Granowo – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie grodziskim, w gminie Granowo przy drodze krajowej nr 32. Od 1935 roku miejscowość jest siedzibą gminy Granowo.

Historia Pierwszy zachowany zapis o miejscowości pochodzi z 1298 z łacińskiego dokumentu, gdzie odnotowano ją pod obecną nazwą „Granowo”.

Okolice miejscowości były prawdopodobnie zasiedlone już wcześniej, niż odnotowały to zachowane zapisy historyczne. Archeolodzy znaleźli w miejscowości pozostałości po domniemanym średniowiecznym grodzisku. W miejscowości wykopano też skarb z 29 wyrobami z brązu z okresu kultury unietyckej (ok. 1700-1500 r. p.n.e.), w tym berła, broń i biżuterię – jeden z liczniejszych tego typu w Wielkopolsce. Znaleziska są eksponowane w Muzeum Archeologicznym w Poznaniu.

Miejscowość była początkowo własnością szlachecką należącą do lokalnej szlachty polskiej z rodu Granowskich herbu Leliwa, którzy od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko, a później także do Rosnowskich, Snowidowskich, Trąmpczyńskich, Ujejskich. Od 1320 wieś leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Koronie Królestwa Polskiego. W 1456 odnotowana została w powiecie poznańskim Królestwa Polskiego. Od 1298 była siedzibą własnej parafii, a w 1510 należała do dekanatu Stęszew.

Pierwszy zachowany zapis o miejscowości pochodzi ze źródeł kościelnych z kancelarii biskupów poznańskich. W 1298 biskupi ci podzielili archidiakonat poznański na trzy mniejsze archidiakonaty, zaliczając m.in. kościół parafialny w Granowie do archidiakonatu większego, poznańskiego.

W 1327 król polski Władysław I Łokietek oznajmił, że Wyszak z Granowa wraz z żoną i jej siostrami, krewnymi Stefana z niezidentyfikowanej osady Zichz, przegrał długotrwały proces z klasztorem dominikanek w Poznaniu o dziedzinę Białokosz. W 1344 król polski Kazimierz III Wielki dla zasług, które położył Wincenty Granowski herbu Leliwa dziedzic z Granowa, zwrócił mu wsie Bukowiec i Grotniki położone koło Przemętu, które ze starodawna należały do jego przodków, a zostały zagarnięte przez najeźdźców Królestwa.

W latach 1398-1399 wspomniano Małgorzatę Krajewską noszącą odmiejscowe nazwisko od miejscowości Krajewice koło Gostynia, która była żoną Wyszaka z Granowa oraz siostrą Pietrasza Karsieckiego z Karśca, (obecnie Karzec). Toczyła ona proces sądowy z Jaśkiem Pudliszkowskim z Granowa o to, że ten przemocą wypędził jej rataja czyli najemnego pracownika od prac polowych oraz zagrodnika. W 1388 odnotowany został nieznany bliżej Gniewomir z Granowa.

W latach 1386-1410 właścicielem we wsi był Wincenty Granowski herbu Leliwa, w latach 1386-1387 podstoli kaliski, w latach 1387-1410 kasztelana nakielski, w latach 1409-1410 starosta generalny Wielkopolski. Do 1406 był tenutariuszem śremskim. W latach 1387-1410 występuje w otoczeniu króla polskiego. W 1408 brał udział w poselstwie do Krzyżaków, w 1410 w poselstwie do Pragi, do Wacława IV Luksemburskiego jako sędziego polubownego w sporze pomiędzy Polską a państwem krzyżackim. Granowski był także dowódcą własnej chorągwi w bitwie pod Grunwaldem po której otrzymał w zarząd miasto Toruń. W 1411 zmarł prawdopodobnie w wyniku otrucia. W 1417 Elżbieta wdowa po Wincentym została trzecią żoną króla polskiego Władysława II Jagiełły i w 1417 została królową Polski.

W latach 1386-1387 Wincentego Granowskiego wspomniano wraz z Ptolomeuszem z Nidomia w powiecie gnieźnieńskim w sporze sądowym o 8 grzywien sumy głównej oraz 20 grzywien tytułem szkód. W 1393 Granowski otrzymał od króla Władysława Jagiełły 100 grzywien na wsi królewskiej Krzywa Góra w powiecie pyzdrskim wraz z wsią, aż do jej wykupu za wspomnianą sumę.

Na początku XVI wieku miejscowość przeszła w ręce Ujejskich, a później jeszcze Radomickich, Działyńskich i Czartoryskich. Wieś położona była w 1581 roku w powiecie kościańskim województwa poznańskiego w Rzeczypospolitej Obojga NarodówAdolf Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, Wielkopolska t. I, Warszawa 1883, s. 68..

Zabory Polski Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim. Leon Plater w XIX-wiecznej książce pod tytułem „Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księztwa Poznańskiego” (wyd. 1846) zaliczał Granowo do wsi większych w ówczesnym powiecie bukowskim, który dzielił się na cztery okręgi (bukowski, grodziski, lutomyślski oraz lwowkowski). Granowo należało do okręgu bukowskiego. Wieś była majętnością prywatną, której właścicielem była wówczas Klaudyna Potocka. Według spisu urzędowego z 1837 roku Granowo liczyło 449 mieszkańców i 38 dymów (domostw).

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (wyd. 1880–1902) w drugiej połowie XIX wieś była siedzibą gminy (która nadal należała do powiatu bukowskiego) i liczyła wówczas 45 domów zamieszkałych przez 425 osób (413 katolików, 6 ewangelików, 6 żydów, 99 analfabetów). Działał tu urząd pocztowy. Najbliższa stacja kolejowa znajdowała się w Opalenicy. Wieś, jak i cała gmina, była wówczas własnością hrabianki Cecylii Działyńskiej.

W 1909, po przedłużeniu linii kolejowej Wolsztyn - Grodzisk Wielkopolski do Poznania we wsi uruchomiono stację kolejową (Granowo Nowotomyskie). Koszt budowy samej stacji z budynkiem dworca wynosił według kosztorysu 67 tys. marek niemieckich.

W czasie powstania wielkopolskiego mieszkańcy Granowa i okolic w sile ponad 50 mężczyzn wyruszyli 5 stycznia 1919 do Grodziska Wielkopolskiego i opanowali nazajutrz granowski posterunek. Walczyli w składzie kompanii grodziskiej i bukowskiej na linii Obry.

W 1926 właścicielem Granowa i okolicznych dóbr był książę Olgierd Czartoryski ze Starego Sielca.

II wojna światowa

Podczas II wojny światowej Granowo zostało zajęte przez Niemców 10 września 1939. W czasie wojny miejscowość została objęta zarówno wysiedleniami ludności polskiej jak zasiedleniami ludności niemieckiej. W 1939 po kampanii wrześniowej Wielkopolska została zajęta przez III Rzeszę. Nazistowskie władze Niemiec utworzyły na jej terenie tzw. Kraj Warty. W okresie okupacji niemieckiej rozpoczęli masowe wysiedlenia ludności polskiej, a później w ramach akcji Heim ins Reich (pol. „Powrót do domu w Rzeszy”) zasiedlanie miejsc po nich niemieckimi przesiedleńcami z Besarabii, krajów bałtyckich i ZSRR.

Od września do grudnia 1940 w powiecie nowotomyskim rozpoczęto masowe wysiedlenia ludności polskiej. Objęły one głównie rolników zamieszkałych w gminach Granowo, Kamieniec, Kuślin, Nowy Tomyśl i Opalenica, którzy posiadali zadbane oraz dobrze prosperujące gospodarstwa o powierzchni 10-17 hektarów. W 1940 z gminnej miejscowości Chraplewo wysiedlono 11 rodzin - 44 osoby.

W sumie w 1940 wysiedlenia objęły 19 miejscowości ówczesnego powiatu nowotomyskiego, kolejno z Chraplewa, Dobieżyna, Głuponia, Granowa, Jastrzębnik, Kotowa, Łagiew, Łęczyc, Michorzewka, Michorzewa, Pakosławia, Porażyna, Rudnik, Turkowa, Ujazdka, Urbanowa, Wąsowa, Wielkiej Wsi, Wojnowic. Niemiecka żandarmeria w pięciu gminach wysiedliła 249 rodzin rolniczych; w sumie 1096 osób. W czasie niemieckiej okupacji z miejscowości i okolicy około 550 osób zostało wysiedlonych do Generalnej Guberni.

Wysiedlano całe rodziny wraz z małymi, kilkuletnimi, a nawet kilkumiesięcznymi dziećmi. Wozami konnymi przewożono je do punktu zbornego w Nowym Tomyślu, a następnie pociągiem do obozu w Łodzi. W obozie zmarło dwoje dzieci rodzin wysiedlonych z Michorzewka i Pakosławia. Gospodarstwa, warsztaty rzemieślnicze oraz domy wysiedlonych Polaków przejmowali Niemcy przesiedlani ze wschodu. Wysiedleni Polacy byli natomiast kierowani na przymusowe roboty do III Rzeszy oraz do Generalnego Gubernatorstwa.

Wojska radzieckie wkroczyły do wsi wieczorem 23 stycznia 1945.

Okres powojenny W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Granowo. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa poznańskiego.

Nazwa Dokument z 1298 z odnotował miejscowość pod współczesną nazwą. Kolejne to: 1327 „Granow”, 1440 „Maius Granowo”, 1456 „Granowo” we fragmencie „in utraque Granowo... in una, in qua est ecclesia et in alia vicina, in qua non est ecclesia”, 1477 „Granowo” we fragmencie „in utraque Granowo videlicet ecclesiastica et non ecclesiastica”, 1597 „Wielkie Granowo”, 1591 „Granowo Wielgie”.

Gospodarka Istnieją dwa zakłady związane z przetwórstwem mięsa, piekarnia oraz fabryka elementów stelaży mebli tapicerowanych. Granowo jest wsią gminną. Wśród budynków użyteczności publicznej są szkoła podstawowa, ośrodek zdrowia, poczta, bank spółdzielczy i były posterunek policji.

W Granowie istniała rolnicza spółdzielnia produkcyjna skupiająca 900 ha gruntów (z dużym udziałem kukurydzy) i prowadząca hodowlę bydła, trzody chlewnej i owiec.

Transport Oś wsi stanowi droga krajowa nr 32, zapewniająca łatwy dojazd do Poznania i Grodziska Wielkopolskiego. Komunikację autobusową obsługuje PKS na trasie Poznań – Zielona Góra. Przez północny skraj miejscowości przebiega linia kolejowa Poznań - Wolsztyn (stacja Granowo).

Zabytki W Granowie znajduje się zabytkowy drewniany kościół pw. św. Marcina z 1729 roku z wyposażeniem z XVIII wieku, dzwonnicą i cmentarzem. Na listę zabytków jest również wpisany zespół pałacowy w Granowie z przełomu XIX i XX wieku (obecnie biblioteka gminna i ośrodek kultury) wraz ze starszym dworem z XVIII wieku otoczonym parkiem. Jeszcze pod koniec XX wieku we wsi były dwa drewniane wiatraki, z których jeden przeniesiono ze Śmigla.

Kultura Działalność kulturalną prowadzi Gminny Ośrodek Kultury z siedzibą w granowskim pałacu.

Oświata i nauka W Granowie funkcjonuje szkoła podstawowa im. Powstańców Wielkopolskich (wcześniej: im. kpt. Lucyny Hertz) oraz przedszkole.

Religia Wierni kościoła rzymskokatolickiego przynależą do parafii św. Marcina w Granowie.

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne