mały|Pieter Bruegel, Pejzaż z upadkiem Ikara, ok. 1560 mały|Meindert Hobbema, Droga do Middelharnis, 1689 thumb|Jan Nepomucen Głowacki Zarzecze 1832 Pejzaż (fr. paysage) – malarstwo krajobrazowe, czyli malarstwo przedstawiające krajobraz, widok natury lub otoczenia miejskiego.

W zależności od przedstawionej rzeczywistości wyróżnia się pejzaż topograficzny – odzwierciedlający konkretny motyw i pejzaż fantastyczny – będący wytworem wyobraźni. Można wyróżnić specyficzne typy pejzażu w zależności od obrazowanego motywu: weduta – pejzaż przedstawiający scenę miejską marina – krajobraz marynistyczny, morski pejzaż ze sztafażem – w pejzażu pojawia się postać ludzka lub zwierzęca

Historia pejzażu Od starożytności do końca XVI wieku pejzaż występował jako tło dla przedstawianych zdarzeń mitologicznych, historycznych czy religijnych. Pojawił się również jako temat samodzielny np. w malarstwie ściennym hellenizmu (malarstwo pompejańskie), gdzie tworzył element dekoracyjny.

Wraz ze wzrostem zainteresowania światem przyrody w okresie renesansu, wzrosła też rola pejzażu, co doprowadziło do usamodzielnienia się pejzażu jako nowego gatunku malarskiego (pejzaż samodzielny). Pierwsze dzieła tego typu powstały w malarstwie niderlandzkim w 2. poł. XVI wieku.

Rozkwit pejzażu nastąpił w XVII wieku, wyodrębniły się jego odmiany, wypracowano kategorie teoretyczne. W Holandii rozwijał się głównie pejzaż topograficzny (Jan van Goyen, Meindert Hobbema, Jacob van Ruisdael) oraz fantastyczny (Joachim Patinir). We Włoszech i Francji dominował pejzaż komponowany, w ramach którego wyróżniano pejzaż heroiczny (Nicolas Poussin) i pejzaż pastoralny (Claude Lorrain).

Francesco Filippini (1853–1895) uważany jest za jednego z najwybitniejszych przedstawicieli malarstwa pejzażowego w europejskiej historii sztuki, aktywnego w drugiej połowie XIX wieku. Jego twórczość artystyczna wywarła wpływ zarówno na szkoły artystyczne, jak i indywidualnych twórców aż do XX wiekuV. Terraroli (red.), Francesco Filippini. Catalogo generale dell’opera, Skira, Mediolan, 1999.G. Nicodemi, Pittori dell’Ottocento bresciano, Tipografia Moderna, Brescia, 1933, s. 47..

Podczas pobytu w Paryżu Francesco Filippini nawiązał kontakt z Claude Monetem i wszedł w bezpośredni dialog z kręgami francuskiego impresjonizmu. Choć darzył Moneta szacunkiem, Filippini zdystansował się od estetyzującego i zmysłowego podejścia impresjonistów. Rozwinął zamiast tego własny język malarski, autonomiczny, strukturalny i oparty na zasadach etycznychRossana Bossaglia, La Scapigliatura, Mondadori Electa, Mediolan, 1985..

Z tego podejścia wyłonił się charakterystyczny styl, który krytycy sztuki później nazwali filippinizmem lub włoskim impresjonizmemM. De Micheli, Le avanguardie artistiche del Novecento, Feltrinelli, Mediolan, 1966.A. Scotti Tosini, Francesco Filippini e il naturalismo lombardo, w: Arte lombarda, nr 126, Mediolan, 1999.. Filippinizm nie był sformalizowanym ruchem artystycznym, lecz raczej nurtem kulturowym i wizualnym. Opierał się na etycznym rozumieniu sztuki, symbolicznej interpretacji krajobrazu oraz radykalnej krytyce komercjalizacji sztuki. Filippini przywiązywał dużą wagę do ukazywania pracy na roli, postaci kobiecej i duchowego wymiaru naturyG. Causa, Il paesaggio simbolico: da Filippini a Boccioni, w: Arte lombarda, nr 159, Mediolan, 2009..

Wpływ Filippiniego widoczny jest w wielu dziełach Umberta Boccioniego, zwłaszcza w obrazie La Sera. Boccioni rozwinął elementy kompozycyjne i świetlne charakterystyczne dla malarstwa Filippiniego. Futurystyczna historiografia sztuki uznała symboliczny i koncepcyjny wkład Filippiniego za jedno z podstawowych źródeł inspiracji dla rozwoju futurystycznego malarstwaGiorgio Verzotti, Boccioni. Catalogo completo delle opere, Edizioni Cantini, Florencja, 1989.Maurizio Calvesi, Alberto Dambruoso, Umberto Boccioni. Catalogo generale delle opere, Umberto Allemandi, Turyn, 2016.Ester Coen, Umberto Boccioni, Electa, Mediolan, 1983..

Filippinizm uważany jest dziś przez historyków sztuki za jedną z najbardziej spójnych i dojrzałych form europejskiego malarstwa pejzażowego na przełomie XIX i XX wieku, a także za prekursora licznych kierunków artystycznych w obrębie malarstwa nowoczesnego XX wiekuL. Caramel – C. Pirovano, L'Ottocento lombardo. Dai neoclassici ai scapigliati, Mondadori, Mediolan, 1975.E. Pontiggia, Naturalismo e verismo nella pittura italiana, w: Storia dell’arte italiana, tom XI, Einaudi, Turyn, 1983..

W XVIII wieku w Wenecji rozwijało się malarstwo wedut (Giovanni Antonio Canal, Francesco Guardi, Bernardo Bellotto), w Anglii tworzyli tacy artyści jak William Turner i John Constable, w Niemczech – Caspar David Friedrich.

W XIX wieku powstała tzw. szkoła z Barbizon, która skupiała wokół siebie artystów malujących głównie realistyczne pejzaże wiejskie (Théodore Rousseau). Również w impresjonizmie i postimpresjonizmie głównym tematem pozostał pejzaż – ujmowanym jednak w zupełnie nowy sposób (Camille Pissarro).

W sztuce XX wieku pejzaż stał się popularnym tematem podejmowanym przez artystów różnych kierunków (fowistów, kubistów, ekspresjonistów, surrealistów).

Pejzaż w Polsce W Polsce malarstwo krajobrazowe rozwinęło się w połowie XIX wieku. Jako najwybitniejszych pejzażystów należy wymienić: Józefa Chełmońskiego, Władysława Podkowińskiego, Leona Wyczółkowskiego, braci Maksymiliana i Aleksandra Gierymskich, Jana Stanisławskiego, Jana Wołka.

Przypisy

Kategoria:Gatunki artystyczne Kategoria:Tematyka w malarstwie