Szparagowate (Asparagaceae Juss.) – rodzina roślin jednoliściennych. W różnych systemach klasyfikacyjnych roślin do początków XXI wieku była wąsko definiowana, zwykle z jednym rodzajem – szparag (Asparagus), występującym w Eurazji i Afryce, a także na niewielkich obszarach Australii i Meksyku. Znaczne zmiany w systematyce rodziny nastąpiły w 2009 roku. W systemie APG III zmniejszono liczbę rodzin w rzędzie szparagowców (Asparagales) i znacznie rozszerzono zakres rodziny szparagowatych. W tym samym roku ukazała się publikacja przedstawiająca klasyfikację podrodzin w nowym ujęciu tego taksonu. W szerokim ujęciu, podtrzymanym w systemie APG IV (2016) rodzina obejmuje ok. 118–153 rodzaje z ok. 2,5 tysiącem do ponad 3,2 tysiąca gatunków łączonych w 7 podrodzin. Rośliny te występują na niemal całym świecie, poza obszarami okołobiegunowymi.
Szparag lekarski jest popularnym warzywem, ale spożywane lokalnie są też rośliny z rodzajów śniedek, szafirek, konwalijka i innych. Z różnych gatunków agaw sporządza się napoje alkoholowe, słodziki i wykorzystuje się je, podobnie jak niektóre kordyliny, jako rośliny włóknodajne. Bardzo liczne gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne. Liczne gatunki z tej rodziny są bardzo trujące.
Rozmieszczenie geograficzne Rodzina ma niemal kosmopolityczny zasięg – nie występuje jedynie w rejonach okołobiegunowych, we wschodniej części Amazonii, na Saharze i Gobi. Spośród podrodzin najbardziej rozprzestrzenione, niemal w całym obszarze rodziny, są Nolinoideae. Poza tym szeroki zasięg należą agawowe Agavoideae (brak ich w północnej Eurazji, północnej części Ameryki Północnej i w Australii) i Scilloideae (brak ich w Ameryce Północnej i wschodniej części Ameryki Południowej, w północnej Eurazji i Australii). Asparagoideae występują na rozległych obszarach Starego Świata (tylko jeden rodzaj – Hemiphylacus – w Meksyku). Brodiaeoideae ograniczone są do zachodniej części Ameryki Północnej, a Aphyllanthoideae do zachodniej części basenu Morza Śródziemnego.
Morfologia thumb|Dracaena cinnabari thumb|Torebki Eucomis montana thumb|Czerwone jagody rozwijające się na gałęziakach myszopłochu kolczastego Pokrój Rośliny bardzo zróżnicowane; monokarpiczne i kwitnące wielokrotnie; zielne, krzewy, drzewa i pnącza; zwykle naziemne, rzadko epifity. Łodyga wykształcona w formie: kłącza, cebuli, bulwocebuli lub bulwy, prosto wzniesionej łodygi drewniejącej (pnia przyrastającego wtórnie na grubość, zwykle rzadko rozgałęziającego się) lub wspinającej się. Korzenie są często mięsiste.
Liście Skrętoległe, rzadko naprzeciwległe i okółkowe. Skupione w przyziemną rozetę lub rozmieszczone równomiernie wzdłuż łodygi, czasem pojedyncze lub silnie zredukowane do łusek (np. szparag – funkcję asymilacyjną pełni u takich roślin łodyga). U niektórych rodzajów odcinki łodygi są spłaszczone – wykształcają się w postaci gałęziaków przypominających liście (np. myszopłoch, danae, Semele). Czasem liście zamierają w czasie kwitnienia (Bowiea i Drimia). Liście bywają płaskie i cienkie, ale też często gruboszowate, sztywne i włókniste, czasem kolczaste. Liście są siedzące, ale bywają też ogonkowe, czasem z nasadą obejmującą łodygę lub pochwiastą. Blaszki równowąskie, lancetowate, eliptyczne do jajowatych, zawsze równolegle użyłkowane, choć czasem też z mniej lub bardziej wyraźną siateczką nerwów poprzecznych.
Kwiaty Obupłciowe lub jednopłciowe, pojedyncze lub zebrane w kwiatostany: kłosy, grona, wiechy i baldachy, luźne lub główkowato zagęszczone. Tworzą się na szczycie pędu lub w kątach liści, często na głąbiku. Czasem łodyga kwiatonośna jest silnie skrócona lub podziemna. Częste są podsadki, ale nie obejmują one całego kwiatostanu w fazie pąka. Poszczególne kwiaty wsparte są pojedynczą lub kilkoma przysadkami. Kwiaty są promieniste lub grzbieciste. Listki okwiatu (zwykle w liczbie 6, rzadziej 4 lub 5) są barwne (zielone, żółte, białe, czerwone, niebieskie) wolne lub zrośnięte w rurkę różnej długości lub miseczkę. Pręcików jest zwykle 6 (rzadziej 3, 4, 8, 10 lub 12) o nitkach wolnych lub u dołu przyrośniętych do listków okwiatu. Nitki z pylnikami łączą się od nasady lub grzbietowo. Woreczki pyłkowe otwierają się podłużnymi pęknięciami. W kwiatach żeńskich pręciki zredukowane są całkowicie lub wykształcone jako prątniczki. Zalążnia jest górna lub dolna, powstaje z trzech owocolistków, jest jedno- lub trójkomorowa. Rzadko bywa osadzona na gynoforze (np. u zielistek). W każdej z komór rozwija się od jednego do 12 zalążków. Szyjka słupka pojedyncza (trzy szyjki występują u jukki), zwieńczona główkowatym lub trójdzielnym znamieniem.
Owoce Zazwyczaj trójkomorowe i często barwne torebki, nierzadko jagody, rzadko zaś skrzydlaki z trzema skrzydełkami lub orzeszki z trzema żebrami. Nasiona często spłaszczone, czarne, czasem oskrzydlone i z elajosomem.
Systematyka i pochodzenie Klasyfikacja systematyczna zaliczanych tu roślin ulegała w miarę upływu czasu bardzo znaczącym zmianom. W dawniejszych systemach łączono je w ramach szeroko ujmowanej rodziny liliowatych Liliaceae i takie ujęcie obowiązywało jeszcze w systemie Cronquista z 1981 (choć już wówczas zdawano sobie sprawę z prowizorycznego charakteru tego ujęcia). Później wyróżniano liczne rodziny, które w systemach APG od lat 90. XX wieku połączono w szeroko ujmowaną rodzinę szparagowatych Asparagaceae sensu lato. Grupa ma dobrze potwierdzony monofiletyczny charakter. Mniej pewne są relacje między 7 podrodzinami wyróżnianymi w obrębie szparagowatych. Łączone są one w dwa klady, z których jeden obejmuje podrodziny Lomandroideae, Asparagoideae i Nolinoideae, a drugi pozostałe. Niektóre z podrodzin obejmują rodzaje klasyfikowane w przeszłości do wielu różnych rodzin. Np. do agawowych Agavoideae włączane są rodzaje klasyfikowane w różnych systemach do rodzin: Agavaceae, Anemarrhenaceae, Anthericaceae, Behniaceae, Herreriaceae i Hostaceae; do Nolinoideae należą rośliny z dawnych rodzin: Aspidistraceae, Convallariaceae, Dracaenaceae, Eriospermaceae, Nolinaceae, Ophiopogonaceae, Peliosanthaceae, Polygonataceae, Sansevieraceae, Tupistraceae i Ruscaceae. Istotne zmiany następują też w klasyfikacji zaliczanych tu rodzajów, co w przypadku zwłaszcza popularnie uprawianych i utrwalonych taksonów budzi kontrowersje i jest niechętnie przyjmowane np. w środowiskach ogrodników (dotyczy to np. włączenia rodzaju bokarnea Beaucarnea do nolina Nolina czy sansewieria Sansevieria do dracena Dracaena). Podobnie status odrębnych rodzajów straciły wcześniej utrwalone rodzaje takie jak: śnieżnik Chionodoxa, urginia Urginea, tuberoza Polianthes, majówka Smilacina. Istotne zmiany dokonały się i wciąż jeszcze dokonują się w klasyfikacji rodzajów w podrodzinie Scilloideae.
Różnicowanie grupy koronnej (tj. czas występowania ostatniego wspólnego przodka współczesnych przedstawicieli rodziny) datowany jest na ok. 89 milionów lat temu. Według innych źródeł wówczas nastąpiło rozdzielenie od siostrzanych amarylkowatych Amaryllidaceae, a różnicowanie grupy koronnej nastąpiło od 42 do 66 milionów lat temu. Z paleocenu znane są skamieniałości zaliczanego tu Maianthemophyllum (wykazuje cechy podobne do przedstawicieli podrodziny Nolinoideae, podobnie jak eoceński rodzaj Soleredera). Z eocenu znanych jest już sporo materiału m.in. Protoyucca i Paracordyline. Z miocenu znany jest już pyłek współczesnego rodzaju Cordylina.
Pozycja i podział rodziny według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016) Jeden z kladów w rzędzie szparagowców Asparagales w obrębie jednoliściennych. Pozycję filogenetyczną rodziny w obrębie rzędu przedstawia poniższy kladogram.
Podział i powiązania filogenetyczne podrodzin szparagowatych:
thumb|Aphyllanthes monspeliensis Aphyllanthoideae Lindley Aphyllanthes L.
thumb|Brodiaea coronaria Brodiaeoideae Traub (synonim: Themidaceae Salisbury) Androstephium Torr. Bessera Schult.f. Bloomeria Kellogg Brodiaea Sm. – brodiea Dandya H.E.Moore Dichelostemma Kunth – dichelostemma Dipterostemon Rydb. Jaimehintonia B.L.Turner Milla Cavanilles Muilla Bentham Petronymphe H.E.Moore Triteleia Douglas ex Lindl. – triteleja Triteleiopsis Hoover
thumb|Scilla bifolia thumb|Śniedek baldaszkowaty Scilloideae Burnett (synonim: hiacyntowate Hyacinthaceae Batsch) plemię Hyacintheae Alrawia (Wendelbo) K.M.Perss. & Wendelbo Barnardia Lindl. Bellevalia Lapeyr. (syn. Strangweja Bertol.) – bellewalia Brimeura Salisb. – brimera Daubenya Lindl. Drimiopsis Lindl. & Paxton – drymiopsis Eucomis L’Hér. – warkocznica, eukomis Fessia Speta Hyacinthella Schur Hyacinthoides Heist. ex Fabr. (syn. Endymion Dumort.) – hiacyntowiec Hyacinthus L. – hiacynt Lachenalia J.Jacq. ex Murray (syn. Brachyscypha Baker) – lachenalia Ledebouria Roth Leopoldia Parl. Massonia Thunb. ex Houtt. (syn. Neobakeria Schltr.) – massonia Merwilla Speta Muscari Mill. – szafirek Namophila U.-Müller-Doblies & D. Müller-Doblies Prospero Salisb. Pseudomuscari Garbari & Greuter Pseudoprospero Speta Puschkinia Adams – puszkinia Resnova van der Merwe Schizocarphus van der Merwe Scilla L. (w tym Chionodoxa Boiss. – śnieżnik) – cebulica Spetaea Wetschnig & Pfosser Veltheimia Gled. – weltheimia Zagrosia Speta plemię Ornithogaleae Albuca L. – albuka Dipcadi Medikus – dypkad Ornithogalum L. – śniedek Pseudogaltonia (Kuntze) Engl. plemię Oziroëeae Oziroe Rafinesque plemię Urgineeae Austronea Mart.-Azorín, M.B.Crespo, M.Pinter & Wetschnig Bowiea Harv. ex Hook.f. – bowiea Drimia Jacq. ex Willd. (syn. Urginea Steinh.) – drimia Fusifilum Raf. Zingela Thunberg
thumb|Pajęcznica liliowata thumb|Hosta elata Agavoideae Herbert
plemię Agaveae Agave L. (w tym m.in.: Runyonia Rose, Polianthes L. – tuberoza) – agawa Beschorneria Kunth Camassia Lindl. – kamasja Chlorogalum (Lindl.) Kunth Furcraea Vent. – furkroja Hastingsia S. Watson Hesperaloe Engelm. Hesperocallis A. Gray Hesperoyucca (Engelmann) Baker Hooveria D. W. Taylor & D. J. Keil Hosta Tratt. – funkia Schoenolirion Torr. ex Durand Yucca L. – jukka, juka plemię Anemarrheneae Anemarrhena Bunge – anemarena plemię Anthericeae Anthericum L. – pajęcznica Chlorophytum Ker Gawl. – zielistka Diamena Ravenna Diora Ravenna Diuranthera Hemsl. Echeandia Ortega Eremocrinum M.E.Jones Hagenbachia Nees & Mart. Leucocrinum Nutt. ex A. Gray Paradisea Mazzuc. – paradyzja Trihesperus Herb. plemię Behnieae Behnia Didr. plemię Herrerieae Clara Kunth Herreria Ruiz & Pav. – pomklica Herreriopsis H. Perrier
thumb|Cordyline indivisa Lomandroideae Thorne & Reveal (synonimy: Eustrephaceae Chupov, Laxmanniaceae Bubani, Lomandraceae Lotsy) plemię Cordylineae Cordyline R. Brown – kordylina plemię Lomandreae Acanthocarpus Lehmann Chamaexeros Bentham Lomandra Labillardière Romnalda P. F. Stevens Xerolirion A. S. George grupa Sowerbaea Laxmannia R. Brown Sowerbaea Smith grupa Arthropodium Arthropodium R. Brown – stawonóżka Dichopogon Kunth Eustrephus R. Brown Thysanotus R. Brown Trichopetalum Lindley
thumb|Szparag lekarski Asparagoideae Burmeister Asparagus L. – szparag Hemiphylacus S. Watson
thumb|Konwalia majowa Nolinoideae Burnett (synonimy: Aspidistraceae Endlicher, konwaliowate Convallariaceae Horaninow, dracenowate Dracaenaceae Salisbury, Eriospermaceae Endlicher, Nolinaceae Nakai, Ophiopogonaceae Endlicher, Peliosanthaceae Salisbury, Polygonataceae Salisbury, myszopłochowate Ruscaceae Sprengel, nom. cons., Sansevieraceae Nakai, Tupistraceae Schnizlein) plemię Convallarieae Aspidistra Ker Gawl. – aspidistra Convallaria L. – konwalia Reineckea Kunth – reineckia Rohdea Roth Speirantha Baker – speiranta Tupistra Ker Gawl. plemię Dracaeneae Dracaena Vand. – dracena (w tym Sansevieria Thunb. – sansewieria) plemię Eriospermeae Eriospermum Jacq. ex Willd. plemię Nolineae Beaucarnea Lem. – bokarnea Dasylirion Zucc. – wachlica Nolina Michx. – nolina plemię Ophiopogoneae Liriope Lour. – liriope Ophiopogon Ker Gawl. – konwalnik Peliosanthes Andrews
plemię Polygonateae