thumb|Opera Nova (zbud. 2006) thumb|Filharmonia Pomorska im. Ignacego Jana Paderewskiego (zbud. 1958) thumb|Teatr Polski im. Hieronima Konieczki (zbud. 1948) thumb|Bydgoska Fontanna Multimedialna przed Filharmonią Pomorską Bydgoszcz jest jednym z większych ośrodków kulturalnych Polski północnej. Działa tu kilka dużych placówek kulturalnych m.in. Opera Nova, Filharmonia Pomorska, Teatr Polski, kina, galerie sztuki oraz kilkanaście muzeów.
Bydgoszcz wyróżnia się w kraju pod względem rozwoju kultury muzycznej. Z uwagi na bliską lokalizację szkół i placówek muzycznych, fragment Śródmieścia nazywany jest dzielnicą muzyczną. Owocem wysokiego poziomu tej dziedziny kultury są liczne festiwale, czy też laureaci prestiżowych konkursów muzycznych. Absolwent bydgoskiej Akademii Muzycznej Rafał Blechacz został zwycięzcą XV Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina w 2005 r.
W Bydgoszczy odbywa się co roku kilkadziesiąt festiwali i przeglądów kulturalnych o zasięgu ogólnopolskim, bądź międzynarodowym. Przykładami są m.in. Camerimage, Międzynarodowy Konkurs Pianistyczny im. Ignacego Jana Paderewskiego, Bydgoski Festiwal Operowy, czy też Festiwal Prapremier. Od 1966 r. organizowany jest międzynarodowy kongres Musica Antiqua Europae Orientalis, który wniósł duży wkład w odkrywanie wspólnych muzycznych korzeni Europy.
W latach 2008–2010 Bydgoszcz kandydowała do zdobycia tytułu Europejskiej Stolicy Kultury w 2016 roku. W 2011 r. podpisano Bydgoski Pakt dla Kultury, który stanowił pierwszą w Polsce umowę społeczną, zapewniającą kulturze kluczowe miejsce w polityce miasta. W dokumencie podkreślono, że to kultura buduje poczucie wspólnoty, tożsamości mieszkańców, decyduje o jakości życia, jest niezbędnym czynnikiem rozwoju, kreatywności, przedsiębiorczości, a także aktywności obywatelskiej. Kultura jest głównym czynnikiem rozwoju miastahttp://www.bydgoszcz.pl/miasto/aktualnosci/Bydgoski_Pakt_dla_Kultury_podpisany.aspx#1 dostęp 7-12-2011..
Kultura bydgoska w statystyce W 2010 r. w Bydgoszczy znajdowało się 35 bibliotek i filii, które posiadały księgozbiór w liczbie ponad 1 mln woluminów. Z oferty bibliotek korzystało ponad 50 tys. osób. W mieście znajdowały się 3 kina z 24 salami, w których wyświetlono ponad 41 tys. seansów, zaś liczba widzów sięgała 850 tys. osób (połowa widowni w województwie kujawsko-pomorskim)http://www.stat.gov.pl/bdl/app/dane_cechter.display?p_id=228450&p_token=0.9067425377728462 dostęp 17-11-2011.. W Bydgoszczy znajdowało się 15 muzeów i izb pamięciW 2011 r. w trakcie organizacji znajdowało się Muzeum Wodociągów., z czego 5 jednostek podlegało instytucjom samorządowym. Muzea te zwiedziło w 2010 r. 59 tys. osób. W mieście funkcjonowało także kilkanaście galerii sztuki, w tym Galeria Miejska bwa prowadzona przez samorząd miasta.
Spośród kluczowych bydgoskich instytucji kultury w 2010 roku, Filharmonia Pomorska wystawiła 360 koncertów we własnej sali, których wysłuchało 79 tys. osób, Opera Nova – 109 widowisk z liczbą widzów 71 tys., zaś Teatr Polski – 201 przedstawień z liczbą 26 tys. widzów. Około 90 tys. osób uczestniczyło w 419 imprezach kulturalnych zorganizowanych przez Miejski Ośrodek Kultury, zaś 25 tys. osób w 53 wystawach i innych przedsięwzięciach zorganizowanych przez Galerię Miejska bwaSprawozdanie z realizacji polityki kulturalnej Bydgoszczy za 2010 r. – załącznik do Uchwały nr XII/118/11 Rady Miasta Bydgoszczy z dnia 25 maja 2011 r..
W zakresie bazy materialnej placówek kultury wysokiej (opera, filharmonia, teatr) w 2008 r. w Bydgoszczy znajdowało się ponad 2 tys. miejsc na widowniach, co stanowiło ok. 60% bazy wojewódzkiej. Na podobnym poziomie kształtowała się rzeczywista liczba widzów. Połowę łącznego potencjału kulturalnego województwa w tym zakresie stanowiły dwie bydgoskie instytucje muzyczne: Opera Nova i Filharmonia Pomorska, które grupowały 45% ogólnej liczby przedstawień oraz 54% widzów. Na uwagę zasługę także aktywność artystyczna zespołów w.w. instytucji, które wystawiają corocznie kilkadziesiąt przedstawień za granicą.
W 2007 r. w Bydgoszczy znajdowało się 15 domów kultury, które zorganizowały 1605 imprez z liczbą 178 tys. uczestników. W mieście działało także 365 klubów (7 tys. członków) oraz 227 zespołów artystycznychBydgosko-toruński Obszar Metropolitarny w liczbach w 2007 r. Publikacja elektroniczna Urzędu Statystycznego w Bydgoszczy. Bydgoszcz 2009.. W zakresie działalności wydawniczej, w 2008 r. wydano w Bydgoszczy 349 tytułów książek i broszur w nakładzie 617 tys. egzemplarzy (9. miejsce w kraju). Połowa wydanych pozycji dotyczyła tematyki ogólnej i popularnej, zaś jedna trzecia – publikacji naukowych. W tym samym roku wydano 97 tytułów gazet i czasopism w nakładzie 58 tys. egzemplarzy (7. miejsce w kraju)Kultura w 2008 r. Publikacja elektroniczna Głównego Urzędu Statystycznego. Warszawa 2009..
Rocznie bydgoskie instytucje są organizatorami około 1500 imprez artystycznych: wystaw, koncertów, spektakli, w których uczestniczy około 400 tys. osóbStudium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego miasta Bydgoszczy – załącznik do Uchwały nr L/756/09 Rady Miasta Bydgoszczy z 15 lipca 2009 r..
Instytucje kulturalne w liczbach Informacje z 2008 rokuEuropejska Stolica Kultury Bydgoszcz 2016 kandydat – opracowanie.: 90 – organizacje i stowarzyszenia kulturalne 36 – placówki biblioteczne 34 – kluby muzyczne 18 – galerie sztuki 18 – redakcje prasowe 15 – muzea 6 – stacje radiowe 6 – kina 1 – ośrodek regionalny TVP 1 – teatr dramatyczny 1 – filharmonia 1 – opera
Tradycje kultury bydgoskiej
Tradycje kultury bydgoskiej sięgają okresu średniowiecza-renesansu. Staropolska kultura Bydgoszczy – miasta od swego zarania leżącego w granicach Królestwa Polskiego, silnie spolonizowanego – z końcem XVIII wieku weszła w dziedzinę polityki germanizacyjnej. W II połowie XIX wieku rozwinęły się zawodowe instytucje kultury, rozwijane przez władze pruskie, którym przeciwstawiały się rosnące w siłę kulturalne przedsięwzięcia polskie. W 1822 r. powstał pierwszy zawodowy teatr w Bydgoszczy, który w 1896 r. otrzymał okazałą siedzibę, w 1880 r. udostępniono pierwsze zbiory muzealne, W 1884 założono Bibliotekę Ludową, a w 1903 r. – Bibliotekę Miejską, w 1904 r. powstało Bydgoskie Konserwatorium Muzyczne, w 1913 r. ośrodek kształcenia artystycznego, a w 1909 r. – pierwsze kino. Ośrodkiem polskiego życia kulturalnego był założony w 1907 r. Dom Polski, zniszczony w 1919 r. przez niemiecki Grenzschutz Ost.
Po włączeniu Bydgoszczy w 1920 r. w granice odrodzonego państwa polskiego, rozpoczęto intensywną repolonizację miasta, w której uczestniczyły znane postacie polskiego życia kulturalnego (Władysław Kościelski, Adam Grzymała-Siedlecki, Józef Weyssenhoff, Antoni Chołoniewski, Stanisław Przybyszewski i inni). Działania te doprowadziły do wytworzenia w latach 30. XX w. nowej polskiej elity kulturalnej w Bydgoszczy, rekrutującej się z miejscowego środowiska. Po dramatycznym epizodzie II wojny światowej, trwał nadal proces rozwoju kulturalnego głównie pod względem instytucjonalnym. W latach 50. i 60. położono podwaliny pod ustalenie rangi Bydgoszczy jako uznanego ośrodka muzycznego, zaś po 1990 r. nastąpił szybki rozwój instytucji samorządowych oraz prywatnych, zajmujących się promocją oraz upowszechnianiem kultury.
Charakterystyka Bydgoszcz jest najważniejszym obok Torunia ośrodkiem kulturalnym w województwie kujawsko-pomorskim. Znajdują się tu kluczowe w wojewódzkie instytucje kultury, zwłaszcza związane z muzyką: Opera Nova, Filharmonia Pomorska im. Ignacego Jana Paderewskiego oraz Akademia Muzyczna im. Feliksa Nowowiejskiego. Ważny wkład w rozwój kultury regionu ma także Teatr Polski im. Hieronima Konieczki i pozostałe jednostki kultury. Do największych placówek muzealnych należy Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego. Funkcjonuje ponadto m.in. Muzeum Wojsk Lądowych oraz Exploseum na bazie reliktów DAG Fabrik Bromberg.
W 2011 r. w Bydgoszczy funkcjonowało osiem instytucji kultury, których organizatorem była Rada Miasta lub Sejmik Samorządowy Województwa Kujawsko-Pomorskiego. Z budżetu Miasta finansowana była działalność: Teatru Polskiego im. Hieronima Konieczki (zatrudnienie 72 osoby), Muzeum Okręgowego im. L. Wyczółkowskiego (64 os.), Miejskiego Ośrodka Kultury (41 os.), Galerii Miejskiej bwa (18 os.) Natomiast Samorząd Województwa finansował działalność: Opery Nova, Filharmonii Pomorskiej im. I.J. Paderewskiego, Kujawsko-Pomorskie Centrum Kultury w Bydgoszczy, Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej (167 os.) – finansowanej po połowie ze środków samorządu województwa oraz miasta Bydgoszczy.
Na szczególną uwagę na mapie kulturalnej miasta zasługują instytucje muzyczne, tj.: zasłużona dla edukacji muzycznej wielu pokoleń bydgoszczan Filharmonia Pomorska im. Ignacego Jana Paderewskiego oraz Opera Nova. Obie instytucje dysponują okazałymi, reprezentacyjnymi budynkami. Sala koncertowa Filharmonii Pomorskiej wyróżnia się akustyką w skali europejskiej, jest miejscem organizacji koncertów artystów krajowych i zagranicznych. Opera Nova upowszechnia kulturę muzyczno-teatralno-baletową, poprzez organizację przedstawień operowych, baletowych, musicalowych, koncertów oraz innych form muzycznych i scenicznych. Oferta muzyczna jest dodatkowo wzbogacona obecnością Akademii Muzycznej, oraz Państwowego Zespołu Szkół Muzycznych im. A. Rubinsteina. Szczególnym walorem funkcjonalnym i przestrzennym jest wzajemna, bliska lokalizacja Teatru Polskiego, Filharmonii, Akademii, Szkoły, a także Rozgłośni Radiowej, które razem tworzą tzw. dzielnicę muzyczną miasta.
Ofertę kulturalną uzupełniają placówki wychowania pozaszkolnego, domy i ośrodki kultury, osiedlowe domy kultury i kluby kultury, oraz prywatne galerie i kluby muzyczne. W Bydgoszczy działa 7 placówek wychowania pozaszkolnego, w tym Pałac Młodzieży, Centrum Kultury Katolickiej „Wiatrak” oraz pięć młodzieżowych domów kultury. Na poziomie osiedli funkcjonują domy i kluby kultury prowadzone przez spółdzielnie mieszkaniowe. W stałych zajęciach oferowanych przez placówki wychowania pozaszkolnego uczestniczy rocznie ponad 11 tysięcy dzieci i młodzieży.
Po 1990 r. powstało szereg prywatnych instytucji i agencji zajmujących się promocją oraz upowszechnianiem kultury, organizacją przedsięwzięć, często o znacznej wartości artystycznej. Do najbardziej znanych można zaliczyć klub „Mózg”, „Eljazz”, czy „Kuźnia”.
Placówki kulturalne Główne placówki samorządowe