Ablativus absolutus (ablatyw niezależny) – charakterystyczny dla łaciny równoważnik zdania okolicznikowego czasu, przyczyny, przyzwolenia lub warunku, tłumaczony również zdaniem współrzędnym lub wyrażeniem przyimkowym. Konstrukcja ta jest niezależna pod względem gramatycznym od reszty zdania.
Budowa konstrukcji Ablativus absolutus składa się z: rzeczownika (którego funkcję może spełniać liczebnik, zaimek lub urzeczownikowiony przymiotnik) stojącego w ablatiwie; imiesłowu () pozostającego w stosunku zgody z wyżej wspomnianym rzeczownikiem co do liczby, rodzaju i przypadku.
Pierwszy człon konstrukcji, rzeczownik, spełnia w równoważniku zdania okolicznikowego funkcję podmiotu, natomiast imiesłów – funkcję orzeczenia: Sole oriente – sole jest podmiotem; oriente jest imiesłowem czasownika orior, oriri → wschodzić, zaczynać się i pełni funkcję orzeczenia. Całość tłumaczy się: „o wschodzie słońca”, „gdy słońce wschodziło”.
W konstrukcji ablativus absolutus jako „orzeczenia” dopuszcza się używanie niektórych przymiotników (np. vivus → żyjący, invitus → niechętny) oraz rzeczowników oznaczających osobę działającą, wiek, urząd, takich jak auctor → sprawca, dux → wódz, puer → chłopiec itp.. Caesare vivo → za życia Cezara Domitiano auctore → za sprawą Domicjana
W konstrukcji zastosowanie mają tylko participium praesentis activi (zakończone na -ns) oraz participium perfecti passivi (końcówka -us). Gdy zastosowane zostaje pierwsze z nich, równoważnik wyraża czynność równoczesną z czynnością orzeczenia, natomiast participium perfecti passivi wyraża czynność dokonaną w przeszłości w stosunku do czynności orzeczenia. sole oriente – o wschodzie słońca: Sole oriente aves canebant. → Podczas wschodu słońca ptaki śpiewały. sole orto – po wschodzie słońca: Sole orto dux milites exploratum misit. → Po wschodzie słońca wódz wysłał żołnierzy na zwiady.
Imiesłów i rzeczownik są niezbędnymi elementami konstrukcji, jednak może ona być rozwinięta, np. przydawką: Urbis custodibus occisis, Graeci portas patefecerunt. → Zabiwszy strażników miasta Grecy otwarli bramy. Deinde, impedimentis praesidio paucis relictis, vigilia quarta exacta ad munitiones pedetemptim accesserunt → Następnie, zostawiwszy pod opieką małe bagaże, dokładnie podczas czwartej warty nocnej stopniowo udawali się do budynków. Ad quod spectaculum Faleriis concursu populi facto senatus de re nova vocatus est → Gdy na ten widok zrobiło się zbiegowisko mieszkańców Falerii, senat zebrał się z powodu tej sensacji (Liwiusz)
Składnia Przy tłumaczeniu z języka łacińskiego na polski konstrukcję ablativus absolutus przekłada się jako zdanie okolicznikowe:
czasowe (kiedy, gdy): Sole oriente fugiunt stellae. → Gwiazdy uciekają, gdy wschodzi słońce. przyzwalające (chociaż): Sole oriente servus adhuc in lecto cubuit. → Mimo że słońce już wstawało, niewolnik dalej leżał w łóżku. przyczynowe (ponieważ): Castris inimicorum non procul locatis oppidani valde timebant. → Ponieważ obóz wroga był położony nieopodal, mieszkańcy miasta bardzo się bali. warunku (gdyby, jeśli): Omnibus rebus perditis pater de salute filiorum non desperaret. → Gdyby nawet wszystko przepadło, ojciec nie rozpaczałby nad losem synów.
Innymi sposobami tłumaczenia ablativus absolutus są: zdanie równorzędne: równoważnik imiesłowowy: Proelio finito milites defessi erant. → Zakończywszy bitwę, żołnierze byli zmęczeni. jako wyrażenie przyimkowe: Sole occidente natura est pulcherrima visu. → Przy zachodzącym słońcu przyroda jest najpiękniejsza do oglądania.
Okolicznikowi przyzwolenia towarzyszy często wyraz tamen, np. Amissis copiis vitam tamen rex servavit. → Chociaż wojsko zostało stracone, król (jednak) zachował życie.
Inne języki Konstrukcja o podobnym charakterze, jedynie z użyciem innego przypadka, znana jest w sanskrycie (locativus absolutus) oraz grece (genetivus absolutus). W języku fińskim występuje nominativus absolutus.
Zobacz też ablatyw
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Gramatyka języka łacińskiego