Wierzchlas (do 1945 ) – wieś w Polsce położona w województwie zachodniopomorskim, w powiecie gryfińskim, w gminie Mieszkowice. Według danych z 2010 liczyła 109 mieszkańców.

Miejscowość znajdowała się od ok. 1250 na terytorium powstałej Nowej Marchii. Pierwsza wzmianka z 1333, od XIV w. do 1771 wieś należała do rodu von Sydow, który wybudował tu pałac w 1760 (obecnie nie istnieje); w późniejszych latach kilkukrotnie zmieniała właścicieli. Od 1945 leży w granicach Polski.

We wsi znajduje się barokowy kościół z 1730 z wieżą ryglową nadbudowaną nad nawą.

Nazwa Nazwa na przestrzeni wieków: Valkinwold 1333; Valkenwold 1337

Układ przestrzenny Główne elementy układu przestrzennego wsi zostały zachowane, należą do nich czytelna forma owalnicowa, z nawsiem i typowymi elementami kompozycji tego placu, osiowy układ sieci drożnej oraz zespół folwarczny, który jako jedyny uległ częściowemu zatarciu. Wieś utrzymała czytelny podział na część chłopską (północną) i folwarczną (południowo-wschodnią) złożoną z podwórza gospodarczego i parku. Zabudowa wiejska zwarta, złożona z małych 2- lub 3-budynkowych zagród, o niewielkiej skali obiektów gospodarczych. Chałupy lokowane na froncie parceli, w układzie kalenicowym, murowane, nakryte dachami 2-spadowymi, wzniesione na przełomie XIX i XX w. Sporadycznie występują starsze, gospodarcze obiekty ryglowe. W centralnej części miejscowości posadowiony jest kościół z przyległym cmentarzem, całość ogrodzona murem kamienno-ceglanym z bramą wjazdową, działka obsadzona grochodrzewem i dębem. Po północnej stronie kościoła znajduje się niewielki staw. Do wsi przylega od strony wschodniej dawny park pałacowy. Na północ od terenów zabudowanych miejscowości znajduje się niewielki, polny cmentarz ewangelicki o czytelnym układzie (z aleją lipową, śladami nagrobków oraz licznymi krzewami).

Historia mały|Pałac na pocztówce z 1908 mały|Dawne zabudowania folwarczne VIII-poł. X w. – w widłach Odry i dolnej Warty znajduje się odrębna jednostka terytorialna typu plemiennego, prawdopodobnie powiązana z plemieniem Lubuszan. Na północy od osadnictwa grupy cedyńskiej oddzielały ją puszcze mosińska (merica Massen) i smolnicka (merica Smolnitz). Mieszkańcy zajmowali się gospodarką rolniczo-hodowlaną. 960–972 – książę Mieszko I opanowuje tereny nadodrzańskie, obejmujące obręb późniejszej kasztelani cedyńskiej, ziemię kiniecką i kostrzyńską 1005 (lub 1007) – Polska traci zwierzchność nad Pomorzem, w tym również nad terytorium w widłach Odry i dolnej Warty 1112-1116 – w wyniku wyprawy Bolesława Krzywoustego, Pomorze Zachodnie uznaje zwierzchność lenną Polski Pocz. XIII w. – obszar na północ od linii Noteci-dolnej Warty i zachód od Gwdy w dorzeczu Myśli, Drawy, środkowej Iny, stanowi część składową księstwa pomorskiego; w niewyjaśnionych okolicznościach zostaje przejęty przez księcia wielkopolskiego Władysława Laskonogiego, a następnie jego bratanka, Władysława Odonica 1250 – margrabiowie brandenburscy z dynastii Askańczyków rozpoczynają ekspansję na wschód od Odry; z zajmowanych kolejno obszarów powstaje następnie Nowa Marchia 2 poł. XIII w. – zbudowano kościół 1320-1323 – po wygaśnięciu dynastii askańskiej, Nowa Marchia przejściowo przechodzi we władanie książąt pomorskich 1323 – władzę w Nowej Marchii obejmują Wittelsbachowie 1333 – Henryk von Sydow (Heinricus de Sidow) otrzymuje lenno in villa Valkinwold od margrabiego Ludwika Starszego z 27 łanami ziemi i młynem nieopodal wsi 1337 – wzmianka w księdze ziemskiej margrabiego brandenburskiego Ludwika Starszego pod nazwą Valkenwold, w ziemi mieszkowickiej: "Valkenwold habet XXVII mansos, quorum dos habet II† mansos, illi de Sidow pro seruicio VIII mansos, in pactu vnum chorum" – wieś liczy 27 łanów (mansos), wolne od ciężarów podatkowych są 2⅛ łany parafialne (dos), lennikami zobowiązanym do służby konnej są Sydow posiadający 8 łanów, pakt (pactus, rodzaj podatku płacony rycerstwu przez chłopów) wynosi 1 wispel 1402-1454/55 – ziemie Nowej Marchii pod rządami zakonu krzyżackiego 1433 – podczas wojny polsko-krzyżackiej, okoliczne tereny zostają zdobyte i splądrowane przez Husytów 1535-1571 - za rządów Jana kostrzyńskiego Nowa Marchia staje się niezależnym państwem w ramach Świętego Cesarstwa Rzymskiego 1538 – margrabia Jan kostrzyński oficjalnie wprowadza na terenie Nowej Marchii luteranizm jako religię obowiązującą przed 1673 – ½ majątku Wierzchlas i Goszkówek należy do porucznika Jacoba Christopha von Sydow (164?–1673), które przypadły mu w spadku po wuju Joachimie Christophie von Sydow po 1673 – opiekunowie Christiana Bernda von Sydow, syna Jacob Christopha, sprzedają ½ Wierzchlasu i Goszkówka pułkownikowi Alexanderowi Magnusowi von Sydow 1693 – przyłączono do Wierzchlasu folwark Goszkówek należący do von Sydowów 1701 – powstanie Królestwa Prus 1713 – właścicielem majątku Wierzchlas i Goszkówek jest porucznik David Adolph von Sydow (16.04.1685–25.04.1767) 1718 – odebrano miejscowym chłopom 17 łanów ziemi 1730 – budowa nowego kościoła 1732 – David Adolph von Sydow sprzedaje majątek Wierzchlas i Goszkówek swojemu przyrodniemu bratu Friedrichowi Wilhelmowi von Sydow (1.05.1699–21.05.1753) 1753 – po śmierci Friedricha Wilhelma von Sydow, początkowo współwłaścicielem majątku Wierzchas i Goszkówek staje się jego syn Johann George von Sydow (21.11.1742–15.06.1804) 1760 – zbudowano pałac

1767 – majątek Wierzchlas i Goszkówek kupuje rotmistrz Christian David von Sydow (1729–25.08.1789), za cenę 40 293 talarów 04.1776 – Christian David von Sydow zamienia majątki Wiechchlas i Goszkówek na majątek Tarnawa w powiecie torzymskim, z radczynią wojenną Crüger (z domu Horn); otrzymał za to rekompensatę w wysokości 2 tysięcy talarów 09.1798 – właścicielem majątku Wierzchs i Goszkówek zostaje Carl August Ludwig Alexander (von) Zinnow (1774-1808), za cenę 70 tysięcy talarów 4.04.1802 – majątek Wierzchlas i Goszkówek kupuje Carl August von Bredow, za cenę 130 tysięcy talarów 21.11.1803 – właścicielem majątku Wierzchas i Goszkówek zostaje kupiec i senator Ernst Wilhelm von Witte (1783-1821), za cenę 137 500 talarów; w późniejszym czasie rodzina von Witte rozbudowuje pałac 1806-1807 – Nowa Marchia pod okupacją wojsk napoleońskich; na mocy traktatu w Tylży w dniu 12.07.1807 wojska francuskie opuszczają terytorium państwa pruskiego z wyjątkiem niektórych ważniejszych twierdz, pod warunkiem spłaty bądź zabezpieczenia nałożonej na Prusy kontrybucji wojennej 1807-1811 – reformy gospodarcze Steina-Hardenberga dotyczące zniesienia poddaństwa chłopów w Prusach (najpierw w królewszczyznach, następnie w dobrach prywatnych); w zamian za uwłaszczenie dziedzic otrzymywał od chłopa odszkodowanie pieniężne, w postaci robocizny w określonym czasie lub części ziemi, przy czym to nie mogło przekroczyć połowy gospodarstwa chłopskiego 1815-1818 – reformy administracyjne Prus zmieniają strukturę Nowej Marchii; wieś należy do powiatu Chojna, w rejencji frankfurckiej, w prowincji brandenburskiej

+ Przyległości Wierzchlasu w XIX/XX w.Niemiecka nazwa Obiekt Położenie Polska nazwaGräfendorf wieś i folwark 2,5 km na wsch. GoszkówekNeu Falkenwalde folwark 3 km na płd.-wsch. WierzchlasekWilhelminenhof folwark 2 km na wsch. Jamno

1816 – obowiązek uwłaszczenia chłopów w Prusach ograniczono do gospodarstw sprzężajnych, tj. posiadających co najmniej dwa zwierzęta pociągowe (konie lub woły) 1850 – uwłaszczenie chłopów w Prusach rozszerzono na wszystkie gospodarstwa chłopskie, aczkolwiek do tego czasu wielu chłopów zostało przez panów usuniętych z ziemi lub zbankrutowało 1871-1918 – Nowa Marchia w ramach zjednoczonej Drugiej Rzeszy Niemieckiej 26.09.1900 – Ada Lonny Dora von Witte (ur. w Klein-Mehßow 25.09.1879, zm. w Poczdamie 19.09.1945) wychodzi za mąż w Berlinie za Friedricha-Wilhelma grafa von Schlieffen (ur. w Kotzenau 17.08.1868, zm. w Wierzchlasie 09.03.1923), który staje się właścicielem majątku 03.02.1945 – zajęcie wsi przez 5 Armię 1 Frontu Białoruskiego, wieś nie zostaje zniszczona 1945-1960 – pałac powoli zostaje rozbierany przez miejscową ludność, co prowadzi do całkowitego jego zniszczenia 1945-1946 – do wsi przybywają przesiedleńcy, głównie z Ukrainy 4.04.1963 – poświęcenie kościoła pw. Matki Boskiej Częstochowskiej 1975-1998 – miejscowość należy administracyjnie do województwa szczecińskiego

+ Właściciele majątku WierzchlasImię i nazwisko Lata von Sydow przed 1333-1776 Krüger 1776-1798 von Zinnow 1798-1802 von Bredow 1802-1803 von Witte 1803-1900 Friedrich-Wilhelm graf von Schlieffen 1900-1923 Ada von Schlieffen, wdowa 1923-45?

Ludność Liczba ludności w ostatnich 3 wiekach:

Edukacja Dzieci uczęszczają do Szkoły Podstawowej im. Mieszka I w Mieszkowicach Młodzież uczęszcza do gimnazjum w Mieszkowicach

Gospodarka Ludność trudni się głównie rolnictwem Zakład stolarski

Organizacje i instytucje Sołectwo Wierzchlas – ogół mieszkańców wsi Wierzchlas stanowi Samorząd Mieszkańców Sołectwa; obszar 374,14 ha.

Związki wyznaniowe Kościół pw. Matki Boskiej Częstochowskiej w Wierzchlasie należy do parafii rzymskokatolickiej pw. Przemienienia Pańskiego w Mieszkowicach.

Zabytki Obiekty w Rejestrze zabytków nieruchomych województwa zachodniopomorskiego: Kościół pw. Matki Boskiej Częstochowskiej – zbudowany w 1730, do 1945 ewangelicki; wpisany do rejestru zabytków pod nr 985 z dnia 18.06.1958, nr decyzji Kl.V.-0/30/58. Park dworski – pozostałość po dworze, powierzchnia ok. 15 ha, z bogatym drzewostanem z XVIII w. Kompozycja ma charakter krajobrazowy, jego układ jest obecnie zaniedbany, bez pielęgnacji, z samosiewami. Układ kompozycyjny oparty na osiach widokowych krzyżujących się w miejscu dawnego pałacu, uzupełnieniem tego układu jest stanowiący część parku cmentarz rodowy o zatartym układzie, nieregularny, z ruinami grobowca właścicieli majątku. Wpisany do rejestru zabytków pod nr 1182 z dnia 22.10.1957, nr decyzji Kl.V-0/303/57. Obiekty nieistniejące: Pałac – zbudowany w 1760; około 1800 elewacja ogrodowa została ozdobiona klasycystycznymi ornamentami. Według stanu z XII.1945 zdewastowany w 10%, według stanu z IX.1959 zniszczone były ściany zewnętrzne i wewnętrzne, stropy, więźba, stolarka. Rozebrany został w 1967, wykreślony z ewidencji zabytków w 1968. Był to budynek dwukondygnacyjny w stylu barokowym, elewacja ogrodowa posiadała detal klasycystyczny; wnętrza klasycystyczne, stolarka barokowa. Kubatura 6450 m³, wymiary 16,10×53,40 m, wysokość 9 m, powierzchnia 2150 m²; 20 izb mieszkalnych, 5 innych pomieszczeń, 4 piwnice.

Przypisy Wieś i majątek wraz z Goszkówkiem. Wieś, bez majątku. Wieś i majątek. Wieś 111 mieszk., majątek 154 mieszk.

Bibliografia

Kategoria:Wierzchlas (województwo zachodniopomorskie)