droga do Ciotczy. Na skrzyżowaniu dwu wyżej wspomnianych ulic wsi stała duża murowana kapliczka wyznaczająca centralny punkt wsi. Z materiału z rozbiórki tej kapliczki wybudowano później kapliczkę obecnie stojącą przy drodze do Kolonii Gołąb.

Historia Nazwa wsi Nazwa Wypnicha najczęściej tłumaczona jest jako pochodząca od wypychów bagiennego kożucha zwanego płem lub spleją, który unosił się na podmokłych terenach tutejszego torfowiska. Wypychy takie tworzą się na spleji wtedy, gdy się po niej chodzi – pod wpływem nacisku spleja zagłębia się, a ponieważ poruszona w ten sposób woda znajdująca się pod zwartym kożuchem mchów faluje, to unosi obszary spleji, które znajdują się w pobliżu źródła nacisku. Według tej popularnej opinii nazwa wsi byłaby więc związana z jej położeniem geograficznym nad zarastającym jeziorkiem dystroficznym.

Drugie możliwe tłumaczenie pochodzenia nazwy Wypnicha również podkreśla jej położenie geograficzne nad bagnistymi dolinami dwu strug – byłoby to więc miejsce wypchnięte ponad bagno. Część miejscowości o podobnych do Wypnichy nazwach z pewnością bierze swe nazwy od wyniesienia się ponad otaczający teren.

Przyglądając się jednak etymologii nazw miejscowości takich jak Wypychów czy liczne mazowieckie przysiółki, których w nazwie wsi głównej towarzyszy dodatek Wypychy, należy stwierdzić, że istnieje również trzecie wyjaśnienie nazwy wsi. Wypychy oznaczają tu nie jakieś szczególne miejsce geograficzne, ale wypchniętych poza obszar starej wsi mieszkańców, którzy w nowym – zwykle nieodległym miejscu – założyli swe osady. W okresie zbliżonym do przypuszczalnego czasu powstania wsi w nieodległej ziemi stężyckiej notowana jest Wolia Wipnicha – dzisiejsza Wola Burzecka o takim samym etymologicznym pochodzeniu pierwotnej nazwy.

W różnych okresach używano dla tej wsi również nazwy w formie mnogiej – te Wypnichy i te Wypychy. W XVI i XVII wieku wieś zapisywano także jako Wypnicę.

Czasy najdawniejsze Historycy i regionaliści przypuszczali, że Wypnicha należy do najstarszych wsi Wysoczyzny Lubartowskiej. Sądzono, że ludzie na terenie wsi mieszkali już w czasach przedpaństwowych. Sugestią wskazującą na wczesne osadnictwo była nieistniejąca już ciekawa formacja geologiczna zwana niegdyś górą św. Heleny lub po prostu kurhanem. Kształt wzgórka sugerował jego nienaturalne pochodzenie. Obiekt ten poddano badaniom archeologicznym, które nie wykazały jednak śladów działalności ludzkiej, ale stały się początkiem eksploatacji piasku, z którego składała się Góra św. Heleny. Obecnie nie ma podstaw do twierdzenia, iż na terenie Wypnichy jakakolwiek osada powstała przed drugą połową XV wieku.

Początki wsi Wieś Wypnicha pojawia się w źródłach pisanych w wieku XVI. W roku 1583 Wypnicha należy – wraz z pobliska Ciotczą, Rudzienkiem, Michowem i Łukawicą – do Przecława Michowskiego. Michowscy od roku 1320 byli właścicielami Rudna i Rudzienka (zwanego wtedy Rudno minor). W roku 1531 odnotowujemy pojawienie się w ich dobrach nowej miejscowości – Rudno oppidum alias Mnichow – późniejszego miasta Michów. W tym czasie wieś należy do parafii Rudno. Rudno jest miejscowością bardzo starą i z pewnością istnieje przed 1337 rokiem, a od 1419 jest tu siedziba parafii. W 1477 roku Wypnicha nie jest wymieniana jako jedna z sześciu wsi będących własnością Michowskich. Można więc przypuszczać, że wieś powstała pomiędzy rokiem 1477 a 1583 o ile założymy, że wieś od swego powstania znajdowała się w rękach rodziny Michowskich. Być może jednak Michowscy nabyli już istniejącą wieś, należącą wcześniej do kogoś innego i nie wymienioną w źródłach pisanych. Wypnicha mogła powstać jako przysiółek bliskiego jej Gołębia, lub też wysiółek zaginionych po 1480 roku Mikułowic. Wieś może być również tożsama z istniejącą w końcu XV wieku Wolą Rudnicką. Na podstawie obecnego stanu wiedzy problem początków wsi wydaje się być nie do jednoznacznego rozstrzygnięcia.

W XVI wieku wieś jest w rękach rodziny Michowskich. Znajduje to odzwierciedlenie w przynależności parafialnej do ufundowanej przez Michowskich parafii w Michowie. Parafia ta, widoczna na mapie Stefana Wojciechowskiego ukazującej województwo lubelskie w drugiej połowie XVI wieku, od chwili swojego utworzenia obejmowała teren znajdujący się w wyłącznym posiadaniu tej rodziny.

Skarb Wypniski W latach 20. XX wieku dokonano przypadkowego odkrycia Skarbu Wypniskiego. Był to skarb srebrnych monet półgroszowych ukrytych w glinianym naczyniu. Zgodnie z zachowanymi relacjami odkrycia dokonano przypadkowo podczas orki pola „Po Mikołaju”, znajdującego się na skraju najstarszej części wsi zwanej Starą Wsią. Skarb miał być duży, do dziś zachowały się jednak jedynie nieliczne monetyNa podstawie ustnej relacji świadków.. W skład skarbu wchodziły z pewnością półgrosze koronne Kazimierza Jagiellończyka tak zwane Piorunki – bite w latach 1479–1492, oraz półgrosze koronne Władysława Jagiełły – bite w latach 1403-1406 przez mincmistrzów Andrzeja Czarnyszę i Szymona de Talentis, inne monety nie zachowały sięNa podstawie monet zachowanych w zbiorach Mieczysława Leniaka..

XVII wiek thumb|500px|Fragment jednej z pierwszych map ukazujących Wypnichę – Mapy Reymanna około 1809 roku) W XVII wieku pojawia się więcej informacji na temat Wypnichy. Przez cały ten okres znajduje się ona w rękach rodziny Michowskich.

W okresie najazdu szwedzkiego w 1656 roku zniszczone zostało największe ówczesne miasto regionu – Kamionka. Zniszczeniu przez wojska Jerzego II Rakoczego uległ również Michów. Tego typu wydarzenia z pewnością mogły mieć wpływ również i na Wypnichę, nie posiadamy jednak niestety żadnych bliższych informacji na ten temat.

W 1671 roku stał tu stary drewniany dwór szlachecki. Dwór ten zbudowany był na planie prostokąta, trójdzielny, dwutraktowy, z sienią na osi. W jednym trakcie miał dwie izby, po drugiej stronie sieni była zaś piekarnia z komorą.