Generał

Generał – wysoki stopień wojskowy, a także grupa stopni generalskich.

Etymologia Nazwa pochodzi od („główny, nadrzędny”) i oznaczała początkowo głównego dowódcę wojska lub konkretnego rodzaju broni. W tym znaczeniu stopień generała jako naczelnego dowódcy całych sił zbrojnych państwa zachował się jedynie w Szwajcarii.

Historia Stopień ten, wprowadzony do obiegu w XVI w. we Francji, występuje w podobnym brzmieniu w większości armii świata. Później generał stał się zwykłym stopniem wojskowym, podzielono go też na kilka – trzy do pięciu – stopni. W części państw poszczególne stopnie generalskie są najwyższymi stopniami wojskowymi, w części wyższym stopniem jest jeszcze marszałek, zwany w niektórych państwach feldmarszałkiem, czyli marszałkiem polowym lub polnym. Oprócz wojsk lądowych, stopień generała został w większości państw przyjęty przez lotnictwo (wyjątek w tym zakresie stanowi Wielka Brytania), natomiast odpowiednikiem generała w marynarce wojennej jest admirał. Termin „generał” używany jest zarówno jako nazwa konkretnego stopnia generała, jak i jako ogólne określenie stopni generalskich.

W armiach niektórych krajów, zwłaszcza znajdujących się w stanie wojny albo rządzonych przez dyktatorów, funkcjonował jeszcze jeden stopień wyższy od wszystkich generałów i marszałka: generalissimus. Stopień ten nosił m.in. Józef Stalin.

W Polsce termin pojawił się w XVII w., początkowo jako stopień dowódczy wojsk zaciężnych, później także na oznaczenie dowódców artylerii.

Generał w Rzeczypospolitej Obojga Narodów Generał – początkowo dowódca określonego rodzaju wojsk: Generał artylerii () ustanowiony przez Władysława IV dla Korony w 1637, dla Litwy w 1638. Początkowo powoływany na czas określonej wojny, istniał już w XVI w., po raz pierwszy w bitwie pod Obertynem w 1531 zw. starszym nad armatą. W 1539 dowództwo artylerii powierzono hetmanowi polnemu, również w tym czasie niestałemu, potem jednak powrócono do pierwotnej koncepcji generała artylerii. Podczas konfederacji gołąbskiej domagano się kadencji dwuletniej dla generała artylerii, jednak urząd pozostał dożywotni. Generał artylerii podlegał hetmanowi wielkiemu, a od 1775 – Departamentowi Wojskowemu Rady Nieustającej. Zwierzchnik wszystkich zbrojowni i arsenałów, prochowni i odlewni dział (ludwisarni), odpowiedzialny za zaopatrzenie armii i arsenałów w armaty, proch, amunicję, rejestry zaopatrzenia, organizowanie zaprzęgów i taboru artylerii oraz szkolenie artylerzystów. W czasie wojny nierzadko zlecano mu dowództwo innej broni, samodzielnych grup wojska albo członków szyku marszowego lub bojowego. Dysponował funduszem, z którego rozliczał się przed hetmanem. Generał koronny z wydatków wyliczał się też na każdym sejmie, litewski od 1717 przedkładał rachunki Trybunałowi Radomskiemu. Nie obejmowały generałów , nie mogli jedynie sprawować innego urzędu wojskowego. Podwładnymi generała artylerii byli cejgmistrze. Generał piechoty pojawił się w latach 1651–1656. Generałowie inspektorzy – dla ogólnego dozoru jazdy i piechoty: dwóch dla Korony i dwóch dla Litwy, mianowani przez hetmana wielkiego, który wyznaczał im pensję. Pojawili się w pierwszej połowie XVIII w. za panowania Augusta III. Zadaniem generałów inspektorów były objazdowe wizytacje wszystkich pułków i składanie raportów hetmanowi. Od 1775 podlegali Departamentowi Wojskowemu Rady Nieustającej, który zniósł wprawdzie generała litewskiego, lecz pozostałych podniósł w hierarchii przed generałów artylerii i wprowadzając ich do swych sądów. Generał prowiantmagister (lata 70. XVII w.) Generał chirurg wojskowy (początkowo urząd niestały, lata 70. XVII wieku) Generał audytor (1673 – doradca hetmana w sprawach sądowych dla wojsk cudzoziemskiego autoramentu)

Generał – dowódca wyższych jednostek wojskowych, początkowo w cudzoziemskim autoramencie, najpierw w piechocie i dragonii: generałowie majorowie generałowie lejtnanci (od końca XVII w.) starsi od generałów majorów.

W czasach stanisławowskich generałowie lejtnanci byli dowódcami dywizji, a generałowie majorowie ich zastępcami, zaś dowódcy brygad kawalerii narodowej – brygadierzy – zostali zrównani z generałami majorami. Istnieli też generałowie majorowie ziemiańscy, którzy dowodzili pospolitym ruszeniem swojej ziemi (powiatu).

W 1790 wraz z ożywieniem urzędu pisarzy polnych otrzymali oni stopień generała lejtnanta, najwyższy z wówczas istniejących.

Członkami sztabu generalnego w dobie I Rzeczypospolitej byli ludzie sprawujący następujące urzędy wojskowe (odpowiadające częściowo funkcji generała): hetman wielki koronny, hetman wielki litewski, hetman polny koronny, hetman polny litewski, strażnik wielki koronny i strażnik wielki litewski, strażnik polny koronny i strażnik polny litewski, pisarz polny koronny i pisarz polny litewski, oboźny wielki koronny i oboźny wielki litewski, oboźny polny koronny i oboźny polny litewski oraz regimentarze.

Poza wojskowością pojęcia „generał” w dobie Rzeczypospolitej szlacheckiej używano także na określenie instytucji i urzędów cywilnych.

Generał w okresie zaborów W okresie Księstwa Warszawskiego istnieli generałowie dywizji i generałowie brygady dowodzący jednostkami (dywizje, brygady) złożonymi z jednego rodzaju wojska.

Generał w Wojsku Polskim II RP 27 marca 1919 Minister Spraw Wojskowych, generał porucznik Józef Leśniewski „w celu ustalenia nomenklatury tytułów oficerskich” ustalił następujące nazwy w Wojsku Polskim dla generałów: generał broni (generał piechoty, kawalerii, artylerii), generał porucznik, generał podporucznik. Jednocześnie zastrzegł, że stopień generała porucznika zastępuje stopień generała dywizji, a stopień generała podporucznika winien być stosowany zamiast stopnia generała brygady lub generała majoraDziennik Rozkazów Wojskowych z 3 kwietnia 1919 r. Nr 37, poz. 1198.. Oficerom posiadającym stopień generała porucznika lub generała podporucznika pełniącym służbę w wojskach technicznych lub służbach bądź w Korpusie Morskim Marynarki Wojennej przysługiwał tytuł: generała porucznika Korpusu Sądowego lub generała podporucznika Korpusu Sądowego, generała porucznika lekarza lub generała podporucznika lekarza, generała porucznika intendenta lub generała podporucznika intendenta, generała porucznika marynarki lub generała podporucznika marynarki.

15 lutego 1921 Minister Spraw Wojskowych, generał porucznik Kazimierz Sosnkowski zatwierdził nazwy stopni dla oficerów i szeregowych Marynarki Wojennej. Dla oficerów korpusu morskiego wprowadzono między innymi stopnie: admirała, wice-admirała i kontr-admirałaZachowano oryginalną pisownię stopni wiceadmirała i kontradmirała.. Oficerom korpusu rzeczno-brzegowego i technicznego, przysługiwały w zamian stopni admiralskich, stopnie generalskie: generała marynarki (gen. mar.), generała porucznika (gen. por.), generała podporucznika (gen. ppor.)Dziennik Rozkazów Wojskowych z 15 lutego 1921 r. Nr 6, poz. 117..

5 maja 1922 weszła w życie Ustawa z dnia 23 marca 1922 r. o podstawowych obowiązkach i prawach oficerów Wojsk Polskich.. Na mocy tego aktu prawnego utworzony został Korpus Generałów, jako odrębny korpus osobowy oraz ustanowione w tym korpusie stopnie wojskowe: 45px marszałka Polski 45px generała broni 45px generała dywizji 45px generała brygady

W 1919 Józef Leśniewski na przykład posiadał stopień generała porucznikaDziennik Rozkazów Wojskowych Nr 43 z 17 kwietnia 1919 roku, poz. 1378.. Józef Porzecki posiadał stopień generała majoraDziennik Rozkazów Wojskowych Nr 33 z 25.03.1919 r..

We współczesnym Wojsku Polskim W dzisiejszych SZ RP istnieją cztery stopnie generalskie, które w Wojskach Lądowych, Wojskach Specjalnych, Siłach Powietrznych i Wojskach Obrony Terytorialnej, przeznaczone są dla najwyższych dowódców z tych korpusów osobowych: 35px 45px generał (dawniej generał armii); 35px 45px generał broni; 35px 45px generał dywizji; 35px 45px generał brygady.

W Marynarce Wojennej odpowiadają im stopnie admiralskie.

Na pierwszy i następne stopnie generalskie mianuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej. W przypadku żołnierza SZ RP wnioskuje o to Minister Obrony Narodowej, w przypadku Straży Granicznej Minister Spraw Wewnętrznych, a w przypadku Agencji Wywiadu Szef AW.

Odpowiednikami wojskowych stopni generalskich w innych polskich służbach mundurowych są m.in.:Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 23 stycznia 2019 r. w sprawie równorzędności stopni policyjnych, Urzędu Ochrony Państwa, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Biura Ochrony Rządu, Służby Ochrony Państwa, Służby Celno-Skarbowej, Straży Marszałkowskiej, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Więziennej i stopni wojskowych ze stopniami służbowymi Straży Granicznej (). w Państwowej Straży Pożarnej: 45px generał brygadier → generał dywizji, 45px nadbrygadier → generał brygady; w Policji: 45px generalny inspektor Policji → generał dywizji, 45px nadinspektor Policji → generał brygady; w Straży Marszałkowskiej: 45px nadinspektor → generał brygady; w Służbie Więziennej: generał inspektor Służby Więziennej → generał dywizji, 45px generał Służby Więziennej → generał brygady; w Służbie Celno-Skarbowej: 45px generał → generał dywizji, 45px nadinspektor → generał brygady.

Generał broni jest stopniem „zbiorczym”, łączącym w sobie stopnie generałów różnych rodzajów „korpusów” broni: np. generała piechoty, generała artylerii, generała kawalerii, generała lotnictwa (występujących w przeszłości w wojsku polskim lub współcześnie w wojskach obcych). Za czasów Królestwa Polskiego, tj. 1815-1831, mianem Korpusu Broni określano cały rodzaj broni, gdyż Korpus Piechoty i Korpus Jazdy (Kawalerii) stanowiły najwyższe szczeble dowódcze tych broni.

1 stycznia 2002 w Siłach Zbrojnych RP ustanowione zostały stopnie wojskowe „generała” oraz „admirała floty”Ustawa z dnia 21 grudnia 2001 r. o zmianie ustawy o organizacji i trybie pracy Rady Ministrów oraz o zakresie działania ministrów, ustawy o działach administracji rządowej oraz o zmianie niektórych ustaw ()., który odpowiada stopniowi generała broni. W ten sposób stopień admirała pozostał najwyższym stopniem w Marynarce Wojennej RP i stał się odpowiednikiem nowo utworzonego „generała”. Oznakami obu tych stopni wojskowych są między innymi cztery gwiazdki. Wprowadzenie tak nazwanego stopnia generalskiego spotkało się z krytyką, gdyż – jak podkreślano – stanowi on bezpośrednią kalkę z Armii Stanów Zjednoczonych i całkowicie ignoruje polską tradycję nazewnictwa stopni generalskich (tj. * – generał brygady, ** – generał dywizji, *** – generał broni, **** – generał armii):

Insygniami generała są gwiazdki na naramiennikach (odpowiednio od jednej do czterech, w zależności od stopnia) i wężyk generalski (zarówno na naramiennikach, jak i na otoku), lampasy na spodniach, a także proporzec generalski.

Obecnie (luty 2026) w Wojsku Polskim służy 129 generałówOraz 9 admirałów, w tym 5 kontradmirałów i 4 wiceadmirałów., w tym:

85 generałów brygady 31 generałów dywizji 11 generałów broni 2 generałów (czterogwiazdkowych).

Generałowie (czterogwiazdkowi) w SZ PRL i SZ RP Pogrubieniem wyróżniono imiona i nazwiska generałów pełniących obecnie czynną służbę wojskową. Stanisław Popławski (ur. 1902, zm. 1973) – od 12 sierpnia 1955 Wojciech JaruzelskiGenerał armii. (ur. 1923, zm. 2014) – od 29 września 1973 Florian Siwicki (ur. 1925, zm. 2013) – od 12 października 1984 Czesław Piątas (ur. 1946) – od 15 sierpnia 2002 Franciszek Gągor (ur. 1951, zm. 2010) – od 3 maja 2006 Andrzej Błasik (ur. 1962, zm. 2010) – od 16 kwietnia 2010 (pośmiertnie) Bronisław Kwiatkowski (ur. 1950, zm. 2010) – od 16 kwietnia 2010 (pośmiertnie) Mieczysław Cieniuch (ur. 1951) – od 15 sierpnia 2010 Mieczysław Bieniek (ur. 1951) – od 10 listopada 2010 Mieczysław Gocuł (ur. 1963) – od 15 sierpnia 2014 Leszek Surawski (ur. 1960) – od 1 marca 2018 Rajmund Andrzejczak (ur. 1967) – od 12 listopada 2019 Jarosław Mika (ur. 1962) – od 12 listopada 2019