Tramwaje w Szczecinie – system transportu tramwajowego działający w Szczecinie od 1879 r. Składa się on z dwunastu linii dziennych oraz sezonowej linii turystycznej „0”, obsługiwanej taborem historycznym. Łączna długość linii wynosi 119 km, a rozstaw szyn 1435 mm. W ich przebiegu znajdują się dwie zajezdnie – Golęcin i Pogodno oraz czternaście pętli (w tym sześć ulicznych) i jedna krańcówka dla tramwajów dwukierunkowych. Linie zwykłe, dzienne (nocne zostały zlikwidowane 1 grudnia 1996 r.) obsługuje spółka Tramwaje Szczecińskie, na zlecenie Zarządu Dróg i Transportu Miejskiego, a linię turystyczną STMKM z inicjatywy własnej.

W 2011 r. udział tramwajów w przewozach pasażerów miejskiego transportu publicznego wynosił 44%.

Tramwaje Szczecińskie

Miejski Zakład Komunikacyjny w Szczecinie był zakładem budżetowym, który powstał 1 czerwca 1995 roku po wydzieleniu z Miejskiego Zakładu Usług Komunalnych. Z dniem 1 stycznia 2009 r. zastąpiła go spółka Tramwaje Szczecińskie. Organem reprezentującym TS jest zarząd, którego dyrektorem od 2009 r. jest Krystian Wawrzyniak. Siedzibę przedsiębiorstwa stanowi budynek przy ul. Sebastiana Klonowica 5 w Szczecinie. Do podstawowych zadań przedsiębiorstwa należy: świadczenie usług przewozowych w tramwajowej komunikacji miejskiej w granicach administracyjnych Szczecina, prowadzenie remontów, konserwacji i modernizacji eksploatowanych obiektów, taboru i urządzeń liniowych, zarządzanie powierzonym mieniem.

Historia

Omnibusy

Pierwszym systemem miejskiego transportu zbiorowego w Szczecinie były prywatne omnibusy konne, które kursowały w latach 1861–1880.

Tramwaje konne mały|Tramwaje konne przedsiębiorstwa Stettiner Straßen-Eisenbahn w 1893 r.|prawo 21 października 1872 r., jeszcze przed zburzeniem murów fortecznych, inżynier Johannes Büssing otrzymał z Królewskiej Dyrekcji Policji w Berlinie koncesję na budowę konnej sieci tramwajowej. Niecałe 6 lat później podpisano z miastem umowę ważną 30 lat. 25 marca 1879 r. utworzono spółkę Stettiner Straßen-Eisenbahn-Gesellschaft (Szczecińskie Towarzystwo Ulicznej Kolei Żelaznej), która jeszcze tego samego roku uruchomiła pierwsze konne linie tramwajowe. 23 sierpnia została otwarta linia prowadząca z okolic obecnego Pl. Gałczyńskiego przez Pl. Zwycięstwa do ul. Staszica, a 16 października druga linia z ul. Wiszesława do ul. Potulickiej. Długość obu tras wyniosła prawie 11,5 km. Początkowo zakupiono 16 wagonów, które ciągnęło 80 koni, a w 1898 r. było już 39 wagonów i 198 koni. W 1886 r. uruchomiono kolejne 2 linie: z Dworca Głównego do ul. Chmielewskiego oraz z ul. Wyszyńskiego do Nabrzeża Wieleckiego. Jednocześnie wprowadzono oznaczenia kolorami, celem odróżnienia poszczególnych linii. Pierwszą zajezdnię zlokalizowano na skrzyżowaniu obecnych Al. Wojska Polskiego i ul. Piotra Skargi. Później powstały jeszcze trzy: przy ul. Dębogórskiej, przy ul. Dubois i przy ul. Kolumba.

Tramwaje elektryczne do 1945 mały|Tramwaje elektryczne typu Herbrand przed Bramą Portową, XIX/XX w.|alt=Zdjęcie. Dwa tramwaje elektryczne (wagon silnikowy i doczepny) Herbrand przejeżdżają przez Plac Brama Portowa w Szczecinie. Tramwaje mają nadwozia koloru czerwonego i otwarte pomosty. Po lewej od tramwajów Brama Portowa, a za tramwajem kamienica i gmach poczty. alt=Zdjęcie. Widok okrągłego Placu Grunwaldzkiego z góry. Przez środek Placu przejeżdża wagon tramwajowy typu Falkenried.|mały|Tramwaj typu Bremen na linii nr 1 na moście nad Regaliczką w kursie do Steinbruch (Basenu Górniczego), koniec lat 20. XX wieku mały|Sieć tramwajowa w 1934 r. W latach 1896–1900 na większości linii wprowadzono trakcję elektryczną. Elektryfikacji linii dokonała spółka Allgemeine Elektrizitäts-Gesellschaft. Równolegle do montażu sieci trakcyjnej wymieniano szyny, instalowano elektrycznie sterowane zwrotnice i modernizowano zaplecze techniczne. Pierwszy elektryczny tramwaj wyruszył na ulice miasta 4 lipca 1897 r. Główne linie tramwajowe były dwutorowe, a boczne jednotorowe. Energię elektryczną dostarczały elektrownie na Pomorzanach, Starym Mieście i najstarsza w Szczecinie, przy ul. Gdańskiej. Stare wagony konne zostały przerobione na 32-miejscowe (wcześniej 26 miejsc). W 1905 r. wprowadzono, oprócz kolorów także numerację linii:

1 Westend (Łękno) – Lastadie (Łasztownia) (kolor żółty) 2 Berliner Tor (Brama Portowa) – Zentralfriedhof (Cmentarz Centralny) (kolor szary) 3 Nemitz (Niemierzyn) – Hauptbahnhof (Dworzec Główny) (kolor pomarańczowy) 4 Pommerensdorf (Pomorzany) – Arnplatz (Pl. Szarych Szeregów) (kolor zielony) 5 Alleestr. (Wawrzyniaka) – Turnerstr. (Jagiellońska) – Unterwiek (Jana z Kolna) (kolor niebieski) 6 Hauptbahnhof (Dworzec Główny) – Zabelsdorf (Niebuszewo) (kolor biały) 7 Frauendorf (Golęcino) – Bellevue (Potulicka) (kolor czerwony)

W 1898 r. po wcześniejszej likwidacji zajezdni na ul. Dębogórskiej, otwarto zajezdnię Golęcin (przy ul. Wiszesława), rozbudowaną w 1907 r. Tego samego roku utworzono zajezdnię Niemierzyn (przy ul. Niemierzyńskiej). W 1903 r. po raz pierwszy zbudowano linię na drugi brzeg Odry – uruchomiono linię przez Most Długi do obecnej ul. Energetyków, a w 1910 r. przez Most Kłodny (w miejscu dzisiejszej Trasy Zamkowej) do nabrzeża Duńczycy na ul. Wendy na Łasztowni. Od 1919 r. tramwaje zaczęły przewozić przesyłki pocztowe (do dziś istnieje tor prowadzący do bramy poczty nr 1 przy Al. Niepodległości). W 1926 r. po połączeniu Wyspy Jaskółczej (z tyłu zajezdni przy ul. Kolumba) z brzegiem, zlokalizowano tam magazyn oraz scentralizowano sieć elektryczną. W 1927 r. po utworzeniu lotniska w Dąbiu, ulokowano przy nim pętlę tramwajową. Trasa prowadziła wówczas przez 4 mosty: Długi, Portowy, na Regaliczce (obecnie nie istnieje) oraz Cłowy. Była to pierwsza w historii linia tramwajowa na Prawobrzeżu Szczecina, obecnie nie istnieje (tramwaje powróciły na Prawobrzeże dopiero w 2015 r., dziś jeżdżą inną trasą). Jeszcze w 1927 r. w miejsce taryfy strefowej wahającej się od 15 do 50 fenigów wprowadzono jednolitą taryfę w wysokości 20 fenigów za jednorazowy przejazd. Od 1928 r. komunikację tramwajową zaczęły wspomagać także autobusy. Do 1929 r. położono sieć trakcyjną nad mostami Długim i Cłowym. Wcześniej tramwaje pokonywały je siłą rozpędu. Na wniosek mieszkańców poszczególnych, nowo wybudowanych osiedli istniejące linie systematycznie przedłużano. Średnia prędkość ówczesnych tramwajów wynosiła ok. 16 km/h. W 1934 r. otwarta została ostatnia zajezdnia, przy Al. Wojska Polskiego 200 – Zajezdnia Pogodno. 31 lipca 1937 r. miasto przejęło Stettiner Straßen-Eisenbahn-Gesellschaft, połączyło je z miejską spółką Stettiner Elektrizitätswerke i utworzyło miejskie przedsiębiorstwo Stettiner Stadtwerke.

Wykaz linii tramwajowych w 1929 r.: 1 Rennbahn (Tor kolarski) – Flughafen (Lotnisko) 2 Berliner Tor (Brama Portowa) – Wendorf (Słowieńsko) 3 Pommerensdorf (Pomorzany) – Eckerberger Wald (Las Arkoński) 4 Hauptbahnhof (Dworzec Główny) – Krankenhaus (Szpital) 5 Braunsfelde (Pogodno) – Dunzig (Duńczyca) 6 Hauptbahnhof (Dworzec Główny) – Bahnhof Zabelsdorf (Dworzec Niebuszewo) 7 Bellevue (Potulicka) – Frauendorf (Golęcino) 8 Schinkelplatz (Plac Kościuszki) – Grabowerstrasse

W 1940 r. długość linii osiągnęła 50,3 km, przewieziono wówczas 58,8 mln osób (w 1910 r. było to 18,6 mln). Po nalotach alianckich w latach 1943–1944 wiele torowisk było nieprzejezdnych, jednak dzięki pracy szczecińskich tramwajarzy udało się w tym czasie część linii przywrócić w miarę możliwości do normalnego funkcjonowania.

Powojenna odbudowa mały|Sieć tramwajowa w grudniu 1945 r.|alt=Schemat. mały|Tramwaj typu Bremen na linii nr 5 jadący Aleją Wyzwolenia, 1948 r.|alt=Tramwaj typu Bremen na Placu Żołnierza Polskiego. Za nim mocno zniszczone kamienice. mały|Tramwaj typu Niesky na linii nr 5 na ulicy Matejki, koniec lat 40. XX wieku II wojna światowa przyniosła zniszczenia sieci torowej w 45%, trakcyjnej w 75%, oraz taboru w 50%. Spłonęła południowa część głównych warsztatów tramwajowych przy ul. Kolumba a ich wyposażenie rozgrabiono. W najlepszym stanie zachowały się torowiska tramwajowe na Alei Wojska Polskiego, ulicy Jagiellońskiej, Alei Bohaterów Warszawy i ulicy Mickiewicza, stąd też zostały one odgruzowane i wyposażone w sieć trakcyjną jako pierwsze. Tuż po wojnie działała tylko jedna zajezdnia: przy ul. Niemierzyńskiej. Stąd też kursowała do Bramy Portowej pierwsza linia uruchomiona 12 sierpnia 1945 r. Z sześciu przedwojennych podstacji zasilających do eksploatacji nadawała się tylko jedna o mocy 1 MW.

Wskutek znacznych zniszczeń Starego Miasta zrezygnowano z odbudowy linii tramwajowych na jego obszarze. Nie przywrócono linii tramwajowej do lotniska przez Most Cłowy z powodu konieczności odbudowy pięciu mostów oraz ze względu na niemal całkowite zniszczenie Dąbia. Nie odbudowano także trasy tramwajowej w ciągu ulic Stanisława Staszica i Emilii Plater. Przedłużono w zamian część zachowanych i odremontowanych tras.

Pierwszą firmą zarządzającą komunikacją miejską były Tramwaje i Autobusy Miasta Szczecina, w latach 50. XX w. zmieniono jej nazwę na Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne. W tym czasie dysponowała ona 113 wagonami silnikowymi i 123 doczepnymi o różnym stopniu zniszczenia. Tabor autobusowy był zniszczony całkowicie. W 1945 r. pracowało w Szczecinie 23 tramwajarzy (głównie z Poznania), a pod koniec roku już 560 osób. W 1946 r. uruchomiono 4 linie tramwajowe, które kursowały pod koniec roku po 16,7 km tras. 4 kwietnia 1947 r. otwarto pierwszą linię autobusową obsługiwaną autobusem marki Büssing.

Linie tramwajowe w 1946 r.: 1 Wojska Polskiego – Brama Portowa 3 Las Arkoński – Dworzec Główny 4 Matejki – Pl. Kościuszki 6 Gocław – Lubeckiego 7 Hutnicza – Mickiewicza

Linie tramwajowe w 1948 r.: 1 Zajezdnia Pogodno – Wojska Polskiego – Brama Portowa 2 Kołłątaja – Dworzec Niebuszewo 3 Pomorzany – Las Arkoński 4 Powstańców Wlkp. –Dworzec Główny 5 Lubeckiego – Ku Słońcu 6 Gocław – Lubeckiego 7 Żołnierska – Jana z Kolna

Czas PRL mały|Tramwaje typu Konstal N na linii 3, 1975 r.|alt=Zdjęcie. Skład wagonów tramwajowych Konstal N przed szczecińskim Czerwonym Ratuszem na Placu Tobruckim. Z lewej strony do tramwaju wsiadają pasażerowie. mały|Konstal 102Na na linii 8 na Pl. Brama Portowa, 1975 r.|alt=Zdjęcie. Na pierwszym planie przechodnie. Dalej dwuczłonowy tramwaj Konstal 102Na, a za nim kamienica przy Pl. Brama Portowa W 1956 r. kursowało 9 linii tramwajowych. Linie nr 1, 5, 7 i 9 kursowały po istniejących jeszcze przed wojną torowiskach na Al. Wojska Polskiego, od Pl. Zwycięstwa do Pl. Szarych Szeregów, ul. Obrońców Stalingradu (obecnie ul. Edmunda Bałuki) i ul. Staromłyńskiej. W latach 1960–1963 komunikację w mieście stanowiły także hydrobusy o nazwach „Juliszka” i „Margitka” kursujące po Odrze i terenach szczecińskiego portu. W latach 1964–1973 w związku z długotrwałym remontem zamknięto ul. Gdańską. 7 grudnia 1967 r. ok. godz. 6:35 na ul. Wyszaka (w miejscu obecnego parkingu pod Trasą Zamkową) miał miejsce najtragiczniejszy wypadek w historii szczecińskiej komunikacji tramwajowej.

Linie tramwajowe w 1964 r.:

1 Głębokie – Wojska Polskiego – Brama Portowa – Potulicka 2 Dworzec Niebuszewo – Wyzwolenia – Brama Portowa – Wyszyńskiego – Gdańska – Basen Kaszubski 3 Pomorzany – Las Arkoński 4 Pomorzany – Pl. Kościuszki – Piłsudskiego – Brama Portowa – Dworzec Główny 5 Krzekowo – Mickiewicza – Jagiellońska – Obrońców Stalingradu – Matejki – Stocznia Szczecińska – Stocznia Remontowa 6 Gocław – Dworcowa 7 Krzekowo – Mickiewicza – Jagiellońska – Obrońców Stalingradu – Wyszaka – Stocznia Szczecińska 8 Gumieńce – Brama Portowa – Gdańska – Basen Kaszubski 9 Zajezdnia Pogodno – Wojska Polskiego – Potulicka