Potok – wieś w Polsce, położona w województwie podkarpackim, w powiecie krośnieńskim, w gminie Jedlicze. Ma status sołectwa.
Położenie i charakterystyka Potok jest podmiejską miejscowością o powierzchni 750 ha, położoną przy drodze krajowej nr 28, na odcinku Krosno–Jasło. Wieś graniczy od wschodu z krośnieńską dzielnicą Turaszówką, od północnego wschodu z Jedliczami, od północy z Ustrobną oraz Jaszczewem, od południa z Dobieszynem i Żarnowcem.
W miejscowości znajdują się m.in. Kopalnia Ropy Naftowej „Potok”https://jedlicze.pl/strona-3377-potok.html, Dom Ludowy, ośrodek zdrowia, środowiskowy dom samopomocy, Ochotnicza Straż Pożarna, Szkoła Podstawowa im. Edmunda Łozińskiego, biblioteka, przedszkole, stadion, klub sportowy, Koło Gospodyń Wiejskich, kościół parafialny, cmentarz wojenny, cmentarz komunalny, trasa spacerowa oraz Staw w Lesie Potockim.
Na gruntach Potoka znajdują się znane od dawna wody mineralne, solanki jodowo-bromowe i wody siarczkowe.
Na wschód i północ od miejscowości leżą niewielkie kompleksy leśne. Wśród pagórków występują liczne szyby wydobywcze ropy naftowej, związane z ponadwiekową historią przemysłu naftowego na tym terenie. Maszty, trójnogi i kiwony stanowią charakterystyczny element miejscowego krajobrazu.
Integralne części wsi + Integralne części wsi Potok SIMC Nazwa Rodzaj 0353796 Dół część wsi 0353804 Góry część wsi 0353810 W Zaworach część wsi 0353827 Za Lasem część wsi 0353833 Zapłocie część wsi 0353840 Za Torem część wsi
Transport Potok ma połączenia drogowe do innych miast poprzez przebiegające drogi:
Droga krajowa nr 28 (DK28). Trasa: Zator, Wadowice, Nowy Sącz, Gorlice, Jasło, Potok, Krosno, Sanok, Przemyśl, Medyka (przejście graniczne z Ukrainą). Droga powiatowa nr 1847R. Trasa: Szebnie, Doburcowa, Tarnowiec, Potakówka, Jedlicze, Potok. Łącznik powiatowy Potok - Jedlicze. drogi gminne.
Przez wieś przejeżdżają autobusy MKShttps://rozklad.com/maps/index.php?IDKlienta=KROSNO_MKS&cmd=linie&IDLinii=16:
linia 16. Trasa: Krosno - Potok - Jedlicze linia 2. Trasa: Krosno - Potok - Jaszczew - Jedlicze - Mencinka / Potakówka
oraz prywatne autobusy dalekobieżne: Barbarahttps://barbara.net.pl/. Trasa: Krosno - Potok - Jasło - Kraków. Kubuśhttps://krosno24.pl/busy/kubus/krosno-sanok. Trasa: Krosno - Potok - Jasło.
Przez Potok przebiega Linia kolejowa nr 108 łącząca Stróże z Krościenkiem, ale nie ma w niej stacji. Najbliższe stacje kolejowe to Jedlicze i Turaszówka Krosno.
W miejscowości znajduje się fotoradar. Historia
Teren dzisiejszego Potoka był zamieszkany już w czasach starożytnych. Świadczą o tym trzy stanowiska archeologiczne, a odkryte znaleziska pochodzą z okresu pradziejów, epoki brązu i wczesnego średniowiecza.
W 1390 roku król Władysław II Jagiełło pismem datowanym w Skokach, w święto Franciszka (5 października), podjął decyzję o przeniesieniu Czadorowi z Potoka wsi Prochnya, Wuzne, Babice, Slunki, Minussiznow, Lustscha, Domaradz in Sandomiriensi, Sadowe, Potok i Blynow z prawa polskiego na prawo magdeburskie. Decyzja ta została zatwierdzona w Krakowie w wigilię Tomasza apostoła (20 grudnia) na prośbę Stanisława Procheńskiego z rodu Gryfitów. Z Potokiem związany był też Gryfita Czador z Potoka, który pismem datowanym na środę po święcie Paschy, 17 kwietnia 1392 roku, powierzył Mikołajowi Bessegerowi ulepszenie dziedzictwa we wsi Lutcza nad rzeką Stobnicą.
W dokumentach historycznych Potok pojawił się w 1415 roku, choć według przekazów miejscowych wcześniej, w XIV wieku, istniał tu na pagórku zamek obronny wraz z osadą. Na początku XV wieku nastąpiła prawdopodobnie druga faza osadnictwa na prawie magdeburskim. W tym czasie miejscowość stanowiła własność Mikołaja, syna Zawiszy z Łęk. Pod koniec XV i na początku XVI wieku miejscowość należała do Jana Giebultowskiego, a w drugiej połowie XVI wieku do rodziny Lubomirskichhttps://www.polskawliczbach.pl/wies_Potok_jedlicze_podkarpackie.
Jan Jędrzejowski, którego nagrobek znajduje się w kościele Franciszkanów w Krośnie, figurował w aktach z 1590 roku jako dziedzic Potoka. Zmarł bezpotomnie, a spadkobiercami wsi zostali jego bracia stryjeczni: Wojciech, Bartłomiej i Maciej Jędrzejowscy. W 1602 roku skarżyli oni Jadwigę ze Stadnickich Tarłową, chorążynę sandomierską, o zwrot Potoka, który – według ich relacji – miała „gwałtem zająć”. Tarłowa utrzymała się jednak w posiadaniu Potoka i przekazała go córce Jadwidze, żonie Jerzego Mniszcha, ojca Maryny Mniszchówny. Orszak weselny Maryny Mniszchówny, po ślubie per procura zawartym z Dymitrem Samozwańcem w Krakowie 22 września 1605 roku, zatrzymał się w Potoku, a następnie udał się przez Krosno do Sambora. W tym okresie miejscowość była dobrze zagospodarowana. Miała dwór, folwark, karczmę, stawy, las i obszerne łąki. Działały tu również dwa warsztaty rzemieślnicze. Gospodarowało tu 36 kmieci, nie licząc zagrodników i komorników.
W XVII wieku Jerzy Mniszech zapisał Potok w testamencie Florianowi Oświęcimowi z Kunowy na Siedliskach. W 1613 roku, po śmierci Mniszcha, dziedzicami wsi byli Oświęcimowie z Kunowej. Jednym z właścicieli był Florian Oświęcim, ojciec Stanisława Oświęcima, dworzanina i posła króla Władysława IV. Po 1614 roku Florian i Regina Oświęcimowie przenieśli się do Potoka. Stanisław Oświęcim otrzymał później tę miejscowość w spadku wraz z Turaszówką i powrócił do Potoka pod koniec życia. Z Anną i Stanisławem Oświęcimami, pochowanymi w kaplicy Oświęcimów w krośnieńskim kościele Franciszkanów, związane są miejscowe legendy. Według jednej z nich w 1656 roku w Potoku przebywał św. Andrzej Bobola, którego w XX wieku wybrano na patrona parafii.
Miejscowość była niszczona przez obce wojska w XVII wieku. Najbardziej dotknął ją najazd Jerzego II Rakoczego 16 marca 1657 roku. Stanisław Oświęcim nie zdołał odbudować Potoka, ponieważ zmarł we wrześniu 1657 roku.
Do 1848 roku, czyli do uwłaszczenia chłopów, wieś należała do rodziny Stojowskich. Już wówczas znane były występujące na jej terenie naturalne wypływy ropy naftowej i gazu ziemnego. W „Geografii albo dokładnym opisaniu królestw Galicyi i Lodomeryi” Ewaryst Andrzej Kuropatnicki pisał: Potok. Wieś Jordanów Stojowskich; sławna źródłem mineralnej wody, które się od zapalonej świecy zapala i dopóty gore, dopóki piany staje, zawsze wre.
W latach poprzedzających Wiosnę Ludów Adam Stojowski, dziedzic Potoka, Jedlicza i Chlebnej, wspierał działalność emisariuszy Edwarda Dembowskiego w 1848 roku, wchodząc w skład Rady Narodowej Obwodu Krośnieńskiego. Był również jednym z organizatorów Gwardii Narodowej, do której zgłaszała się młodzież szlachecka i mieszczańska. mały|Szkoła Podstawowa im. Edmunda Łozińskiego w Potoku projektu Tomasza Krzyworączki Pod koniec lat 70-tych XIX wieku Edmund Łoziński zakupił majątek w Potoku, gdzie zamieszkał wraz z rodziną. W Potoku przyszła na świat jego ostatnia córka Maria Łozińska. Aktywnie wspierał lokalną społecznośćhttps://wmgaz.pl/biogramy/edmund-lozinski. Dwór w Potoku był miejscem spotkań elit, artystów, humanistów, naukowców, oraz działaczy społecznych. Gośćmi bywali: Ignacy Łukasiewicz, Jan Szczepanik, Franciszek Rychnowski, Maria Konopnicka, Juliusz Kossak, Witkacy, gen. Sikorski, gen. Jan Hempel, Kornel Ujejski, ks. Adam Sapieha, Władysław Bełza czy św. brat Albert. Obecnie znajduje się tam Środowiskowy Dom Samopomocy. Edmund Łoziński jest patronem Szkoły Podstawowej w Potoku.
mały|lewo|Kopalnia ropy naftowej w Potoku, 1904 W drugiej połowie XIX wieku, wraz z rozwojem przemysłu naftowego w okolicy, w Potoku nastąpiło ożywienie gospodarcze. W 1891 roku powstały tu kopalnie ropy naftowej. Wydobycie wynosiło około 100 ton ropy na dobę. W sąsiedniej Jaszczwi Jordan Stojowski, syn Adama Stojowskiego, również prowadził odwierty w poszukiwaniu ropy naftowej. Rozwój miejscowości był związany z pracami poszukiwawczymi i wydobyciem ropy. Największy okres rozwoju przypadł na ostatnie dziesięciolecia XIX wieku. W Potoku prowadziły wówczas prace m.in. Hannowersko-Galicyjskie Gwarectwo Naftowe, Bergheim et Mac Garvey, Perkins, Klobassa-Zrencki, firma Sroczyński i Mikulski, Franciszek Perzyński i Józef Wiktor oraz Spółka Naftowa Barbara. Największe wydobycie przypadło na lata dziewięćdziesiąte XIX wieku. Obecnie działa rafineria Jedlicze. Część zakładu Orlen-Południe znajduje się na terenie Potoka.
W czasie I wojny światowej, 6–8 maja 1915 roku, austriacka 12 Dywizja Piechoty atakowała linię Jaszczew–Potok, odnosząc zwycięstwo nad wojskami rosyjskimi i otwierając drogę do Krosna. W lesie na Wapiance znajduje się cmentarz ofiar tej bitwy.
Na przełomie XIX i XX wieku Potok liczył 670 mieszkańców, a po włączeniu do gminy Jedlicze w 1934 roku – 1330 mieszkańców. Po II wojnie światowej oblicze miejscowości znacznie się zmieniło. Zbudowano tu liczne nowe domy i osiedla. Według danych gminy na koniec 2024 roku liczyła 1746 mieszkańców.
Osoby związane z Potokiem Jan Hempel – generał Wojska Polskiego. Jan Jędrzejowski – właściciel Potoku i dowódca oddziału rycerskiego. Jan Krochmal – poseł na Sejm Ustawodawczy. Lubomirscy – właściciele dóbr Potok w drugiej połowie XVI wieku. Edmund Łoziński – powstaniec styczniowy, posiadacz ziemski i filantrop. Maria Łozińska-Hempel – pisarka i filantropka. Florentyna Madejewska – łączniczka Armii Krajowej, Honorowa Obywatelka Jasła. Stanisław Magura – żołnierz Armii Krajowej, brat bliźniak Jana. Jan Magura – żołnierz Armii Krajowej, brat bliźniak Stanisława. Jerzy Mniszech – ojciec carowej Maryny Mniszchówny. Stanisław Oświęcim – dworzanin królewski. Agata Piotrowska - Mastalerz – aktorka i pedagog. Piotr Stańczak – polski geolog, zamordowany przez talibów w Pakistanie. Ludwik Stawski – legionista, żołnierz I WŚ. Jan Szczepanik – nauczyciel w Potoku, zwany polskim Edisonem, wynalazca.
Zabytki i stanowiska archeologiczne
Do Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy Jedlicze wpisano następujące obiekty z Potoka: Dwór Łozińskich z 1918, nr rejestru zabytków A-353/96 z 7 maja 1996https://www.polskiezabytki.pl/m/obiekt/4478/Potok/ Spichlerz z lat 1850–1899, nr rejestru zabytków A-353/96 z 7 maja 1996 Park dworski z lat 1800–1825, nr rejestru zabytków A-353/96 z 7 maja 1996 Kapliczka kamienna obok przedszkola z 1866 Figura św. Tekli w pobliżu szkoły i Domu Ludowego z 1823 Cmentarz z I wojny światowej w lesie na górze Wapianka Stara szkoła przy drodze powiatowej nr 1946R Jedlicze–Potok z 1903
W Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy Jedlicze ujęto również stanowiska archeologiczne w Potoku, obejmujące osadę i ślady osadnictwa z epoki brązu oraz punkty osadnicze i ślady osadnictwa z neolitu, wczesnego i późnego średniowiecza oraz prahistorii. Jedna z osad z epoki brązu ma nr rejestru zabytków A-a-80 z 12 lutego 1993 roku.
Kopalnia ropy naftowej w Potoku stanowi część Transgranicznego Szlaku Naftowego.
Organizacje pozarządowe W gminnej bazie danych organizacji pozarządowych wymieniono następujące organizacje działające w Potoku:
Koło Gospodyń Wiejskich w Potoku. Ludowy Klub Sportowy „NURT”. Ochotnicza Straż Pożarna w Potoku. Stowarzyszenie „Troska o Twoją Przyszłość”. Stowarzyszenie „Nasz Babski Młyn”. Klub Seniora w Potoku. Naftowy Potok. Potocki Klub Sportowy
Przypisy
Linki zewnętrzne
Biuletyn informacyjny gminy Jedlicze Właściciele ziemscy – Genealogia Polaków https://fotopolska.eu/Potok/b274842,Szyby_ropy_naftowej.html
Kategoria:Potok (województwo podkarpackie) Kategoria:Wsie w powiecie krośnieńskim (województwo podkarpackie) Kategoria:Ludzie związani z Potokiem (województwo podkarpackie)