Oleszno – wieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie lipnowskim, w gminie Wielgie.

Podział administracyjny Do 1930 roku istniała gmina Oleszno. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie włocławskim.

Demografia Według Narodowego Spisu Powszechnego (III 2021 r.) liczyła 363 mieszkańców. Jest szóstą co do wielkości miejscowością gminy Wielgie.

Zabytki We wsi znajdują się pozostałości zabytkowego zespołu dworsko-parkowego z XIX wieku, wpisane do gminnej ewidencji zabytkówDziennik Urzędowy Województwa Kujawsko-Pomorskiego. [dostęp 2026-05-26]..

Na terenie zabytkowego zespołu dworsko-parkowego znajduje się figura Matki Boskiej z 1907 roku ufundowana przez rodzinę Karnkowskich. Jej motyw tematyczny nawiązuje do ołtarza w kościele w sąsiednich Zadusznikach, który również stanowi fundację Antoniego Karnkowskiego.

Historia Na obszarze miejscowości dokonano licznych, cennych odkryć archeologicznych i paleontologicznych. Na wzgórzu pod Zadusznikami wykopano starożytną urnę oraz garnuszek z czarnej gliny zawierający kości i popioły, natomiast na polach pod Wielgiem odnaleziono dwa neolityczne młotki kamienne. Podczas prac ziemnych w pobliżu budynków dworskich oraz w trakcie oczyszczania sadzawki natrafiono na kilkanaście sztuk bursztynu, z których największa sztuka osiągała wielkość 6 cali sześciennych. Ponadto w 1822 roku, podczas wydobywania torfu, odkryto prehistoryczne poroże renifera. Artefakty te zasiliły pierwotnie zbiory dworskie w KarnkowieHistoria rodu Karnkowskich, t. II: Miejscowości związane z historią rodu, cz. 3.. [dostęp 2026-05-26]., a w późniejszym okresie zostały one przekazane Płockiemu Towarzystwu NaukowemuHistoria rodu Karnkowskich, t. III: Poszczególne Linie Rodu, cz. 1.. [dostęp 2026-06-07]..

Oleszno funkcjonowało jako wieś już w XIV wieku, wzmiankowane w latach 1321, 1363, 1395 i 1434, a w 1564 roku znajdowało się w rękach Mikołaja Orłowskiego oraz Doroty Smarzewskiej.

W 1789 roku majątkiem władał Jan Kuczkowski herbu Wąż, podczaszy rypiński, wywodzący się z Zadusznik. Po jego śmierci 18 lipca 1797 roku dobra te przeszły na jego syna Wincentego, a następnie na pięcioro jego dzieci: Antoniego, Floriana, Nikazego, Jana i Karolinę.

Majątek w 1830 roku został nabyty w drodze licytacji przez Franciszka Dominika Karnkowskiego, który w 1833 roku przekazał go Konstantemu Karnkowskiemu. W 1853 roku Konstanty Karnkowski powiększył dobra rodzinne, zakupując na licytacji również SzpiegowoHistoria rodu Karnkowskich, t. II: Miejscowości związane z historią rodu, cz. 3.. [dostęp 2026-06-07].. W kolejnych latach dobra te dziedziczyli Antoni, Czesława oraz Piotr Karnkowscy. U schyłku życia Piotr Karnkowski powierzył administrację majątku Bolesławowi Grochulskiemu. Właściciele dworu brali czynny udział w życiu społecznym i patriotycznym regionu. 9 lutego 1905 roku sędzia Antoni Karnkowski wystąpił na zebraniu gminnym w obronie języka polskiego, natomiast w 1936 roku Piotr Karnkowski sfinansował w miejscowości Ochotniczą Straż Pożarną. Piotr Karnkowski pełnił również funkcję prezesa Akcji Katolickiej oraz należał do Sodalicji Mariańskiej, angażując się w lokalną działalność społeczną. Według relacji Stanisława Wyganowskiego, późniejszego prezydenta Warszawy, Piotr Karnkowski cechował się wysoką kulturą osobistą w relacjach z ludźmi, a swoich synów kierował do zawodów pozarolniczych. Z kolei Czesława Karnkowska prowadziła lokalną ochronkę, Koło Gospodyń Wiejskich oraz haftowała ornaty dla kościoła w sąsiednich Zadusznikach. Przed II wojną światową dwór był w pełni wyposażony i otoczony parkiem z rabatami kwiatowymi oraz krzewami bzu i leszczyny. Wewnątrz budynku znajdowały się m.in. dwa salony, pokój niebieski, jadalnia, biblioteka, kancelaria oraz zaplecze dla służby.

15–18 października 1939 roku niemieccy okupanci przeprowadzili we Włocławku i okolicy masowe aresztowania nauczycieli, kapłanów oraz ziemian na podstawie przygotowanych list. Wśród zatrzymanych znalazł się właściciel majątku Oleszna, Bolesław Grochulski. Aresztowani byli przetrzymywani we włocławskim więzieniu, a następnie w grupie około 200 mężczyzn zostali wywiezieni wagonami bydlęczymi przez Toruń do obozów i miejsc internowania w Prusach Wschodnich (Springborn, Hochenbruch, Grossmischen), skąd Bolesław Grochulski trafił do obozu koncentracyjnego (Soldau) w Działdowie, gdzie został zamordowany. Majątek zarekwirowano, a rodzinę właścicieli wysiedlono. Zmarli członkowie rodziny Karnkowskich zostali ostatecznie pochowani w grobowcu rodzinnym na cmentarzu parafialnym w Zadusznikach.

Po II wojnie światowej we dworze urządzono szkołę podstawową, a w przybudówce przedszkole. Brak bieżących napraw doprowadził do stopniowego pogarszania się stanu technicznego obiektu, którego dach pokryto płytami azbestowo-cementowymi. We wrześniu 1999 roku szkoła została zlikwidowana ze względu na nasilający się niż demograficzny oraz wysokie koszty utrzymania placówki. Po wyprowadzce jednego z nauczycieli budynek został opuszczony i pozostawiony bez nadzoru, przez co stał się obiektem masowej grabieży i wandalizmu. Według dokumentacji fotograficznej zniszczeniu uległy m.in. ościeżnice drzwiowe i okienne, poręcze schodów oraz elementy instalacji elektrycznej i grzewczej. Pomimo dewastacji zabytkowego obiektu, organy ścigania ani konserwator zabytków nie podjęli skutecznych działań w celu zabezpieczenia mienia lub wykrycia sprawców. W kolejnych latach dwór sprzedano prywatnemu inwestorowi z Włocławka. Na początku lat dwutysięcznych podjęto pierwsze prace zabezpieczające i rekonstrukcyjne, jednak inwestycja z nieznanych przyczyn została przerwana. Pozostawiony bez opieki budynek uległ ostatecznej dewastacji i obecnie z dawnego zespołu dworskiego pozostały jedynie ruiny.

Pamięć o zamordowanym właścicielu majątku, Bolesławie Grochulskim została przywrócona dopiero po upadku komunizmu, kiedy jego nazwisko upamiętniono na prywatnie ufundowanej tablicy pamiątkowej na ścianie kościoła Wniebowzięcia NMP w Lipnie.

OSP Oleszno W miejscowości działa jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej. Zgodnie z zapisami w kronice pożarniczej, organizacja została utworzona w 1915 roku, w okresie I wojny światowej. Reaktywacja struktur strażackich nastąpiła tuż po zakończeniu działań wojennych w 1945 roku. Formacja zmagała się wówczas z poważnymi brakami w zaopatrzeniu technicznym, jednak w kolejnych latach baza sprzętowa była stopniowo modernizowana. W 2013 roku formacja pozyskała nowy pojazd ratowniczo-gaśniczy, którego zakup sfinansowano z budżetu gminy Wielgie oraz środków funduszu sołeckiego. Jubileusz 100-lecia istnienia OSP w Olesznie świętowano w 2015 roku. W trakcie uroczystości zasłużeni członkowie formacji odebrali odznaczenia państwowe i związkowe, a jednostce uroczyście przekazano nowy sztandar. W 2019 roku OSP Oleszno brała udział w wojewódzkim plebiscycie jednostek Ochotniczej Straży Pożarnej, w którym zdobyła 1548 głosów i zajęła drugie miejsce w województwie kujawsko-pomorskim. Do udziału w plebiscycie jednostkę zgłosili mieszkańcy wsi. W tym okresie OSP Oleszno liczyła 35 druhów i nie była włączona do Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego. Strażacy uczestniczyli również w uroczystościach patriotycznych, kulturalnych i kościelnych na terenie gminy Wielgie.

Wspólnoty wyznaniowe Wieś wchodzi w skład parafii Rzymskokatolickiej Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Zadusznikach.

Przypisy

Kategoria:Wielgie (gmina)