Grzegorzowice (nazwa oboczna: Grzegorzewice) – wieś w Polsce, położona w województwie świętokrzyskim, w powiecie ostrowieckim, w gminie Waśniów. Ma status sołectwa.
Do 1954 roku istniała gmina Grzegorzowice. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa kieleckiego.
Przez wieś przechodzi niebieski szlak turystyczny z Łysej Góry do Pętkowic, czarny szlak turystyczny z Nowej Słupi do Piórkowa oraz czarny szlak rowerowy z Nowej Słupi do Opatowa.
Integralne części wsi Grzegorzowice SIMC Nazwa Rodzaj0275926 Folwark część wsi0275932 Grzegorzowice-Kolonia osada0275949 Stara Wieś część wsi0275961 Wałsnów przysiółek0275955 Wielgus część wsi
Historia W roku 1269 Bolesław Wstydliwy na prośbę opata Jakuba nadał liczne swobody wsi Grzegorzewice (obecnie Grzegorzowice) uzyskanej przez klasztor świętokrzyski od rycerza Żegoty w zamian za wieś Wojsław i zezwolił opactwu lokować ją na prawie niemieckim, na takich warunkach jak inne wsie klasztoru świętokrzyskiego.
Za czasów Jana Długosza dziedzicem wsi był Mikołaj Chrząstowski herbu Strzegomia. Wieś miała wówczas 8 łanów kmiecych, 3 karczmy i 5 zagrodników z rolą. Dziesięcinę w wysokości 12 grzywien pobierał klasztor w Wąchocku.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego podaje, iż Grzegorzowice (Grzegorzewice) były wsią i folwarkiem w powiecie opatowskim, gminie i parafii Grzegorzewice. Leżały w odległości 22 wiorst od Opatowa. Posiadały kościół parafialny murowany i urząd gminny.
W 1827 roku Grzegorzowice liczyły 24 domy i 168 mieszkańców. Pod koniec XIX wieku było tam 37 domów, 339 mieszkańców, 586 mórg ziemi dworskiej oraz 294 morgi ziemi włościańskiej.
Parafia Grzegorzowice (dekanat Opatów) liczyła pod koniec XIX wieku 709 dusz. Gmina Grzegorzowice z kolei – 3807 mieszkańców i 8821 mórg, w tym 5181 mórg ziemi dworskiej oraz 3646 mórg ziemi włościańskiej. W skład gminy wchodziły wówczas: Cząstków, Dębniak, Dobruchna, Grzegorzewice, Jeleniów, Kowalkowice, Konin, Kończany, Nowa Wieś, Pokrzywianka z młynem Chełm, Sarnia Zwola, Skały, Skoszyn, Słupia Stara, Walenów i Włochy.
Według Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego Grzegorzowice wraz z attynencją Zagaj (nabyte w roku 1879 za kwotę 38500 rubli srebrem) obejmowały powierzchnię 586 mórg, z czego 418 mórg stanowiły grunty orne i ogrody, 29 mórg – łąki, 12 mórg – pastwiska, 99 mórg – lasy, a 28 mórg – place i nieużytki. Było tam wówczas 6 budynków murowanych, 16 drewnianych, młyn wodny oraz pokłady wapna.
Zabytki Kościół pw. św. Jana Chrzciciela – pierwotnie rotunda romańska zbudowana w końcu XIII lub początku XIV wieku. Najstarsza znana wzmianka pisana o Grzegorzowicach pochodzi z 1269 roku – wtedy to opactwo benedyktynów na Świętym Krzyżu (na Łyścu) nabyło wieś drogą zamiany z Żegotą herbu Toporczyk. W spisie świętopietrza z lat 1350–1351 kościół wymieniony jest jako ecclesia nova (łac. "kościół nowy"). W XV wieku kronikarz Jan Długosz zapisał, że fundatorem kościoła – określonego przez niego łacińskim opisem in colle lapide forme rotunda murata ("na wzgórzu, murowany z kamienia, w kształcie rotundy") – był Nawój herbu Topór. W 1627 roku do rotundy dobudowano nawę oraz zakrystię, znacznie powiększając świątynię. Po stronie północnej, u nasady apsydy, powstał wówczas niewielki, ostrołukowy, późnogotycki portal, związany z budową zakrystii. W 1845 roku świątynia była już w bardzo złym stanie. W 1851 roku doszło do zawalenia się dachu i zamknięcia kościoła, jednak już w 1854 roku świątynię odbudowano i dodano przy niej zakrystięKubica E., Katalog zabytków wczesnośredniowiecznej architektury monumentalnej Małopolski, Rusi i Wołynia, „Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego”, tom XVII, Rzeszów 1996.. W 1932 roku przeprowadzono renowację budowli, podczas której usunięto tynki z zewnętrznego lica murów, nadając im obecny, kamienny wygląd. Rotunda jest budowlą centralną – czyli o planie zbliżonym do koła – z apsydą (małym półokrągłym pomieszczeniem) dobudowaną od strony wschodniej. Zbudowano ją z łamanego, miejscowego piaskowca, układanego w nieregularny sposób. Grubość murów wynosi 1,00–1,08 metra w apsydzie oraz 1,15 metra w części głównej (nawie). Wnętrze ma następujące wymiary: średnica apsydy to 4 metry, a średnica nawy waha się od 6,80 do 7,70 metra. Apsyda była pierwotnie przykryta sklepieniem w kształcie muszli (tzw. sklepienie konchowe), natomiast okrągła nawa od początku miała zapewne strop drewniany. Najstarszą część budowli – prezbiterium – stanowi rotunda z dostawioną od wschodu półkolistą absydą (w niej rozeta z czworolistnym przeźroczem). Nad drzwiami świątyni widnieje data „1627”, oznaczająca rok, w którym dobudowano nawę. W barokowym wnętrzu kościoła znajduje się: kamienna chrzcielnica z XIV w. oraz pomnik z inskrypcją Tu leży Onufry Chościak Popiel, kasztelanic Sandomierski, rotmistrz kawalerji narodowej. Marszałek konfederacji z roku 1812. Zmarł 29 XI 1826 w 58 roku życia. W zakrystii przechowywane są relikwie św. Stanisława Kostki oraz Drzewa Krzyża Świętego. Kościół został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A.620 z 16.10.1956 i z 23.06.1967). park podworski – z czterema ogromnymi, ponad 400-letnimi dębami. Można tu też zauważyć wydrążone w lessie wąwozy. Jeszcze na początku XX wieku znajdował się tu sztucznie wykopany Wielki Loch ukazujący nadzwyczajną zwięzłość glinianego podłoża. (Nr rej.: A.621 z 13.12.1957). enklawa Świętokrzyskiego Parku Narodowego włączona do parku w grudniu 2021 r.
Przypisy Raport o stanie gminy Waśniów w 2024. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2024 s. 9-10 BIP gminy, sołectwa Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części () GUS. Rejestr TERYT
Bibliografia Tadeusz Dybczyński, Przewodnik po Górach Świętokrzyskich, Warszawa 1912. Ryszard Garus, Znakowane szlaki turystyczne woj. kieleckiego, Kielce 1983. Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego I Innych Krajów Słowiańskich, Warszawa 1880-1885, Tom II, s. 889-900; Tom XV, s. 543.
Kategoria:Architektura romańska w województwie świętokrzyskim