Cis pospolity (Taxus baccata L.) – gatunek wiecznie zielonego iglastego drzewa lub dużego krzewu z rodziny cisowatych. Występuje naturalnie w Europie, w Azji zachodniej (sięgając aż po Iran) oraz w północnej Afryce. Jest to roślina wolno rosnąca, długowieczna (osiąga ponad tysiąc lat), rosnąca na różnych glebach i w różnych warunkach nasłonecznienia. Po okresie ograniczania zasobów związanych z nadmierną eksploatacją i niszczeniem siedlisk, obecnie gatunek jest w ekspansji. Jest wszechstronnie wykorzystywany – jako roślina ozdobna, lecznicza i dostarczająca wartościowego drewna.
Rozmieszczenie geograficzne Zasięg gatunku obejmuje niemal całą Europę z wyjątkiem jej północnej i wschodniej części. Na rozległych obszarach ma rozproszone stanowiska, częściej występując na obszarach górskich. Ze względu na popularność uprawy i rozsiewanie się z upraw – dla wielu stanowisk trudno określić na ile są one naturalne. Na północy gatunek osiąga 63°N w Norwegii i Szwecji – brak go na Wyspach Owczych i Islandii oraz w północnej Skandynawii. Na wschodzie rośnie w krajach nadbałtyckich, w Polsce, w Karpatach, na Krymie, licznie w rejonie Kaukazu sięgając po północny Iran. Południowa granica obejmuje europejską część Turcji, Grecję, Włochy i Półwysep Iberyjski. Nieliczne stanowiska ma cis na wyspach śródziemnomorskich. Rośnie też w górach Algierii i Maroka. Na Azorach znajduje się na krawędzi wymarcia. W Polsce najczęściej jest spotykany w zachodniej, północnej i południowej części kraju.
Morfologia Pokrój Zimozielone niewysokie drzewo, o wysokości zwykle do (maksymalnie do ) lub rosnące w formie krzewu o wysokości do . Pierśnica osiąga do . Korona ciemnozielona, zwykle jajowato-stożkowata, u starych drzew lub osobników krzewiastych nieregularna. Często roślina wielopniowa. Formy krzewiaste pojawiają się najczęściej w wyniku wczesnej straty pędu wierzchołkowego i zastąpienia go kilkoma innymi. Pień z reguły obficie, nieregularnie ugałęziony, przy czym nawet ze starych pni i konarów wypuszcza wciąż młode odgałęzienia. Młode pędy przez 2–4 lata pozostają zielone. Kora Wiśniowo-szara lub ciemnobrunatna, później rdzawoszara, łuszcząca się cienkimi płatami. Korzenie Płytkie, czasem, zwłaszcza na glebach inicjalnych, nawapiennych na poziomie gruntu. Liście Skrętoległe igły, o długości i szerokości , równowąskie, szablaste, spłaszczone, o łagodnie zaostrzonym wierzchołku, nasada liścia zbiega po ogonku, lekko wygięte, niekłujące, miękkie, osadzone na krótkim, cienkim ogonku. Górna strona – ciemnozielona, błyszcząca, spodnia – znacznie jaśniejsza, matowa, ze słabo zaznaczającymi się, dwoma paskami aparatów szparkowych. Centralna wiązka przewodząca wyraźna na obu stronach liścia, którego brzegi są lekko podwinięte. Igły na pędzie wyrastają skrętolegle, przy czym na końcach pędów rozłożone są dwustronnie grzebieniasto. Pozostają na pędzie przez 6–8 lat. Pąki Bardzo drobne, z łuskami ciemnobrązowymi, zaokrąglonymi i ciasno przylegającymi. Kwiaty Rozdzielnopłciowe, przy czym rośliny są zwykle dwupienne, rzadko jednopienne. Kwiaty drobne, zielone, rozwijają się w kątach liści na końcach ubiegłorocznych przyrostów letnich. Żeńskie (makrostrobile) są bardzo małe (od 1,5 do długości), mają jajowaty kształt, rozwijają się pojedynczo lub parami na dolnej stronie pędów. Składają się z kilku łusek, z których tylko najwyższa jest płodna, wspierając pojedynczą zalążnię. Kwiaty męskie (mikrostrobile) mają kulisty kształt i średnicę , są żółtozielone, skupione po 20–30 w końcowych odcinkach pędów. Każdy strobil składa się z 6–14 mikrofili, każdy z 4–9 woreczkami pyłkowymi. Nasiona Żółtobrązowe, jajowate, długości i średnicy . Okryte są twardą łupiną nasienną i częściowo charakterystyczną czerwoną, kubkowatą osnówką o wymiarach .
Biologia Rozwój thumb|Siewka cisu. Widoczne liścienie skierowane w jedną stronę i pierwsze liście właściwe. mały|Najstarsze drzewo w Polsce – cis z Henrykowa Lubańskiego Roślina dwupienna. Kwitnie w okresie od marca do kwietnia. Nasiona dojrzewają od sierpnia do września, są rozsiewane przez ptaki, kiełkują epigeicznie. Wysiane natychmiast kiełkują zwykle wiosną następnego roku. Natomiast wysiane na wiosnę następnego roku mogą zakiełkować dopiero po 3–4 latach. Stwierdzono, że przejście nasion przez przewód pokarmowy ptaków i ich wystawienie na działanie kwasów trawiennych przyspiesza kiełkowanie nasionRadosław Jerzy Truś: Gawęda o cisach karpackich [w:] „Harnaś” 16, wyd. Studenckie Koło Przewodników Górskich „Harnasie”, Gliwice 2002, s. 94-108.
Siewka ma dwa liścienie, początkowo skierowane w jedną stronę, później mogą ułożyć się naprzeciwlegle. Są cienkie, równowąskie, tępo zaostrzone, siedzące, o długości i szerokości . Pierwsze 3–4 pary liści właściwych (igieł) są ułożone naprzeciwlegle, płaskie, ostro zakończone, o długości i szerokości , z dwoma jasnymi paskami od spodniej strony. Następne liście rosną już naprzemianlegle. Część podliścieniowa ma długość od 30 do nawet , ku dołowi pogrubia się i przechodzi z koloru intensywnie zielonego pod liścieniami do żółto-białego przy szyjce korzeniowej. Korzeń jest palowy z krótkimi korzeniami bocznymi.
Naturalnie odnawia się słabo, co niektórzy botanicy uznają za proces naturalny, cechujący gatunki reliktowe o słabnącej sile życiowej. Upatrują tego w stopniowym ubożeniu zmienności genetycznej populacjiKrzysztof Fronczak: O cisie [w:] "Przyroda Polska" nr 11 (990), listopad 2020, s. 4-5, co związane jest zapewne z bardzo rozproszonym występowaniem cisów.
Szczególnie trudno odnawia się w drzewostanach liściastych z grubą warstwą nierozłożonych liści (bukowych, dębowych) na dnie lasu - tak próbuje się tłumaczyć niedostatek odnowień naturalnych m.in. na terenie znanego rezerwatu przyrody Cisy Staropolskie im. Leona Wyczółkowskiego w Wierzchlesie w Borach Tucholskich.
Sądzi się, że kluczowe znaczenie dla sukcesu reprodukcyjnego ma stopniowanie dostępu światła: w początkowej fazie rozwoju siewki nie potrzebują go wiele, jednak w miarę wzrostu rośliny jej wymagania w tym zakresie stale rosną. Głównym zagrożeniem dla młodych roślin jest zgryzanie przez zwierzynę płowąKrzysztof Fronczak: Póki nie będzie za późno, w: "Przyroda polska" nr 5 (948), maj 2017, s. 4-5.
Cis jest gatunkiem wyjątkowo wolno rosnącym. Tylko początkowo rośnie w tempie do na rok. Później, w miarę osiągania wysokości typowej dla danego siedliska, przyrost na wysokość praktycznie ustaje. Podobnie wolno rośnie „wszerz”: obwód pnia zwiększa się od dziesiątych części milimetra do maksymalnie rocznie.
Osiągany wiek Okazałym i starym cisom tradycyjnie przypisywano wiek sięgający ponad tysiąc lat, czasem nawet do kilku tysięcy lat (np. cis z Llangernyw i cis z Fortingall). Jednak uznaje się, że to wartości zwykle przesadzone, a potężne pnie niektórych okazów są wynikiem zrastania się większej liczby pni drzew równowiekowych. Często też precyzyjne ustalenie wieku uniemożliwia wypróchniałe wnętrze pnia. W przypadkach, w których możliwe było dokonanie wiarygodnego pomiaru wieku okazywało się, że stare okazy miały ok. 800–1000 lat. Przyjmuje się w efekcie, że najstarsze okazy mają ok. 1,5 tysiąca lat.
Najstarszym cisem w Polsce jest cis Henrykowski w Henrykowie Lubańskim w województwie dolnośląskim, jego wiek ocenia się na około 1300 lat. Blisko 800-letni cis rośnie w Bystrzycy (gm. Wleń), drzewo mierzy w obwodzie ponad . Jak głosi legenda posadzony był przez mieszkańców po zakończeniu budowy kościoła katolickiego (ok. ) na cześć jego fundatorki księżnej Jadwigi uznanej później za świętą. Do najstarszych polskich drzew należą także cisy Raciborskiego rosnące na terenie wsi Harbutowice. Wiek starszego okazu szacuje się na blisko 700 lat. Inne stare cisy w Polsce znajdują się w Wałbrzychu (Cis Bolko), Mogilnie, Gałkach.
Właściwości fizyko-chemiczne Roślina trująca. We wszystkich częściach rośliny, oprócz osnówki otaczającej nasiono, znajdują się duże ilości trujących związków, przede wszystkim taksyny (w liściach jest jej do 2%, w nasionach ok. 0,16%), poza tym efedryny. Taksyna działa toksycznie na serce, poza tym układ pokarmowy, układ nerwowy i nerki. Powoduje u człowieka i innych ssaków najpierw pobudzenie, a następnie porażenie. Praca serca początkowo przyśpiesza, a następnie zwalnia, spada ciśnienie tętnicze, postępuje atonia i ostatecznie serce zatrzymuje się w rozkurczu. Błona śluzowa układu pokarmowego jest silnie drażniona, czego wynikiem jest silny stan zapalny i biegunka. Porażany jest ośrodek oddechowy układu nerwowego, uszkadzane są nerki i pobudzana jest macica, działając w efekcie poronnie. Efekt poronny jest jednak słabszy niż oddziaływanie na serce i układ nerwowy, dlatego wykorzystanie cisa jako środka poronnego powoduje szybszy zgon niż poronienie.
Do zatruć u ludzi dochodzi najczęściej w przypadku spożywania odwaru z liści w celach poronnych i po spożyciu przez dzieci nasion otoczonych apetycznie wyglądającymi osnówkami. Rzadko roślina wykorzystywana jest w celach samobójczych, czasem zatrucia wynikają z zastosowań w medycynie ludowej (np. jako środek przeciwrobaczy) lub są skutkiem przypadkowego żucia gałązek.
Początkowymi objawami zatrucia są wymioty, silne bóle brzucha, biegunka i ślinotok. Następnie następują zawroty głowy, odurzenie, oddech się spłyca, spada ciśnienie krwi – twarz blednie, wargi sinieją i następuje utrata przytomności. Zgon następuje w stanie śpiączki, poprzedzony drgawkami w różnym okresie od pół godziny do 24 godzin po spożyciu toksyny. Za dawkę śmiertelną uważane jest w przypadku człowieka igieł.
Trujące właściwości cisa były znane już w starożytności. Nazywano go „drzewem śmierci” twierdząc, że jest tak trujący, iż ten, kto zaśnie w jego cieniu, może umrzeć w czasie snuLudwik Frey: Cis pospolity. Niezwykły, chociaż pospolity [w:] "Polski region Pieniny" nr 03/2012 (zima), s. 70-75. Rzymski wódz i polityk Juliusz Cezar w swoich Komentarzach o wojnie galijskiej podał, że kiedy wódz pobitego przezeń ludu Eburonów, Katywulkus, „osłabiony wiekiem” nie mógł już kontynuować walki, otruł się sokiem z cisu (lub pijąc wino z kubka wykonanego z drewna cisowego). Przed morderczym działaniem cisa przestrzegał już w 2 połowie w swej De Materia Medica grecki lekarz i farmakolog Dioskurydes z Anazarby (podobno samo wąchanie gałązek mogło doprowadzić do zatrucia). Podobną opinię o cisie wyrażał w tym samym czasie Pliniusz Starszy w swojej Historii naturalnej. Rzymski lekarz greckiego pochodzenia Klaudiusz Galenus z górą sto lat później nazwał cis „podstępną trucizną”, czyhającą w igłach i jagodach na człowieka jak i na bezrozumne bydlęMaria Ziółkowska: Gawędy o drzewach, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1988, , s. 49-55. W Polsce ksiądz Benedykt Chmielowski w swoich Nowych Atenach (1745–1746) powtórzył informację o zabójczych właściwościach cisowego cienia, co jednak kilkadziesiąt lat później zdecydowanie zdementował inny ksiądz, botanik Krzysztof Kluk w Dykcyonarzu roślinnym (1786–1788).
Wśród zwierząt taksyna działa silnie toksycznie na konie. Z tego powodu w wielu regionach gatunek ten był bezlitośnie trzebiony, gdy rósł w pobliżu gospodarstw czy pastwisk. Z kolei kozy i sarny mogą spożywać cisowe gałązki bez szkody. Podobnie ptaki z rodziny drozdowatych zjadają w całości owoce cisa bez uszczerbku dla zdrowia, a wydalając niestrawione nasiona przyczyniają się do rozsiewania tego drzewa.
Ekologia
Siedlisko