Aleksandr Iwanowicz Hercen (; ur. w Moskwie, zm. w Paryżu) – rosyjski pisarz, myśliciel społeczny, działacz polityczny popierający powstanie styczniowe w PolsceChris Cook, John Stevenson, Leksykon nowożytnej historii Europy 1763-1999, Warszawa 2000, s.377. Autor dzieła (), uważanego za jeden z najlepszych utworów rosyjskiej prozy.
Zwolennik poglądów rewolucyjno-demokratycznych. Jego doktryna „rosyjskiego socjalizmu”, który miał powstać w Rosji z ominięciem fazy kapitalizmu, wywarła duży wpływ na rosyjskich narodników.
Życiorys Urodził się w Moskwie, jako nieślubny syn rosyjskiego arystokraty Iwana Jakowlewa i pochodzącej ze Stuttgartu 16-letniej Henrietty Wilhelminy Luisy Haag, nazwisko utworzono mu od das Herzchen (serduszko), jak zwracała się do niego matka.
Wstąpił na Uniwersytet Moskiewski w 1829 r., rozpoczął studia matematyczno-fizyczne. Początki zainteresowań społeczno-politycznych Hercena wiążą się z powstaniem dekabrystów i straceniem przywódców. Wraz z przyjacielem Nikołajem Ogariowem założył koło polityczne, marząc . Krąg zainteresowań Hercena oscylował wokół myśli socjalistyczno-utopijnej (Saint-Simon). Działalność Hercena wzbudziła podejrzliwość caratu, co doprowadziło do aresztowania uczestników koła. W 1835 Hercen, jako przywódca, został zesłany do pracy administracyjnej. Kiedy w 1840 powrócił do Moskwy był opozycyjnie nastrojonym myślicielem, zapoznał się z pracami Hegla, które wywarły na niego znaczny wpływ.
W ruchu społecznym Rosji Hercen zaczął odgrywać istotną rolę w latach czterdziestych, gdy aktywnie zwalczał słowianofilskie utopie społeczne. Oprócz publicystyki uprawiał wówczas twórczość artystyczną. Jako pisarz beletrystyczny znajdował się pod wpływem Gogola.
W roku 1847 Hercen wyjechał za granicę, a w 1850 uzyskał status emigranta politycznego. Projektował wszcząć walkę z reżimem mikołajowskim z zewnątrz. Z zachwytem śledził przebieg i rozwój Wiosny Ludów we Francji i Włoszech. Załamanie zrywu rewolucyjnego oznaczało dla Hercena kryzys światopoglądu i klęskę okcydentalistycznych ideałów.
Po pobycie we Włoszech, Francji i Szwajcarii w 1852, Hercen osiadł w Londynie, gdzie nawiązał współpracę z Towarzystwem Demokratycznym Polskim i przy jego pomocy organizował Wolną Drukarnię Rosyjską. W okresie londyńskim nawiązał też bliskie kontakty z polskim wydawcą i działaczem emigracyjnym, Zenonem Świętosławskim.
Po klęsce Rosji w wojnie krymskiej i śmierci Mikołaja I w 1855 założył czasopismo „Polarnaja Zwiezda”, nawiązujące do tradycji dekabrystów. W lipcu 1857 rozpoczął z Ogariowem druk „Kołokoła”, który kolportowany do Rosji stał się potężnym czynnikiem radykalizacji nastrojów. Od wydania manifestu carskiego w 1861 dotyczącego reformy uwłaszczeniowej, Hercen przeszedł na stanowisko rewolucyjnych demokratów, planując sojusz z Czernyszewskim, który został jednak wykluczony z życia społeczno-politycznego Rosji. Hercen zaś kładł podwaliny pod przyszły radykalny ruch narodnicki w Rosji. Wówczas też współpracował z Michaiłem Bakuninem.
Na przełomie lat 1861/1862 powstała pierwsza „Ziemla i Wola”, na którą wpływ miały poglądy Hercena. W 1863 poparł powstanie styczniowe, co spowodowało protesty emigracji rosyjskiej i utratę przez „Kołokoł” połowy abonentów.. W 1867 pismo, wobec braku zainteresowania, zostało zamknięte.
W latach 1852–1868 Hercen stworzył Rzeczy minione i rozmyślania, literacką kronikę własnego życia, ale też życia ideowego Rosji i Europy. Gustaw Szpet pisał:
Życie prywatne W tym czasie rozgrywał się również osobisty dramat Hercena związany ze śmiercią żony. 17-letnia córka Hercena popełniła samobójtwo. Fiodor Dostojewski zapisał swoje refleksje nad tym samobójstwem w Dzienniku pisarza (w artykule „”).
Wybrana twórczość dzieła literackie 1846 – Kto winien? lub Czyja wina? (ros. Кто виноват?) 1848 – Sroka złodziejka (ros. Сорока-воровка)
próby pogodzenia idealizmu z materializmem O miejscu człowieka w przyrodzie Pierwsze spotkanie Legenda Drugie spotkanie
kryzys ideałów 1852 – Listy z Francji i Włoch (ros. Письма из Франции и Италии) Z tamtego brzegu (ros. С того берега)
teoria tzw. rosyjskiego socjalizmu chłopskiego O rozwoju idei rewolucyjnych w Rosji
rewolucyjny demokratyzm Końce i początki Do żołnierzy rosyjskich
pamiętniki 1852-1868 – Rzeczy minione i rozmyślania (ros. Былое и думы)
Przypisy
Bibliografia Źródła w języku polskim
Jan Kucharzewski, Od białego caratu do czerwonego (tom 1–7, Warszawa 1923–1935, Wyd. Kasy im Mianowskiego), Wyd. I powojenne pod red. nauk. Andrzeja Szwarca i Pawła Wieczorkiewicza. Warszawa 1998-2000 Wydawnictwo Naukowe PWN, .
Jacek Uglik, Aleksandra Hercena dyskurs o człowieku, czyli projekt rosyjskiej filozofii otwartej, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2016.
Źródła w języku rosyjskim // Rocznik Instytutu Polsko-Rosyjskiego-Ежегодник Русско-польского института № 1 (2) 2012
Źródła w języku angielskim
Linki zewnętrzne Adam Michnik. Nasz przyjaciel Hercen // Wyborcza Dzieła Aleksandra Hercena w bibliotece Polona
Kategoria:Absolwenci i studenci Cesarskiego Uniwersytetu Moskiewskiego Kategoria:Rosyjscy myśliciele polityczni Kategoria:Rosyjscy pisarze XIX wieku Kategoria:Rosyjscy publicyści Kategoria:Rosyjscy autorzy pamiętników i dzienników Kategoria:Rosyjscy rewolucjoniści Kategoria:Emigranci polityczni Kategoria:Urodzeni w 1812 Kategoria:Ludzie urodzeni w Moskwie Kategoria:Zmarli w 1870 Kategoria:Narodnicy